મહાદેવભાઈ દેસાઈ: ગાંધીજીના જમણા હાથ અને તેમના ડાયરી સાહિત્ય.

ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના ઇતિહાસમાં મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી એક વિરાટ વટવૃક્ષ સમાન છે, પરંતુ આ વટવૃક્ષને પોતાના રક્ત અને સ્વેદથી સીંચનાર, તેના પ્રત્યેક સ્પંદનને ઝીલનાર અને વિશ્વ સમક્ષ તેને સાચા અર્થમાં પ્રસ્તુત કરનાર કોઈ વ્યક્તિ હોય તો તે મહાદેવભાઈ દેસાઈ હતા. ગાંધીજીના ‘જમણા હાથ’, તેમના અંતરાત્માના રખેવાળ અને તેમના વિચારોના સચોટ ભાષ્યકાર તરીકે મહાદેવભાઈએ પોતાનું સમગ્ર જીવન ગાંધીજીના ચરણોમાં સમર્પિત કરી દીધું હતું.

અંગ્રેજી સાહિત્યમાં સેમ્યુઅલ જ્હોનસન અને તેમના જીવનચરિત્રકાર જેમ્સ બોસવેલની જોડી જગપ્રસિદ્ધ છે, પરંતુ ઇતિહાસકારો અને સાહિત્યકારો માને છે કે ગાંધીજી અને મહાદેવભાઈનો સંબંધ બોસવેલ-જ્હોનસન કરતાં અનેકગણો વધુ ઊંડો, આધ્યાત્મિક અને ઐતિહાસિક હતો. મહાદેવભાઈ માત્ર સેક્રેટરી કે મંત્રી ન હતા; તેઓ ગાંધીજીના મગજનું એક્સ્ટેન્શન (વિસ્તરણ) હતા. તેમનું સૌથી મોટું અને ચિરસ્મરણીય પ્રદાન છે – ‘મહાદેવભાઈની ડાયરી’. આ ડાયરીઓ માત્ર એક વ્યક્તિની નોંધપોથી નથી, પરંતુ ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામનો, એક મહામાનવના ઘડતરનો અને એક રાષ્ટ્રના નવજાગરણનો સૌથી અધિકૃત ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ છે.

આ લેખમાં આપણે મહાદેવભાઈ દેસાઈના જીવન, ગાંધીજી સાથેના તેમના અતૂટ સંબંધ અને ગુજરાતી સાહિત્ય તથા ભારતીય ઇતિહાસને સમૃદ્ધ કરનાર તેમના અદ્વિતીય ‘ડાયરી સાહિત્ય’ વિશે વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.

૧. પ્રારંભિક જીવન, શિક્ષણ અને ઘડતર

મહાદેવભાઈ દેસાઈનો જન્મ ૧ જાન્યુઆરી, ૧૮૯૨ના રોજ સુરત જિલ્લાના ઓલપાડ તાલુકાના સરસ ગામમાં થયો હતો. તેમના પિતા હરિભાઈ દેસાઈ એક પ્રાથમિક શાળાના શિક્ષક હતા. પિતાના શિક્ષક તરીકેના સંસ્કારો મહાદેવભાઈમાં બાળપણથી જ ઉતર્યા હતા. સાદગી, પ્રામાણિકતા અને વાંચનનો શોખ તેમને ગળથૂથીમાંથી મળ્યા હતા.

તેમનું પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ સુરત જિલ્લામાં જ થયું. ૧૩ વર્ષની કુમળી વયે તેમનાં લગ્ન દુર્ગાબહેન સાથે થયાં હતાં. મેટ્રિકની પરીક્ષા પાસ કર્યા બાદ તેઓ ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે મુંબઈ ગયા અને ત્યાંની પ્રતિષ્ઠિત એલ્ફિન્સ્ટન કોલેજમાં પ્રવેશ મેળવ્યો. તેઓ અત્યંત તેજસ્વી વિદ્યાર્થી હતા. કોલેજ કાળ દરમિયાન તેમણે અંગ્રેજી, ગુજરાતી અને સંસ્કૃત સાહિત્યનો ઊંડો અભ્યાસ કર્યો. બી.એ. થયા બાદ તેમણે કાયદાનો અભ્યાસ (એલ.એલ.બી.) પણ પૂર્ણ કર્યો.

શરૂઆતમાં તેમણે વકીલાત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ તેમનો આત્મા કાયદાની આંટીઘૂંટીઓમાં રમમાણ થઈ શકે તેવો ન હતો. ત્યારબાદ તેમણે મુંબઈમાં ‘ઓરિએન્ટલ ટ્રાન્સલેટરની ઓફિસ’માં ભાષાંતરકાર તરીકે નોકરી શરૂ કરી. અહીં તેમનો સાહિત્યિક વ્યાપ વધ્યો અને અંગ્રેજી પરની તેમની પકડ વધુ મજબૂત બની. થોડો સમય તેમણે બેંક ઇન્સ્પેક્ટર તરીકે પણ કામ કર્યું. પરંતુ નિયતિએ તેમના માટે કોઈ અલગ જ અને મહાન માર્ગ નિર્ધારિત કર્યો હતો.

૨. ગાંધીજી સાથેનો ભેટો: એક ઐતિહાસિક મિલન

મહાદેવભાઈના જીવનનો સૌથી મોટો વળાંક ત્યારે આવ્યો જ્યારે તેઓ મોહનદાસ ગાંધીને મળ્યા. ૧૯૧૫માં ગાંધીજી દક્ષિણ આફ્રિકાથી ભારત પરત ફર્યા હતા અને અમદાવાદમાં આશ્રમની સ્થાપના કરી હતી.

૧૯૧૭માં મહાદેવભાઈએ અંગ્રેજ લેખક લોર્ડ મોર્લેના પુસ્તક ‘ઓન કોમ્પ્રોમાઈઝ’ (On Compromise) નો ગુજરાતી અનુવાદ કર્યો હતો અને તે પ્રકાશન અર્થે તેઓ ગાંધીજી પાસે સલાહ લેવા ગયા. આ મુલાકાત દરમિયાન ગાંધીજીની પારખુ નજરે મહાદેવભાઈમાં રહેલી અદભુત પ્રતિભા, શુદ્ધ ચારિત્ર્ય અને સમર્પણની ભાવનાને ઓળખી લીધી. ગાંધીજીએ તેમને કહ્યું, “તમે મારી પાસે આવી જાઓ.”

શરૂઆતમાં મહાદેવભાઈ દ્વિધામાં હતા. તેમના પિતાની ઈચ્છા હતી કે પુત્ર મોટી નોકરી કરે અને કમાય. પરંતુ ગાંધીજીના વ્યક્તિત્વના જાદુ અને દેશસેવાની ભાવનાએ મહાદેવભાઈને ખેંચી લીધા. નવેમ્બર ૧૯૧૭માં મહાદેવભાઈ અને તેમનાં પત્ની દુર્ગાબહેન કાયમ માટે ગાંધીજી સાથે જોડાઈ ગયા. આ નિર્ણય માત્ર મહાદેવભાઈ માટે જ નહીં, પરંતુ ગાંધીજી અને સમગ્ર રાષ્ટ્ર માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ સાબિત થયો.

૩. ગાંધીજીના ‘જમણા હાથ’: પડછાયા બનીને રહેલું વ્યક્તિત્વ

૧૯૧૭થી લઈને ૧૯૪૨માં તેમના મૃત્યુ સુધી, પૂરાં ૨૫ વર્ષ મહાદેવભાઈએ ગાંધીજીના પડછાયા બનીને કામ કર્યું. ગાંધીજીના અંગત મંત્રી (સેક્રેટરી) તરીકેની તેમની ભૂમિકા સામાન્ય સેક્રેટરી કરતાં ક્યાંય વિશાળ હતી.

અથાગ પરિશ્રમ અને નિષ્ઠા: મહાદેવભાઈની દિનચર્યા અત્યંત કઠોર હતી. તેઓ ગાંધીજી ઉઠે તે પહેલાં જાગી જતા અને ગાંધીજી સૂઈ જાય તેના કલાકો પછી સુધી કામ કરતા રહેતા. ગાંધીજી પર રોજ દેશ-વિદેશમાંથી સેંકડો પત્રો આવતા. આ તમામ પત્રો વાંચવા, તેમનું વર્ગીકરણ કરવું, ગાંધીજી વતી જવાબો ડ્રાફ્ટ કરવા અને ગાંધીજીની સૂચના મુજબ મહત્ત્વના પત્રો ગાંધીજી પાસે રજૂ કરવા – આ બધું મહાદેવભાઈ એકલા હાથે સંભાળતા.

સંપાદક અને અનુવાદક: ગાંધીજીના મુખપત્રો ‘નવજીવન’, ‘યંગ ઇન્ડિયા’ અને બાદમાં ‘હરિજન’ના પ્રકાશનની લગભગ તમામ જવાબદારી મહાદેવભાઈના માથે રહેતી. ગાંધીજીનો કોઈ લેખ હોય, તો તેની પ્રૂફ રીડિંગથી લઈને પ્રકાશન સુધીની વ્યવસ્થા તેઓ કરતા. જો ગાંધીજી વ્યસ્ત હોય કે જેલમાં હોય, તો ‘નવજીવન’ કે ‘હરિજન’ માટે લેખો લખવાની સંપૂર્ણ જવાબદારી મહાદેવભાઈ ઉપાડી લેતા. તેમના લખેલા લેખોમાં ગાંધીજીના વિચારોનું એટલું સચોટ પ્રતિબિંબ પડતું કે વાચકો ભાગ્યે જ પારખી શકતા કે આ લેખ ગાંધીજીએ લખ્યો છે કે મહાદેવભાઈએ!

મધ્યસ્થી અને બફર (Buffer): મહાદેવભાઈ ગાંધીજી અને બહારની દુનિયા વચ્ચેના એક મજબૂત સેતુ સમાન હતા. દેશના દિગ્ગજ નેતાઓ – સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ, જવાહરલાલ નહેરુ, સુભાષચંદ્ર બોઝ, મૌલાના આઝાદ કે ચક્રવર્તી રાજગોપાલાચારી – જ્યારે પણ ગાંધીજીને મળવા આવતા, ત્યારે ઘણીવાર મહાદેવભાઈ દ્વારા જ ચર્ચાની ભૂમિકા બંધાતી. અંગ્રેજ વાઈસરોય, અધિકારીઓ કે વિદેશી પત્રકારો સાથે ગાંધીજીની મુલાકાતો ગોઠવવામાં અને તેમને ગાંધીજીનો દૃષ્ટિકોણ સમજાવવામાં મહાદેવભાઈ કુનેહપૂર્વક કામ કરતા.

ગાંધીજીએ એક વખત મહાદેવભાઈ વિશે કહ્યું હતું કે, “મહાદેવ મારા હાથ-પગ છે, મારી આંખ અને કાન છે. તેના વિના મારું કામ ચાલી જ ન શકે.”

૪. મહાદેવભાઈનું ડાયરી સાહિત્ય: એક ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ

મહાદેવભાઈ દેસાઈનું સૌથી મોટું અને અવિસ્મરણીય પ્રદાન જો કોઈ હોય, તો તે છે તેમણે વર્ષો સુધી નિયમિતપણે લખેલી “મહાદેવભાઈની ડાયરી”. ગુજરાતી સાહિત્ય અને ભારતીય ઇતિહાસમાં આ ડાયરીઓનું સ્થાન અજોડ છે.

૧૯૧૭માં ગાંધીજી સાથે જોડાયા તે દિવસથી જ મહાદેવભાઈએ ડાયરી લખવાની શરૂઆત કરી હતી. આ ડાયરીઓ ૨૦થી વધુ દળદાર ભાગોમાં પ્રકાશિત થઈ છે (જેના સંપાદનનું ભગીરથ કાર્ય નરહરિભાઈ પરીખ અને ચંદ્રભાઈ ભટ્ટ વગેરેએ કર્યું છે).

ડાયરીઓની વિશેષતાઓ:

૧. શોર્ટહેન્ડ (Shorthand) અને સચોટતા: મહાદેવભાઈ પાસે અદભુત સ્મરણશક્તિ હતી અને તેઓ શોર્ટહેન્ડ (શીઘ્રલિપિ) જાણતા હતા. ટ્રેનના ડબ્બામાં, બળદગાડામાં, ચાલતા ચાલતા કે જેલની કોટડીમાં – જ્યાં પણ ગાંધીજી કોઈની સાથે વાત કરતા હોય, કોઈને પત્ર લખાવતા હોય કે જાહેર સભામાં ભાષણ આપતા હોય, મહાદેવભાઈ સતત પોતાની નોટબુકમાં તે ટપકાવતા રહેતા. ગાંધીજીના મુખમાંથી નીકળેલો એક પણ મહત્ત્વનો શબ્દ તેમની નોંધમાંથી છટકી શકતો ન હતો.

૨. ગાંધીજીના મનોજગતનું ચિત્રણ: આ ડાયરીઓ માત્ર તારીખો અને બનાવોની નોંધ નથી. તે ગાંધીજીના મનની લેબોરેટરી (પ્રયોગશાળા) નો જીવંત દસ્તાવેજ છે. ગાંધીજી કોઈ નિર્ણય પર કઈ રીતે પહોંચ્યા? તેમની અહિંસા અને સત્યાગ્રહની કલ્પના કઈ રીતે વિકસી? જ્યારે આખા દેશમાં હિંસા ફાટી નીકળી હોય ત્યારે ગાંધીજીના મનમાં કેવું મંથન ચાલતું હતું? આ બધું જ મહાદેવભાઈએ તેમની ડાયરીમાં શબ્દશઃ ઉતાર્યું છે. ગાંધીજીની નબળાઈઓ, તેમની કસોટીઓ અને તેમના આધ્યાત્મિક સંઘર્ષોનું આનાથી વધુ પારદર્શક વર્ણન બીજે ક્યાંય જોવા મળતું નથી.

૩. ઇતિહાસનું કાચું મટીરીયલ (Primary Source of History): ચંપારણ સત્યાગ્રહ, ખેડા સત્યાગ્રહ, રૌલેટ એક્ટ વિરુદ્ધનો સંગ્રામ, અસહકારની ચળવળ, બારડોલી સત્યાગ્રહ, દાંડી કૂચ, ગોળમેજી પરિષદ (Round Table Conference), અને યરવડા જેલના ઉપવાસ – આ તમામ ઐતિહાસિક ઘટનાઓ વખતે મહાદેવભાઈ ગાંધીજીની પડખે હતા. તેમણે આ ઘટનાઓનું જે ઝીણવટભર્યું રિપોર્ટિંગ પોતાની ડાયરીમાં કર્યું છે, તે આજના અને આવતીકાલના ઇતિહાસકારો માટે એક અમૂલ્ય પ્રાથમિક સ્ત્રોત છે. દાખલા તરીકે, ૧૯૩૧ની બીજી ગોળમેજી પરિષદ વખતે લંડનમાં ગાંધીજીએ બ્રિટિશ રાજનેતાઓ, બુદ્ધિજીવીઓ (જેમ કે જ્યોર્જ બર્નાર્ડ શો, ચાર્લી ચેપ્લિન) અને સામાન્ય મજૂરો સાથે કરેલી મુલાકાતોનું અત્યંત રસપ્રદ વર્ણન ડાયરીમાં મળે છે.

૪. મહાનુભાવોના રેખાચિત્રો: ડાયરીઓમાં માત્ર ગાંધીજી જ નથી, પરંતુ ગાંધીજીને મળવા આવતા દેશ-વિદેશના મહાનુભાવોના રેખાચિત્રો પણ અંકિત થયેલા છે. રવીન્દ્રનાથ ટાગોર, સી.એફ. એન્ડ્રુઝ, રોમાં રોલાં, સરદાર પટેલ, પંડિત નહેરુ વગેરે સાથેની ગાંધીજીની ચર્ચાઓ અને તેમના વ્યક્તિત્વનું મૂલ્યાંકન મહાદેવભાઈએ અત્યંત નિષ્પક્ષતાથી અને સાહિત્યિક ઢબે કર્યું છે.

૫. ઉત્કૃષ્ટ સાહિત્યિક મૂલ્ય: મહાદેવભાઈની ભાષાશૈલી અદભુત હતી. તેમનું ગુજરાતી ભાષા પરનું પ્રભુત્વ, સંસ્કૃત શ્લોકો અને ગ્રંથોનો સંદર્ભ, અને અંગ્રેજી સાહિત્યના ઉદાહરણો ડાયરીની ભાષાને અત્યંત સમૃદ્ધ બનાવે છે. આ ડાયરીઓ વાંચવી તે એક સાહિત્યિક લહાવો છે. તેમની ગદ્યશૈલીમાં પ્રવાહિતા, માધુર્ય અને ગંભીરતાનો ત્રિવેણી સંગમ જોવા મળે છે. ક્યારેક તે કાવ્યાત્મક બની જાય છે તો ક્યારેક તર્કબદ્ધ દાર્શનિક ગ્રંથ જેવી લાગે છે.

૬. બોસવેલ સાથે તુલના: ઘણા વિદ્વાનો મહાદેવભાઈને “ગાંધીજીના બોસવેલ” કહે છે. પરંતુ આ તુલના અધૂરી છે. બોસવેલે જ્હોનસનનું જે ચરિત્ર લખ્યું તે મોટેભાગે ક્લબ કે કોફીહાઉસની ચર્ચાઓ પૂરતું મર્યાદિત હતું. જ્યારે મહાદેવભાઈએ તો એક એવા યુગપુરુષની નોંધ રાખી છે, જેઓ એક ગુલામ રાષ્ટ્રને આઝાદ કરવા મથી રહ્યા હતા, જેઓ લાખો ગરીબોના આંસુ લૂછવા પ્રયત્નશીલ હતા. બોસવેલે માત્ર વાતો નોંધી, જ્યારે મહાદેવભાઈએ ગાંધીજીના પ્રત્યેક કાર્ય પાછળની આધ્યાત્મિકતાને નોંધી. તેથી જ મહાદેવભાઈનું કાર્ય બોસવેલ કરતાં અનેકગણું મહાન અને વ્યાપક છે.

૫. ‘સત્યના પ્રયોગો’ અને અન્ય સાહિત્યિક પ્રદાનો

મહાદેવભાઈ ડાયરી લેખક ઉપરાંત એક ઉત્કૃષ્ટ અનુવાદક અને સ્વતંત્ર લેખક પણ હતા.

‘સત્યના પ્રયોગો’નો અંગ્રેજી અનુવાદ: ગાંધીજીની આત્મકથા “સત્યના પ્રયોગો” (The Story of My Experiments with Truth) મૂળ ગુજરાતીમાં લખાઈ હતી. આ આત્મકથાને આખી દુનિયા સુધી પહોંચાડવાનું ભગીરથ કાર્ય મહાદેવભાઈએ કર્યું. તેમણે તેનો અંગ્રેજી અનુવાદ એટલી સુંદર અને સરળ ભાષામાં કર્યો કે આજે પણ તે અંગ્રેજી સાહિત્યનો એક ઉત્તમ નમૂનો ગણાય છે. અનુવાદ કરતી વખતે તેમણે ગાંધીજીની સાદગી અને પારદર્શકતાને અંગ્રેજી ભાષામાં બરાબર જાળવી રાખી છે.

ગીતાનું ભાષ્ય: ‘અનાસક્તિયોગ’: ગાંધીજીએ ભગવદ્ ગીતા પર ‘અનાસક્તિયોગ’ નામે ભાષ્ય લખ્યું હતું. મહાદેવભાઈએ તેનો અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કર્યો – “The Gospel of Selfless Action – The Gita According to Gandhi”. આ પુસ્તકની પ્રસ્તાવના મહાદેવભાઈએ જાતે લખી છે, જે પચાસ પાનાંની છે. આ પ્રસ્તાવનામાં જ મહાદેવભાઈનો વેદાંત, ગીતા અને પશ્ચિમી દર્શનશાસ્ત્રનો ગહન અભ્યાસ છતો થાય છે.

સ્વતંત્ર પુસ્તકો: અનુવાદો ઉપરાંત તેમણે સ્વતંત્ર પુસ્તકો પણ લખ્યાં છે.

• “વીર વલ્લભભાઈ”: બારડોલી સત્યાગ્રહ વખતે સરદાર પટેલના નેતૃત્વને બિરદાવતું આ પુસ્તક અત્યંત લોકપ્રિય બન્યું હતું. બારડોલી સત્યાગ્રહનો ઈતિહાસ તેમણે “The Story of Bardoli” નામે અંગ્રેજીમાં પણ લખ્યો.
• “મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદ”: તેમણે મૌલાના આઝાદનું અંગ્રેજીમાં સુંદર જીવનચરિત્ર લખ્યું હતું.
• “બે ખુદાઈ ખિદમતગાર”: ખાન અબ્દુલ ગફાર ખાન (સરહદના ગાંધી) અને તેમના ભાઈ ડૉ. ખાનસાહેબ વિશેનું પુસ્તક.

આ ઉપરાંત તેમણે રવીન્દ્રનાથ ટાગોર, શરદચંદ્ર ચેટર્જી વગેરેના સાહિત્યનો પણ ઊંડો અભ્યાસ કર્યો હતો અને બંગાળીમાંથી પણ કેટલાક અનુવાદો કર્યા હતા.

૬. અદભુત વ્યક્તિત્વ અને ગુણો

મહાદેવભાઈનું વ્યક્તિત્વ અત્યંત મોહક અને બહુઆયામી હતું.

વાંચનનો અદભુત શોખ: તેમની પાસે સમયનો સખત અભાવ હોવા છતાં, તેઓ દુનિયાભરનું નવું સાહિત્ય વાંચી લેતા. ટ્રેનની મુસાફરી દરમિયાન તેમના હાથમાં હંમેશા કોઈને કોઈ પુસ્તક રહેતું. તેઓ દેશ-વિદેશના સામયિકો વાંચતા અને તેમાંથી ગાંધીજી માટે ઉપયોગી માહિતી તારવી લેતા.

વિનોદવૃત્તિ (Humor): ગાંધીજીના આશ્રમનું જીવન કઠોર અને ગંભીર હતું, પરંતુ મહાદેવભાઈ પોતાની નિર્દોષ વિનોદવૃત્તિથી વાતાવરણને હળવું બનાવી દેતા. સરદાર પટેલ અને મહાદેવભાઈ વચ્ચેની મજાક-મસ્તી આશ્રમવાસીઓ માટે આનંદનો વિષય બની રહેતી. યરવડા જેલમાં જ્યારે ગાંધીજી, સરદાર અને મહાદેવભાઈ સાથે હતા, ત્યારે તે જેલવાસને મહાદેવભાઈએ પોતાના હાસ્ય અને જ્ઞાનથી એક ‘વિદ્યાપીઠ’માં ફેરવી નાખ્યો હતો.

સૌના પ્રિય અજાતશત્રુ: મહાદેવભાઈનો કોઈ દુશ્મન ન હતો. આશ્રમના નાનામાં નાના કાર્યકરથી લઈને ભારતના વાઇસરોય સુધી સૌ કોઈ મહાદેવભાઈની સજ્જનતા અને વિનમ્રતાથી પ્રભાવિત હતા. તેઓ ક્યારેય પોતાના જ્ઞાન કે પદનો અહંકાર કરતા ન હતા.

૭. જેલવાસ અને આઝાદીના સંગ્રામમાં યોગદાન

ગાંધીજી સાથે જોડાયા પછી સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામની દરેક લડતમાં મહાદેવભાઈ મોખરે રહ્યા. અસહકારની ચળવળ વખતે ૧૯૨૧માં તેમણે જેલવાસ ભોગવ્યો. ત્યારપછી ૧૯૩૦ની મીઠાની સાબરમતી-દાંડી કૂચમાં પણ તેમણે મહત્વની ભૂમિકા ભજવી અને ધરપકડ વહોરી. વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહ વખતે પણ તેઓ જેલમાં ગયા.

જેલવાસ દરમિયાન પણ તેમની કલમ અટકતી ન હતી. તેઓ જેલમાંથી જ ડાયરી લખતા, પુસ્તકો વાંચતા, અનુવાદો કરતા અને સાથી કેદીઓને ભણાવતા. યરવડા જેલમાં ગાંધીજી સાથે વિતાવેલો સમય ડાયરી સાહિત્યના સર્વોત્તમ ભાગોમાંનો એક છે.

૮. અંતિમ સંગ્રામ અને આગાખાન મહેલમાં બલિદાન

૯ ઓગસ્ટ ૧૯૪૨ના રોજ મુંબઈના ગોવાલિયા ટેન્ક મેદાનમાંથી ગાંધીજીએ અંગ્રેજોને ‘ભારત છોડો’ (Quit India) નો ઐતિહાસિક નારો આપ્યો અને દેશવાસીઓને ‘કરો યા મરો’ નો મંત્ર આપ્યો.

આ જાહેરાત થતાં જ બ્રિટિશ સરકારે રાતોરાત ગાંધીજી, મહાદેવભાઈ, કસ્તુરબા, સરોજિની નાયડુ, મીરાબેન સહિતના ટોચના નેતાઓની ધરપકડ કરી લીધી. ગાંધીજી અને તેમના અંગત સાથીઓને પૂના (હવે પુણે) ના આગાખાન મહેલમાં બંદી બનાવવામાં આવ્યા.

મહાદેવભાઈ પર કામનું અને ચિંતાનું ભારે દબાણ હતું. દેશભરમાં ફાટી નીકળેલી હિંસા અને ગાંધીજીના ભવિષ્ય અંગેની ચિંતા તેમના હૃદયને કોરી ખાતી હતી. સરકાર ગાંધીજી અને કોંગ્રેસને દેશભરમાં થઈ રહેલી હિંસા માટે જવાબદાર ઠેરવી રહી હતી, અને મહાદેવભાઈ રાત-દિવસ સરકારી આક્ષેપોનો જવાબ આપવા માટે દસ્તાવેજો તૈયાર કરી રહ્યા હતા.

અંતિમ વિદાય (૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૨): આગાખાન મહેલમાં જેલવાસના માત્ર છઠ્ઠા જ દિવસે, એટલે કે ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૨ ની સવારે, મહાદેવભાઈની તબિયત અચાનક લથડી. તેમને છાતીમાં સખત દુખાવો ઉપડ્યો. ડૉક્ટર સુશીલા નાયર દોડી આવ્યાં, પરંતુ હાર્ટ એટેક (હૃદયરોગનો હુમલો) એટલો તીવ્ર હતો કે કોઈ સારવાર કામ ન લાગી.

જ્યારે ગાંધીજીને ખબર પડી, ત્યારે તેઓ દોડતા મહાદેવભાઈ પાસે આવ્યા. બાપુએ મહાદેવભાઈને સાદ પાડ્યો, “મહાદેવ! મહાદેવ! ઉઠો!” ગાંધીજીને આશા હતી કે તેમના અવાજથી કદાચ યમરાજ પણ મહાદેવને પાછા મોકલી દેશે. પરંતુ ૫૦ વર્ષની યુવાન વયે, મહાદેવભાઈ પોતાના ‘બાપુ’ ને કાયમ માટે છોડીને ચાલ્યા ગયા હતા.

ગાંધીજીના જીવનનો આ સૌથી મોટો આઘાત હતો. મહાદેવભાઈના અંતિમ સંસ્કાર આગાખાન મહેલના કમ્પાઉન્ડમાં જ કરવામાં આવ્યા. ગાંધીજીએ જાતે તેમના ચિતામાં અગ્નિદાહ આપ્યો. મહાદેવભાઈના મૃત્યુ પછી ગાંધીજી લાંબો સમય સુધી ઊંડા શોકમાં રહ્યા. તેઓ ઘણીવાર ભૂલથી મહાદેવભાઈને કામ માટે બૂમ પાડી બેસતા અને પછી પોતાની જાતને સંભાળી લેતા કે મહાદેવ હવે નથી.

ગાંધીજીએ દુઃખી હૃદયે કહ્યું હતું કે, “તેણે મારા માટે પોતાનું બલિદાન આપ્યું છે. દેશમાં તેના જેવો કોઈ સેવક નથી.”

૯. નિષ્કર્ષ: એક ઋષિનું સમર્પણ

મહાદેવભાઈ દેસાઈનું જીવન એક અખંડ યજ્ઞ સમાન હતું, જેમાં તેમણે પોતાની તમામ મહત્ત્વાકાંક્ષાઓ, પોતાની સાહિત્યિક કારકિર્દી અને છેવટે પોતાનું જીવન ગાંધીજી રૂપી અગ્નિમાં હોમી દીધું હતું. જો તેઓ ધારત તો સ્વતંત્ર રીતે ભારતના એક મહાન સાહિત્યકાર કે મોટા રાજનેતા બની શક્યા હોત. પરંતુ તેમણે ‘સૂર્યના પ્રકાશમાં વિલીન થઈ જતા તારા’ ની જેમ ગાંધીજીના પ્રભા-મંડળમાં પોતાની જાતને ઓગાળી દેવાનું પસંદ કર્યું.

તેમનું ડાયરી સાહિત્ય આજે પણ એક દીવાદાંડી સમાન છે. જે કોઈ પણ વ્યક્તિ ગાંધીજીને, ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામની અહિંસક લડતને અને તે સમયના ભારતીય સમાજને સમજવા માંગે છે, તેના માટે ‘મહાદેવભાઈની ડાયરી’ નું વાંચન અનિવાર્ય છે. ગુજરાતી સાહિત્યે ડાયરી સ્વરૂપના ઘણા ગ્રંથો જોયા છે, પરંતુ મહાદેવભાઈની ડાયરીઓ તેની વ્યાપકતા, ઐતિહાસિક સચોટતા અને માનવ-મનના ઉંડાણના દર્શનમાં અજોડ છે.

મહાદેવભાઈ દેસાઈ એ વાતનું જીવંત ઉદાહરણ છે કે સાચી મહાનતા હંમેશા લાઈમલાઈટમાં કે મંચ પર ઊભા રહેવામાં નથી હોતી, પરંતુ એક મહાન ઉદ્દેશ્ય પાછળ સંપૂર્ણપણે સમર્પિત થઈને અદૃશ્ય રહીને કામ કરવામાં પણ હોય છે. ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૨ ના રોજ જ્યારે તેમણે અંતિમ શ્વાસ લીધા, ત્યારે ભલે ભારત આઝાદ નહોતું થયું, પરંતુ બરાબર પાંચ વર્ષ પછી, ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ ના રોજ જ ભારતને સ્વતંત્રતા મળી, તે કદાચ નિયતિએ આ મહાન દેશભક્તને આપેલી સૌથી મોટી શ્રદ્ધાંજલિ હતી.

મહાદેવભાઈ દેસાઈનું નામ ભારતના ઇતિહાસમાં હંમેશા સેવા, સમર્પણ, સાહિત્યિક ઉત્કૃષ્ટતા અને ગાંધીજીના અભિન્ન અંગ તરીકે સુવર્ણ અક્ષરે અંકિત રહેશે. આજના યુગમાં જ્યારે નિઃસ્વાર્થ સેવા અને મૂલ્યોનું પતન થઈ રહ્યું છે, ત્યારે મહાદેવભાઈ દેસાઈનું જીવન અને તેમનું સાહિત્ય આવનારી પેઢીઓ માટે હંમેશા પ્રેરણારૂપ બની રહેશે.