જયશંકર સુંદરી: ગુજરાતી રંગભૂમિના દિગ્ગજ કલાકાર.
ગુજરાતી રંગભૂમિના ઇતિહાસમાં જ્યારે પણ સુવર્ણકાળની વાત થાય છે, ત્યારે એક નામ સૌથી મોખરે અને આદરપૂર્વક લેવામાં આવે છે — જયશંકર ભોજક, જેમને દુનિયા જયશંકર ‘સુંદરી’ ના ઉપનામથી ઓળખે છે. ભારતીય નાટ્યકળાના ઇતિહાસમાં પુરુષો દ્વારા સ્ત્રી પાત્રો ભજવવાની પરંપરા રહી છે, પરંતુ જયશંકર સુંદરીએ આ પરંપરાને જે ઊંચાઈ, ગરિમા અને વાસ્તવિકતા પ્રદાન કરી, તે અજોડ છે. તેમનો અભિનય એટલો જીવંત અને નૈસર્ગિક હતો કે તત્કાલીન સમાજની સ્ત્રીઓ પણ તેમની પાસેથી સાડી પહેરવાની, ચાલવાની અને બોલવાની રીત શીખતી હતી.
આ લેખમાં આપણે જયશંકર સુંદરીના જીવન, તેમની સંઘર્ષકથા, ગુજરાતી રંગભૂમિમાં તેમના અદભુત પ્રદાન અને તેમના અમર વારસા વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.
૧. પ્રારંભિક જીવન અને પારિવારિક પૃષ્ઠભૂમિ
જયશંકર ભોજકનો જન્મ ૩૦ જાન્યુઆરી, ૧૮૮૯ ના રોજ ઉત્તર ગુજરાતના વિસનગરમાં થયો હતો. તેમનો પરિવાર ભોજક-નાયક જ્ઞાતિનો હતો. ગુજરાતમાં નાયક અને ભોજક જ્ઞાતિનો ઇતિહાસ સદીઓથી કળા, સંગીત અને ભવાઈ સાથે જોડાયેલો રહ્યો છે. તેમના દાદા અને પિતા પણ નાટ્ય અને સંગીત કળા સાથે સંકળાયેલા હતા. આમ, કળા અને અભિનયના બીજ જયશંકરના લોહીમાં જન્મથી જ રોપાયેલા હતા.
તેમના પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ બહુ સારી ન હતી. તે સમયે ભવાઈ અને નાટકોને સમાજમાં ખૂબ ઉચ્ચ દરજ્જો મળતો ન હતો, પરંતુ લોકોના મનોરંજનનું તે એકમાત્ર માધ્યમ હતું. નાનપણથી જ જયશંકર દેખાવે અત્યંત રૂપાળા, નમણા અને આકર્ષક હતા. તેમનો અવાજ અત્યંત મધુર હતો. અભ્યાસમાં તેમનું મન ઝાઝું લાગતું ન હતું, પરંતુ સંગીત અને નાટકો પ્રત્યેનો તેમનો લગાવ સ્પષ્ટ હતો. ગરીબી અને પારિવારિક સંજોગોને કારણે તેમણે ખૂબ નાની ઉંમરે કમાવવા માટે ઘર છોડવું પડ્યું.
૨. રંગભૂમિમાં પ્રવેશ અને કલકત્તાનો સંઘર્ષ
માત્ર ૧૧ વર્ષની ઉંમરે (૧૮૯૭માં) જયશંકર કલકત્તા (હાલ કોલકાતા) પહોંચ્યા અને દાદાભાઈ ઠૂઠીની ઉર્દૂ નાટક મંડળીમાં જોડાયા. આ સમય તેમના માટે આકરા સંઘર્ષ અને સખત તાલીમનો હતો.
- સંગીત અને ઉર્દૂની તાલીમ: કલકત્તામાં તેમણે ઉસ્તાદો પાસેથી શાસ્ત્રીય સંગીતની સઘન તાલીમ લીધી. સાથે જ ઉર્દૂ ભાષા અને તેના ઉચ્ચારો (તલફ્ફુઝ) પર પકડ જમાવી.
- પ્રથમ અનુભવ: અહીં તેમણે ‘સૌભાગ્ય સુંદરી’ (ઉર્દૂ રૂપાંતર) અને અન્ય નાટકોમાં નાના રોલ કરવાથી શરૂઆત કરી. જોકે, તેમનું મન ગુજરાતી નાટકો તરફ વધારે ઢળેલું હતું.
ત્રણ વર્ષ કલકત્તામાં રહ્યા પછી ૧૯૦૧માં તેઓ મુંબઈ પરત ફર્યા. આ પરત ફરવું તેમના જીવનનો સૌથી મોટો વળાંક સાબિત થવાનો હતો.
૩. મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી અને ‘સુંદરી’ નો જન્મ
મુંબઈ આવ્યા બાદ જયશંકર ‘મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી’ માં જોડાયા. આ મંડળીમાં તે સમયના દિગ્ગજ કલાકાર અને દિગ્દર્શક બાપુલાલ નાયક કાર્યરત હતા. બાપુલાલ નાયકે જયશંકરની પ્રતિભા, તેમનો સ્ત્રીસહજ નમણો દેખાવ અને મધુર અવાજ પારખી લીધા.
‘સૌભાગ્ય સુંદરી’ નાટક (૧૯૦૧): બાપુલાલ નાયકે શેક્સપિયરના પ્રખ્યાત નાટક ‘ઓથેલો’ પર આધારિત (અથવા તેનાથી પ્રેરિત) નાટક ‘સૌભાગ્ય સુંદરી’ મંચ પર ઉતારવાનું નક્કી કર્યું. આ નાટક મૂળશંકર મુલાણીએ લખ્યું હતું. આ નાટકમાં મુખ્ય સ્ત્રી પાત્ર ‘સુંદરી’ માટે ૧૨ વર્ષના જયશંકરની પસંદગી કરવામાં આવી.
જ્યારે આ નાટક ભજવાયું ત્યારે રંગભૂમિ પર જાણે જાદુ છવાઈ ગયો. જયશંકરે સ્ત્રી પાત્ર એટલી સહજતા, શરમ, ગરિમા અને લાવણ્ય સાથે ભજવ્યું કે દર્શકો મંત્રમુગ્ધ થઈ ગયા. તેમનો મીઠો અવાજ અને અદાઓ જોઈને કોઈ કહી ન શકતું કે આ કોઈ પુરુષ છે. આ નાટક એટલું પ્રચંડ સફળ રહ્યું કે લોકો તેમને તેમના મૂળ નામ ‘જયશંકર’ ને બદલે ‘સુંદરી’ કહીને જ બોલાવવા લાગ્યા. બસ, આ રીતે જન્મ થયો ગુજરાતી રંગભૂમિના ઇતિહાસના સૌથી અમર પાત્ર અને ઉપનામ — જયશંકર સુંદરીનો.
૪. સ્ત્રી-પાત્રોની ભજવણી: એક મનોવૈજ્ઞાનિક અને કલાત્મક યાત્રા
આજના સમયમાં કોઈ પુરુષ સ્ત્રીનો વેશ ધારણ કરે તો તે મોટેભાગે હાસ્ય (Comedy) માટે હોય છે. પરંતુ જયશંકર સુંદરીનું લક્ષ્ય લોકોને હસાવવાનું ન હતું; તેમનું લક્ષ્ય સ્ત્રીની વેદના, તેના પ્રેમ, તેની મર્યાદા અને તેના અસ્તિત્વને રંગમંચ પર જીવંત કરવાનું હતું.
- અવલોકન શક્તિ: જયશંકર કલાકો સુધી સ્ત્રીઓની હિલચાલ, તેમના હાવભાવ, શરમાવાની રીત, ગુસ્સે થવાની રીત અને સાડીના પાલવને સંભાળવાની રીતનું બારીક અવલોકન કરતા.
- મનોવૈજ્ઞાનિક અભિગમ: તેઓ માત્ર સ્ત્રીના કપડાં જ નહોતા પહેરતા, તેઓ સ્ત્રીના મનોવિજ્ઞાનને સમજતા. તેઓ કહેતા કે, “જ્યારે હું સ્ટેજ પર હોઉં છું, ત્યારે હું જયશંકર મટી જાઉં છું અને એક સંપૂર્ણ સ્ત્રી બની જાઉં છું.”
- સમાજ પર પ્રભાવ: આશ્ચર્યની વાત એ છે કે મુંબઈની પારસી અને ગુજરાતી ઉચ્ચ વર્ગની મહિલાઓ નાટક જોવા આવતી અને જયશંકર સુંદરી પાસેથી ફેશન ટિપ્સ લેતી! સુંદરી જે સ્ટાઈલથી સાડી પહેરતા કે વાળ ઓળતા, તે સ્ટાઈલ આખા મુંબઈમાં ‘ટ્રેન્ડ’ બની જતી.
“તેમની નજરની નમ્રાશ, તેમની ચાલની મધુરતા અને સંવાદ બોલતી વખતે તેમના અવાજમાં આવતો રણકો એટલો અસલ હતો કે સાચી સ્ત્રીઓ પણ ઈર્ષ્યા કરે.” – તત્કાલીન વિવેચકોની નોંધ.
૫. મુખ્ય નાટકો અને બાપુલાલ નાયક સાથેની જોડી
જયશંકર સુંદરી અને બાપુલાલ નાયકની જોડી ગુજરાતી રંગભૂમિની સર્વશ્રેષ્ઠ જોડીઓમાંની એક ગણાય છે. બાપુલાલ નાયક નાટકના હીરો (નાયક) બનતા અને જયશંકર સુંદરી હિરોઈન (નાયિકા). તેમણે સાથે મળીને અનેક નાટકોને ઐતિહાસિક સફળતા અપાવી. તેમના નોંધપાત્ર નાટકો નીચે મુજબ છે:
- જુગલ જુગારી: આ નાટકમાં સુંદરીનો અભિનય ખૂબ જ હૃદયસ્પર્શી હતો. એક જુગારી પતિની પત્નીની વેદના તેમણે એવી રીતે ભજવી કે દર્શકોની આંખમાં આંસુ આવી જતા.
- કમલતા: આ નાટકમાં તેમનો રોલ અત્યંત પ્રખ્યાત થયો.
- મધુબંસરી: આ નાટક પણ તેમની કારકિર્દીનું એક સીમાચિહ્ન હતું.
- વિક્રમ ચરિત્ર: રંભા દૂધવાળીનું પાત્ર. આ નાટકમાં તેમણે ગાયેલું ગીત “કોઈ મહારાજા રે, કોઈ મહારાજા રે… કોઈ મહારાજા રે, મારી મટુકી ફૂટી ગઈ” આખા ગુજરાત અને મુંબઈમાં લોકપ્રિય થઈ ગયું હતું.
તે સમયે માઇક્રોફોન (Mic) ની સુવિધા ન હતી, છતાં તેમનો અવાજ છેલ્લી હરોળમાં બેઠેલા દર્શક સુધી સ્પષ્ટ અને મીઠાશથી પહોંચતો હતો. તેમણે ૩૨ વર્ષ સુધી મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળીમાં કામ કર્યું અને રંગભૂમિના બેતાજ બાદશાહ (અથવા બેતાજ મહારાણી) બની રહ્યા.
૬. નિવૃત્તિ અને આંતરિક સંઘર્ષ
૧૯૩૨ ની આસપાસ, જ્યારે સિનેમા (બોલપટ) નો યુગ શરૂ થઈ રહ્યો હતો, ત્યારે પારંપરિક રંગભૂમિને મોટો ફટકો પડ્યો. આ ઉપરાંત, જયશંકર ઉંમર વધવાને કારણે હવે સ્ત્રી પાત્રોને સંપૂર્ણ ન્યાય આપી શકશે કે કેમ તે અંગે આત્મમંથન કરવા લાગ્યા. એક ખરા કલાકાર તરીકે તેઓ પોતાની કળા સાથે કોઈ બાંધછોડ કરવા માંગતા ન હતા.
તેથી, જબરદસ્ત લોકપ્રિયતાની ટોચ પર હોવા છતાં, ૧૯૩૨માં તેમણે મુંબઈ અને વ્યાવસાયિક રંગભૂમિમાંથી સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ લઈ લીધી અને પોતાના વતન વિસનગર પાછા ફર્યા. આ તેમની કળા પ્રત્યેની પ્રામાણિકતાનું સર્વોચ્ચ ઉદાહરણ છે.
૭. અમદાવાદમાં નવો અધ્યાય: ‘નટમંડળ’ અને ‘મેના ગુર્જરી’
નિવૃત્તિ લીધા પછી પણ કળાનો જીવ શાંત બેસી શકે નહીં. ગુજરાત વિદ્યાસભા અને રસીકલાલ પરીખ જેવા સાહિત્યકારોના આગ્રહથી તેઓ અમદાવાદ આવ્યા. અહીં તેમણે ગુજરાતી રંગભૂમિને નવો વળાંક આપવાનું બીડું ઝડપ્યું.
- નટમંડળની સ્થાપના: ૧૯૪૮માં અમદાવાદમાં ‘નટમંડળ’ નામની સંસ્થા શરૂ કરવામાં તેમનો મોટો ફાળો હતો. હવે તેઓ અભિનેતા મટીને દિગ્દર્શક અને ગુરુ બની ગયા હતા.
- નવા કલાકારોનું ઘડતર: તેમણે જૂની વ્યવસાયિક રંગભૂમિના વળગણો છોડીને આધુનિક, વાસ્તવિક અને સાહિત્યિક નાટકો તરફ પ્રયાણ કર્યું. તેમણે દીના પાઠક (દીના ગાંધી), પ્રાણસુખ નાયક, અને જશવંત ઠાકર જેવા ઉત્તમ કલાકારોને તૈયાર કર્યા.
- ‘મેના ગુર્જરી’: તેમના દિગ્દર્શન હેઠળનું સૌથી પ્રખ્યાત નાટક એટલે રસીકલાલ પરીખ લિખિત ‘મેના ગુર્જરી’. આ નાટકમાં તેમણે ભવાઈની શૈલીને આધુનિક રંગભૂમિ સાથે એવી સુંદર રીતે વણી લીધી કે તે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ વખણાયું.
૮. આત્મકથા: ‘થોડાં આંસુ, થોડાં ફૂલ’
જયશંકર સુંદરીનું માત્ર અભિનયમાં જ નહીં, પરંતુ સાહિત્યમાં પણ મોટું યોગદાન છે. તેમની આત્મકથા ‘થોડાં આંસુ, થોડાં ફૂલ’ ગુજરાતી ભાષાની સર્વશ્રેષ્ઠ આત્મકથાઓમાં સ્થાન ધરાવે છે.
- લેખન પ્રક્રિયા: જયશંકર સુંદરી પોતે બહુ ભણેલા ન હતા, તેથી તેમણે પોતાના સંસ્મરણો બોલીને લખાવ્યા. ડૉ. દિનકર ભોજક અને સોમાભાઈ પટેલે તેને શબ્દબદ્ધ કર્યા. ત્યારબાદ પ્રસિદ્ધ સાહિત્યકાર સ્વામી આનંદે અને શિવકુમાર જોશીએ તેનું સંપાદન કર્યું.
- પુસ્તકનું મહત્વ: આ પુસ્તક માત્ર એક કલાકારની જીવનકથા નથી, પરંતુ તે ૧૯મી અને ૨૦મી સદીની શરૂઆતની જૂની ગુજરાતી રંગભૂમિ, પારસી થિયેટર, તત્કાલીન સમાજવ્યવસ્થા અને મુંબઈના સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસનો અત્યંત મૂલ્યવાન દસ્તાવેજ છે.
- શીર્ષકની યથાર્થતા: ‘થોડાં આંસુ’ તેમના જીવનના સંઘર્ષ, ગરીબી અને કલાકાર તરીકેની પીડા દર્શાવે છે, જ્યારે ‘થોડાં ફૂલ’ તેમને મળેલી અપાર લોકપ્રિયતા, સન્માન અને લોકોના પ્રેમને પ્રતીકાત્મક રીતે વર્ણવે છે.
૯. રાષ્ટ્રીય અને સામાજિક સન્માનો
જયશંકર સુંદરીની કળા માત્ર સામાન્ય જનતા પૂરતી સીમિત ન હતી. મહાત્મા ગાંધીથી લઈને જવાહરલાલ નેહરુ સુધીના નેતાઓએ અને અનેક સાહિત્યકારોએ તેમની કળાની પ્રશંસા કરી હતી.
- પદ્મભૂષણ (૧૯૭૧): ભારત સરકાર દ્વારા તેમના કળાક્ષેત્રે અપાર યોગદાન બદલ તેમને દેશના ત્રીજા સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન ‘પદ્મભૂષણ’ થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.
- સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર: ૧૯૫૭માં ભારતના રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદના હસ્તે તેમને ‘સર્વશ્રેષ્ઠ દિગ્દર્શક’ નો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.
- ગુજરાત રાજ્ય સન્માન: ગુજરાત સાહિત્ય પરિષદ અને ગુજરાત સરકાર દ્વારા તેમનું અનેકવાર બહુમાન કરવામાં આવ્યું હતું.
૧૦. વારસો અને વર્તમાન પર પ્રભાવ
જયશંકર સુંદરીનું નિધન ૨૨ જાન્યુઆરી, ૧૯૭૫ ના રોજ વિસનગરમાં થયું. પરંતુ તેમનો વારસો આજે પણ ગુજરાત અને ભારતની રંગભૂમિ પર જીવંત છે.
- જયશંકર સુંદરી નાટ્યગૃહ: અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન દ્વારા ભદ્ર વિસ્તારમાં આવેલ ઐતિહાસિક નાટ્યગૃહને ‘જયશંકર સુંદરી હૉલ’ નામ આપવામાં આવ્યું છે, જે આજે પણ ગુજરાતી નાટકો અને સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે.
- પ્રેરણાસ્ત્રોત: આજે પણ જ્યારે કોઈ અભિનેતા સ્ત્રી પાત્ર ભજવે છે, ત્યારે તેની સરખામણી અનાયાસે જ ‘સુંદરી’ સાથે થઈ જાય છે. તેમની આત્મકથા થિયેટરના વિદ્યાર્થીઓ માટે એક ‘ટેક્સ્ટબુક’ સમાન છે.
- કલાકાર પ્રત્યેનો દૃષ્ટિકોણ: તેમણે સમાજમાં કલાકારો (ખાસ કરીને ભવાઈ અને નાટક સાથે જોડાયેલા) ને એક માનભર્યું સ્થાન અપાવ્યું. તેમણે સાબિત કર્યું કે નાટક એ માત્ર નૃત્ય-ગીતનું છીછરું માધ્યમ નથી, પણ માનવ હૃદયના ઊંડાણોને વ્યક્ત કરતી પવિત્ર કળા છે.
નિષ્કર્ષ
જયશંકર ભોજક ‘સુંદરી’ માત્ર એક અભિનેતા ન હતા, તેઓ એક યુગ હતા. તેમણે ગુજરાતી રંગભૂમિને એક આકાર આપ્યો, તેને સંસ્કારી બનાવી અને તેને રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ પહોંચાડી. એક પુરુષ તરીકે જન્મ લઈને, પોતાની કલ્પના અને કળાના જોરે સ્ત્રીત્વનું જે ઉત્કૃષ્ટ સર્જન તેમણે રંગમંચ પર કર્યું, તે ચમત્કારથી કમ નથી.
જ્યાં સુધી ગુજરાતી ભાષા, સાહિત્ય અને રંગભૂમિ અસ્તિત્વમાં રહેશે, ત્યાં સુધી જયશંકર સુંદરીના નાટકોના સંવાદો, તેમના ગીતોના રણકા અને તેમના અભિનયની સુવાસ હવામાં મહેકતી રહેશે. ગુજરાતની સાંસ્કૃતિક ધરોહરમાં તેમનું નામ સોનેરી અક્ષરે અંકિત થઈ ચૂક્યું છે.
