દાદાભાઈ નવરોજી: ‘ગ્રાન્ડ ઓલ્ડ મેન ઓફ ઇન્ડિયા’ અને નવસારી સાથે નાતો.

ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના ઇતિહાસમાં અનેક મહાનુભાવોએ પોતાનું જીવન સમર્પિત કર્યું છે, પરંતુ તેમાંથી કેટલાક એવા છે જેમણે આ સંગ્રામનો પાયો નાખ્યો હતો. આવા જ એક મહાન શિલ્પી, પ્રખર દેશભક્ત, અને ભારતીય રાજકારણના ભીષ્મ પિતામહ એટલે દાદાભાઈ નવરોજી. તેમને સમગ્ર ભારત આદરપૂર્વક ‘ગ્રાન્ડ ઓલ્ડ મેન ઓફ ઇન્ડિયા’ (ભારતના વયોવૃદ્ધ પિતામહ) તરીકે ઓળખે છે. આ લેખમાં આપણે દાદાભાઈ નવરોજીના જીવન, તેમના કાર્યો, બ્રિટિશ શાસન સામે તેમની લડત અને ખાસ કરીને ગુજરાતના એક ઐતિહાસિક શહેર ‘નવસારી’ સાથેના તેમના અતૂટ અને ઊંડા નાતા વિશે વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.

૧. પ્રસ્તાવના: એક યુગપુરુષનો ઉદય

દાદાભાઈ નવરોજી માત્ર એક રાજકારણી ન હતા, પરંતુ તેઓ એક શિક્ષણવિદ્, સામાજિક સુધારક, પ્રખર અર્થશાસ્ત્રી અને ભારતીયોના અધિકારો માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અવાજ ઉઠાવનાર પ્રથમ પેઢીના નેતા હતા. ૧૯મી સદીમાં જ્યારે ભારતમાં રાષ્ટ્રવાદની ભાવના માત્ર અંકુરિત થઈ રહી હતી, ત્યારે દાદાભાઈએ બ્રિટિશરોને તેમની જ ભાષામાં અને તેમના જ દેશમાં જઈને ભારતની ગરીબી અને શોષણનો ચિતાર આપ્યો હતો.

તેઓ બ્રિટિશ સંસદમાં ચૂંટાયેલા પ્રથમ એશિયન અને પ્રથમ ભારતીય હતા. તેમણે જ સૌથી પહેલા ‘સ્વરાજ’ (Self-Rule) શબ્દનો પ્રયોગ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના મંચ પરથી કર્યો હતો. આટલી મહાન સિદ્ધિઓ ધરાવનાર આ મહામાનવના મૂળિયાં ગુજરાતના નવસારી સાથે જોડાયેલા છે, જે નવસારી માટે અને સમગ્ર ગુજરાત માટે અત્યંત ગર્વની બાબત છે.

૨. જન્મ, પ્રારંભિક જીવન અને નવસારીનો વારસો

દાદાભાઈ નવરોજીનો જન્મ ૪ સપ્ટેમ્બર ૧૮૨૫ ના રોજ ગુજરાતના ઐતિહાસિક શહેર નવસારીમાં એક ગરીબ પારસી પૂજારી (અથોરન) પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ નવરોજી પાલનજી ડોરડી અને માતાનું નામ માણેકબાઈ હતું.

નવસારી અને પારસી સમુદાય

નવસારી શહેર પારસીઓના ઇતિહાસમાં એક વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે. જ્યારે પારસીઓ ઇરાનથી આવીને ગુજરાતના સંજાણ બંદરે ઉતર્યા, ત્યારબાદ તેઓએ નવસારી, ઉદવાડા, સુરત વગેરે સ્થળોએ પોતાનો વસવાટ કર્યો. નવસારી પારસીઓનું એક મહત્વનું ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર રહ્યું છે. દાદાભાઈના પરિવારનો સંબંધ નવસારીના પારસી પાદરીઓના વંશ સાથે હતો.

બાળપણ અને માતાનો પ્રભાવ

જ્યારે દાદાભાઈ માત્ર ચાર વર્ષના હતા, ત્યારે તેમના પિતાનું અવસાન થયું. આ કપરા સમયમાં તેમની માતા માણેકબાઈએ તેમની જવાબદારી ઉપાડી. માણેકબાઈ ભલે ઓછું ભણેલા હતા, પરંતુ તેઓ અત્યંત વ્યવહારુ, સંસ્કારી અને દીર્ઘદ્રષ્ટા હતા. તેમણે દાદાભાઈને પ્રમાણિકતા, સત્ય અને પરિશ્રમના પાઠ શીખવ્યા. દાદાભાઈએ પોતાના જીવનમાં જે નીતિમત્તા જાળવી રાખી, તેનો સંપૂર્ણ શ્રેય તેઓ હંમેશા તેમની માતાને આપતા હતા.

માતા અને નવસારીના શાંત, ધાર્મિક અને નીતિમૂલક વાતાવરણે બાળ દાદાભાઈના માનસ પર ઊંડી છાપ છોડી. નવસારીની શેરીઓમાં રમીને મોટા થયેલા દાદાભાઈ ક્યારેય પોતાની માતૃભૂમિને ભૂલ્યા ન હતા.

૩. શિક્ષણ: જ્ઞાનની અવિરત તરસ

શરૂઆતનું શિક્ષણ નવસારીમાં લીધા બાદ, વધુ અભ્યાસ માટે તેમનો પરિવાર મુંબઈ (તે સમયનું બોમ્બે) સ્થળાંતરિત થયો. દાદાભાઈ ગણિત અને અંગ્રેજીમાં અત્યંત તેજસ્વી હતા. તેમણે મુંબઈની પ્રખ્યાત એલ્ફિન્સ્ટન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (Elphinstone Institution) માં પ્રવેશ મેળવ્યો.

તેમના તેજસ્વી પ્રદર્શનને કારણે તેઓ હંમેશા શિષ્યવૃત્તિ મેળવતા રહ્યા. તેમની બુદ્ધિમત્તા જોઈને તેમના એક અંગ્રેજ પ્રોફેસર તેમને ‘ભારતની આશા’ (The Promise of India) કહેતા હતા.

એક ઐતિહાસિક સિદ્ધિ: ૧૮૫૦ માં, માત્ર ૨૫ વર્ષની ઉંમરે, દાદાભાઈ નવરોજી એલ્ફિન્સ્ટન કોલેજમાં ગણિત અને પ્રાકૃતિક ફિલસૂફી (Mathematics and Natural Philosophy) ના આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર તરીકે નિમાયા. ત્યારબાદ તેઓ પૂર્ણ કક્ષાના પ્રોફેસર બન્યા. કોઈ પણ ભારતીય માટે બ્રિટિશ શાસન હેઠળ આટલા ઉચ્ચ શૈક્ષણિક પદ પર પહોંચવું તે સમયે એક અભૂતપૂર્વ ઘટના હતી. આ સિદ્ધિ દર્શાવે છે કે તેમની બૌદ્ધિક ક્ષમતા કેટલી પ્રચંડ હશે.

૪. સામાજિક સુધારક તરીકેનું યોગદાન

દાદાભાઈ માત્ર પુસ્તકિયા જ્ઞાનમાં માનતા ન હતા. તેઓ માનતા હતા કે જો સમાજ અંધશ્રદ્ધા, રૂઢિચુસ્તતા અને અજ્ઞાનતામાં રાચતો રહેશે, તો દેશ ક્યારેય પ્રગતિ નહીં કરી શકે.

• સ્ત્રી શિક્ષણના હિમાયતી: તે સમયે સ્ત્રીઓને શિક્ષણ આપવાનો કટ્ટર વિરોધ થતો હતો. દાદાભાઈએ પારસી અને હિન્દુ છોકરીઓ માટે શાળાઓ શરૂ કરવાની પહેલ કરી. તેમણે અન્ય સમાજ સુધારકો સાથે મળીને ‘સ્ટુડન્ટ્સ લિટરરી એન્ડ સાયન્ટિફિક સોસાયટી’ ની સ્થાપના કરી, જેણે મુંબઈમાં કન્યા શાળાઓ શરૂ કરી. રૂઢિચુસ્તોના વિરોધ છતાં તેઓ પોતાના માર્ગ પર અડગ રહ્યા.
• જ્ઞાન પ્રસારક મંડળી: લોકોમાં જ્ઞાનનો પ્રસાર કરવા માટે તેમણે ‘જ્ઞાન પ્રસારક મંડળી’ ની સ્થાપના કરી, જે અંતર્ગત વિવિધ વિષયો પર પ્રવચનો અને ચર્ચાઓ યોજાતી.
• પત્રકારત્વ – ‘રાસ્ત ગોફ્તાર’: ૧૮૫૧માં દાદાભાઈએ ‘રાસ્ત ગોફ્તાર’ (સત્ય વક્તા – The Truth Teller) નામનું એક ગુજરાતી-પારસી અખબાર શરૂ કર્યું. આ અખબારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પારસી સમાજ અને અન્ય ભારતીય સમાજમાં વ્યાપેલી સામાજિક અને ધાર્મિક બદીઓને દૂર કરવાનો અને લોકોમાં જાગૃતિ લાવવાનો હતો.

૫. ઇંગ્લેન્ડ પ્રયાણ અને ભારતીયો માટેનો અવાજ

૧૮૫૫માં દાદાભાઈ નવરોજીએ પ્રોફેસર પદેથી રાજીનામું આપ્યું અને એક પારસી વ્યાપારી પેઢી ‘કામા એન્ડ કો.’ ના ભાગીદાર તરીકે લંડન ગયા. બ્રિટનમાં જઈને વેપાર કરનાર તેઓ પ્રથમ ભારતીય હતા. થોડા સમય બાદ તેમણે ‘દાદાભાઈ નવરોજી એન્ડ કંપની’ નામની પોતાની સ્વતંત્ર પેઢી શરૂ કરી.

પરંતુ, તેમનું હૃદય તો ભારતમાં જ વસતું હતું. લંડનમાં રહીને તેમણે જોયું કે બ્રિટિશ જનતા અને નેતાઓને ભારતની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ અને બ્રિટિશ રાજ દ્વારા થતા અત્યાચારો વિશે કોઈ જ માહિતી ન હતી.

ઇસ્ટ ઇન્ડિયા એસોસિએશન (East India Association): ૧૮૬૭માં તેમણે લંડનમાં ‘ઇસ્ટ ઇન્ડિયા એસોસિએશન’ ની સ્થાપના કરી. આ સંસ્થાનો મુખ્ય હેતુ બ્રિટિશ પ્રજા અને સંસદસભ્યો સમક્ષ ભારતના પ્રશ્નો અને પીડાઓને રજૂ કરવાનો હતો. દાદાભાઈએ આ મંચ પરથી ભારતીયોના હકો માટે જબરદસ્ત ઝુંબેશ ચલાવી.

૬. આર્થિક રાષ્ટ્રવાદના પિતા: ‘ધ ડ્રેઇન થિયરી’ (સંપત્તિના વહનનો સિદ્ધાંત)

દાદાભાઈ નવરોજીનું સૌથી મોટું અને ક્રાંતિકારી યોગદાન તેમનું આર્થિક વિશ્લેષણ છે. તેમણે બ્રિટિશ શાસનના આર્થિક શોષણને આંકડાકીય અને વૈજ્ઞાનિક રીતે સાબિત કર્યું.

તેમણે તેમનું પ્રખ્યાત પુસ્તક “Poverty and Un-British Rule in India” (ભારતમાં ગરીબી અને બિન-બ્રિટિશ શાસન) પ્રકાશિત કર્યું. આ પુસ્તકમાં તેમણે ઐતિહાસિક ‘ડ્રેઇન થિયરી’ (Drain of Wealth Theory) રજૂ કરી.

ડ્રેઇન થિયરી શું હતી? દાદાભાઈએ સમજાવ્યું કે ભારતની ગરીબીનું મુખ્ય કારણ બ્રિટિશ શાસન દ્વારા ભારતની સંપત્તિનું ઈંગ્લેન્ડ તરફ થઈ રહેલું સતત વહન (લૂંટ) છે.

• તેમણે દર્શાવ્યું કે કેવી રીતે ભારતના કાચા માલને સસ્તા ભાવે બ્રિટન લઈ જવામાં આવતો અને ત્યાંથી તૈયાર થયેલો માલ ભારતમાં ઊંચા ભાવે વેચવામાં આવતો.
• બ્રિટિશ અધિકારીઓના ઊંચા પગાર, પેન્શન, અને બ્રિટિશ લશ્કર પાછળ થતો જંગી ખર્ચ ભારતીય તિજોરીમાંથી ચૂકવાતો હતો.
• આ સતત આર્થિક રક્તસ્રાવના કારણે જ ભારત જેવો સમૃદ્ધ દેશ કંગાળ બની ગયો છે.

દાદાભાઈના આ પુસ્તકે સમગ્ર ભારતમાં રાષ્ટ્રવાદનો એક નવો પાયો નાખ્યો અને શિક્ષિત ભારતીયોને બ્રિટિશ શાસનનું અસલી ચરિત્ર સમજાવ્યું.

૭. બ્રિટિશ સંસદમાં પ્રથમ ભારતીય સાંસદ (Member of Parliament)

દાદાભાઈ નવરોજી સમજતા હતા કે જો ભારતના પ્રશ્નો ઉકેલવા હોય, તો બ્રિટનની કાયદા ઘડનારી સંસ્થા (સંસદ) માં ભારતીય અવાજ હોવો જરૂરી છે. આ માટે તેમણે બ્રિટિશ સંસદની ચૂંટણી લડવાનો ઐતિહાસિક નિર્ણય લીધો.

૧૮૯૨ની બ્રિટિશ સામાન્ય ચૂંટણીમાં તેમણે લંડનના ‘ફિન્સબરી સેન્ટ્રલ’ (Finsbury Central) મતવિસ્તારમાંથી લિબરલ પાર્ટીના ઉમેદવાર તરીકે ચૂંટણી લડી.

આ ચૂંટણી સરળ ન હતી. તત્કાલીન બ્રિટિશ વડાપ્રધાન લોર્ડ સોલિસ્બરીએ તેમના વિશે એક વંશીય ટિપ્પણી કરતા કહ્યું હતું કે, “એક કાળા માણસ (Black man) ને અંગ્રેજો પોતાનો પ્રતિનિધિ ક્યારેય નહીં ચૂંટે.” આ ટિપ્પણીનો બ્રિટનમાં જ ભારે વિરોધ થયો અને દાદાભાઈને લોકોની સહાનુભૂતિ મળી.

અંતે, ૧૮૯૨માં દાદાભાઈ નવરોજી માત્ર ૩ મતોની સરસાઈથી જીત્યા અને હાઉસ ઓફ કોમન્સ (House of Commons) માં ચૂંટાનાર સૌપ્રથમ ભારતીય અને એશિયન બન્યા. સંસદમાં તેમણે પોતાના શપથ બાઈબલને બદલે પારસીઓના પવિત્ર ગ્રંથ ‘અવેસ્તા’ (Avesta) પર લીધા હતા. સંસદસભ્ય તરીકે તેમણે ભારતમાં સિવિલ સર્વિસની પરીક્ષાઓ એક સાથે લંડન અને ભારતમાં યોજવાની અને લશ્કરી ખર્ચમાં ભારતને ન્યાય આપવાની માંગણીઓ મક્કમતાથી ઉઠાવી.

૮. ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ અને ‘સ્વરાજ’ નો મંત્ર

૧૮૮૫માં સ્થપાયેલી ‘ઇન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસ’ (INC) ના સ્થાપક સભ્યોમાં દાદાભાઈ નવરોજી અગ્રગણ્ય હતા. તેમના વિશાળ અનુભવ અને જ્ઞાનને કારણે કોંગ્રેસના તમામ નેતાઓ તેમને પિતાતુલ્ય માનતા હતા.

તેઓ ત્રણ વખત કોંગ્રેસના પ્રમુખ તરીકે ચૂંટાયા હતા: ૧. ૧૮૮૬ (કલકત્તા અધિવેશન) ૨. ૧૮૯૩ (લાહોર અધિવેશન) ૩. ૧૯૦૬ (કલકત્તા અધિવેશન)

૧૯૦૬નું ઐતિહાસિક અધિવેશન અને ‘સ્વરાજ’: ૧૯૦૬માં બંગાળના ભાગલાના કારણે ભારતમાં રાજકીય ગરમાવો હતો. કોંગ્રેસમાં મવાળ (Moderates) અને જહાલ (Extremists) એમ બે પક્ષો વચ્ચે તિરાડ પડી રહી હતી. આ કપરા સમયે ૮૧ વર્ષના વયોવૃદ્ધ દાદાભાઈને ઇંગ્લેન્ડથી ખાસ પ્રમુખપદ સંભાળવા બોલાવવામાં આવ્યા.

આ અધિવેશનમાં તેમણે ઐતિહાસિક ભાષણ આપ્યું અને સૌપ્રથમ વાર કોંગ્રેસના મંચ પરથી “સ્વરાજ” (Swaraj – Self-Government) ની માંગણી કરી. તેમણે કહ્યું, “આપણે કોઈ મહેરબાની નથી માંગતા, આપણે માત્ર ન્યાય માંગીએ છીએ. અને એ ન્યાયનો એક જ શબ્દમાં સાર છે – સ્વરાજ.” આ જ મંત્ર આગળ જતાં બાળ ગંગાધર તિળક અને મહાત્મા ગાંધીનો મહામંત્ર બન્યો.

૯. નવસારી સાથેનો અતૂટ નાતો: એક પુત્રની માતૃભૂમિ પ્રત્યેની ભક્તિ

દાદાભાઈ નવરોજી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ગમે તેટલા મહાન નેતા બની ગયા, તેઓ બ્રિટિશ સંસદના સભ્ય બન્યા, પરંતુ તેઓ પોતાની જન્મભૂમિ ‘નવસારી’ ને ક્યારેય ન ભૂલ્યા. નવસારી સાથેનો તેમનો નાતો માત્ર જન્મ પૂરતો સીમિત ન હતો, પરંતુ તે ભાવનાત્મક અને સાંસ્કૃતિક રીતે ખૂબ ઊંડો હતો.

• પારસી વારસાનું ગૌરવ: દાદાભાઈ હંમેશા ગર્વથી કહેતા કે તેઓ નવસારીના પારસી પાદરીના વંશજ છે. નવસારીના પારસી મહોલ્લાઓએ, આતશબહેરામે અને ત્યાંના શાંત વાતાવરણે તેમનામાં જે નૈતિક મૂલ્યોનું સિંચન કર્યું હતું, તેનો તેઓ વારંવાર ઉલ્લેખ કરતા.
• નવસારીની મુલાકાતો: તેઓ જ્યારે પણ ભારત આવતા, ત્યારે શક્ય હોય તો પોતાના વતન નવસારીની મુલાકાત લેવાનું ચૂકતા નહીં. તેઓ પોતાના બાળપણના મિત્રો અને સગા-સંબંધીઓને અત્યંત પ્રેમથી મળતા. તેમની સાદગી એટલી હતી કે મોટો હોદ્દો ધરાવતા હોવા છતાં તેઓ નવસારીમાં એક સામાન્ય માણસની જેમ ફરતા.
• માતૃભાષા ગુજરાતી પ્રત્યેનો પ્રેમ: દાદાભાઈ બ્રિટનમાં રહેતા હોવા છતાં ગુજરાતી ભાષા પર તેમનું પ્રભુત્વ અકબંધ હતું. તેમણે પોતાના પુસ્તકો અને ભાષણોમાં પારસી ગુજરાતી લહેકાનો સુંદર ઉપયોગ કર્યો છે. ‘રાસ્ત ગોફ્તાર’ નું પ્રકાશન તેમની માતૃભાષા અને પોતાના વતનના લોકો પ્રત્યેની નિષ્ઠા દર્શાવે છે.

નવસારીમાં દાદાભાઈની સ્મૃતિઓ: આજે પણ નવસારીમાં દાદાભાઈ નવરોજીની સ્મૃતિઓ જીવંત છે.

• દાદાભાઈ નવરોજીનું જન્મસ્થળ: નવસારીમાં જે ઘરમાં તેમનો જન્મ થયો હતો, તે સ્થળ આજે પણ જાળવી રાખવામાં આવ્યું છે, જે એક ઐતિહાસિક સ્મારક સમાન છે.
• દાદાભાઈ નવરોજી લાઇબ્રેરી: નવસારી શહેરમાં તેમના માનમાં એક ભવ્ય પુસ્તકાલય અને મેમોરિયલ આવેલું છે, જ્યાં તેમના જીવનને લગતા અનેક દસ્તાવેજો અને પુસ્તકો સચવાયેલા છે.
• દાદાભાઈની પ્રતિમા: નવસારીના ટાટા બાગ અને અન્ય વિસ્તારોમાં તેમની પ્રતિમાઓ સ્થાપિત કરવામાં આવી છે, જે નવી પેઢીને આ મહાન સપૂતની યાદ અપાવે છે.

નવસારીના લોકો આજે પણ ગર્વથી કહે છે કે જે વ્યક્તિએ અંગ્રેજોના શાસનના પાયા હચમચાવી દીધા, તે ‘ગ્રાન્ડ ઓલ્ડ મેન’ આ જ શહેરની માટીમાં રમીને મોટા થયા હતા.

૧૦. મહાત્મા ગાંધી અને અન્ય નેતાઓ પર પ્રભાવ (બૌદ્ધિક માર્ગદર્શક)

દાદાભાઈ નવરોજી ભારતીય રાષ્ટ્રીય આંદોલનના ‘પિતામહ’ (Patriarch) હતા.

જ્યારે યુવાન મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી (મહાત્મા ગાંધી) કાયદાનો અભ્યાસ કરવા લંડન ગયા હતા, ત્યારે તેમની પાસે દાદાભાઈ નવરોજી માટે એક પરિચય પત્ર હતો. ગાંધીજીએ દાદાભાઈને પોતાના ગુરુ સમાન માન્યા હતા. દાદાભાઈએ લંડનમાં યુવાન ગાંધીજીને માર્ગદર્શન પૂરું પાડ્યું હતું.

ગાંધીજીએ દાદાભાઈ વિશે લખ્યું હતું કે:

“દાદાભાઈ મારા માટે સાચા અર્થમાં ‘દાદા’ જ હતા. તેમનું જીવન દેશભક્તિ, શુદ્ધતા અને નિઃસ્વાર્થ સેવાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.”

માત્ર ગાંધીજી જ નહીં, પરંતુ ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલે, લોકમાન્ય તિળક અને સુભાષચંદ્ર બોઝ જેવા નેતાઓ પણ દાદાભાઈના વિચારોથી અત્યંત પ્રભાવિત હતા. ગોખલેજીએ તો ત્યાં સુધી કહ્યું હતું કે, “જો કોઈ મનુષ્યમાં દેવત્વનો વાસ હોય, તો તે દાદાભાઈ નવરોજી છે.”

૧૧. અંતિમ વર્ષો અને વિદાય

દાદાભાઈ નવરોજીએ પોતાનું આખું જીવન, પોતાની તમામ સંપત્તિ અને પોતાની પૂરી તાકાત ભારત માતાની સેવામાં અર્પણ કરી દીધી. વૃદ્ધાવસ્થામાં તેઓ ભારત પરત ફર્યા અને મુંબઈના વર્સોવા (અંધેરી) ખાતે એક શાંત જીવન પસાર કરવા લાગ્યા.

તેમના અંતિમ દિવસોમાં પણ દેશના નેતાઓ તેમની સલાહ લેવા માટે આવતા હતા. અંતે, ૩૦ જૂન ૧૯૧૭ ના રોજ, ૯૧ વર્ષની જૈફ વયે આ મહાન તારલો અસ્ત પામ્યો. તેમના નિધનથી ભારતે પોતાનો સૌથી વફાદાર, બુદ્ધિશાળી અને સમર્પિત પુત્ર ગુમાવ્યો.

૧૨. નિષ્કર્ષ: એક અમર વારસો

દાદાભાઈ નવરોજીનું જીવન એક અદભૂત યાત્રા છે – નવસારીના એક ગરીબ પારસી પરિવારમાંથી શરૂ થયેલી સફર બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના સત્તાના કેન્દ્ર ‘હાઉસ ઓફ કોમન્સ’ સુધી પહોંચી અને ભારતના રાષ્ટ્રવાદની જ્યોત પ્રગટાવીને પૂર્ણ થઈ.

તેઓ ‘ગ્રાન્ડ ઓલ્ડ મેન ઓફ ઇન્ડિયા’ એટલા માટે નહોતા કહેવાતા કારણ કે તેઓ ઉંમરમાં મોટા હતા, પરંતુ એટલા માટે કહેવાતા હતા કારણ કે તેમની પાસે જ્ઞાન, અનુભવ, અને દેશદાઝનો અખૂટ ખજાનો હતો જેની છત્રછાયા નીચે ભારતનું સ્વતંત્રતા આંદોલન મોટું થયું.

ગુજરાતનું નાનકડું શહેર નવસારી આજે પણ એ વાતની શાક્ષી પૂરે છે કે આ જ માટીએ ભારતને તેના પ્રથમ અને સૌથી મહાન આર્થિક રાષ્ટ્રવાદી નેતા આપ્યા છે. નવસારી અને દાદાભાઈ વચ્ચેનો આ અતૂટ નાતો ઇતિહાસના સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલો છે અને આવનારી અસંખ્ય પેઢીઓને માતૃભૂમિ પ્રત્યેના પ્રેમ અને સમર્પણની પ્રેરણા આપતો રહેશે. દાદાભાઈ નવરોજી માત્ર ઇતિહાસનું એક પાનું નથી, તેઓ પોતે જ એક સંપૂર્ણ ઇતિહાસ છે.