ભીમદેવ સોલંકી અને મોઢેરા: સૂર્ય પૂજાની પૌરાણિક પરંપરા અને મોઢ બ્રાહ્મણોનો ઇતિહાસ.

ગુજરાતનો ઇતિહાસ માત્ર યુદ્ધો અને રાજવંશો પૂરતો સીમિત નથી; તે કલા, સ્થાપત્ય, ધર્મ, અને પૌરાણિક કથાઓનો એક અદ્ભુત સંગમ છે. આ ભવ્ય ઇતિહાસના સુવર્ણ પાનાઓમાં સોલંકી કાળ (ચાલુક્ય વંશ) સૌથી તેજસ્વી તારક બનીને ચમકે છે. સોલંકી કાળના પરાક્રમી રાજવી ભીમદેવ પ્રથમ, તેમણે બંધાવેલું મોઢેરાનું જગવિખ્યાત સૂર્યમંદિર, સૂર્ય પૂજાની પ્રાચીન પરંપરા અને મોઢેરા સાથે જોડાયેલો મોઢ બ્રાહ્મણોનો ઇતિહાસ — આ તમામ બાબતો ગુજરાતની સાંસ્કૃતિક ધરોહરના અતૂટ અંગો છે.

આ લેખમાં આપણે મોઢેરાના ઐતિહાસિક અને પૌરાણિક મહત્વ, ભીમદેવ સોલંકીના યોગદાન, સૂર્યમંદિરના અદ્વિતીય સ્થાપત્ય અને મોઢ બ્રાહ્મણ અને વણિક સમાજના ઉદ્ભવ વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.

૧. મોઢેરાની પૌરાણિક પૃષ્ઠભૂમિ: ધર્મારણ્ય અને ભગવાન રામ

મોઢેરાનું પ્રાચીન નામ ‘ધર્મારણ્ય’ (ધર્મનું જંગલ) અથવા ‘મોઢેરક’ હતું. હિન્દુ પૌરાણિક ગ્રંથો, વિશેષ કરીને ‘સ્કંદ પુરાણ’ અને ‘બ્રહ્મ પુરાણ’માં આ પવિત્ર ભૂમિનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે.

બ્રહ્મહત્યાનું પાપ અને રામનું આગમન

સ્કંદ પુરાણના ‘કૌમારિકા ખંડ’ મુજબ, ત્રેતાયુગમાં ભગવાન રામે લંકાના રાજા રાવણનો વધ કર્યો હતો. રાવણ એક મહાન શિવભક્ત અને ઋષિ વિશ્રવા તથા બ્રાહ્મણ કન્યા કૈકસીનો પુત્ર હોવાથી તે જન્મથી બ્રાહ્મણ હતો. રાવણના વધને કારણે ભગવાન રામને ‘બ્રહ્મહત્યા’ (બ્રાહ્મણને મારવાનું પાપ) લાગ્યું હતું. આ પાપમાંથી મુક્તિ મેળવવા અને આત્મશુદ્ધિ માટે રામે તેમના ગુરુ વશિષ્ઠ મુનિ પાસે માર્ગદર્શન માંગ્યું.

ગુરુ વશિષ્ઠે તેમને પશ્ચિમ ભારતમાં આવેલા એક પવિત્ર અરણ્ય (જંગલ)માં જઈને તપસ્યા અને યજ્ઞ કરવાનું સૂચન કર્યું. આ અરણ્ય ‘ધર્મારણ્ય’ તરીકે ઓળખાતું હતું, જે આજનું મોઢેરા છે. ભગવાન રામ સીતા માતા અને લક્ષ્મણ સાથે ધર્મારણ્યમાં આવ્યા. અહીં તેમણે એક વિશાળ યજ્ઞનું આયોજન કર્યું અને બ્રહ્મહત્યાના પાપમાંથી મુક્તિ મેળવવા કઠોર તપ કર્યું.

ધર્મારણ્ય નગરની સ્થાપના

યજ્ઞ પૂર્ણ થયા બાદ, ભગવાન રામે આ પવિત્ર ભૂમિ પર એક નગર વસાવ્યું, જેનું નામ ‘મોઢેરક’ રાખવામાં આવ્યું. તેમણે આ યજ્ઞમાં સહાય કરનારા અને પવિત્ર વિધિઓ કરાવનારા બ્રાહ્મણોને આ ગામ ભેટમાં આપ્યું. આ બ્રાહ્મણો જ આગળ જતાં ‘મોઢ બ્રાહ્મણો’ તરીકે ઓળખાયા.

૨. મોઢ બ્રાહ્મણો અને મોઢ વણિકોનો ઇતિહાસ

મોઢેરા માત્ર સ્થાપત્ય માટે જ નહીં, પરંતુ ગુજરાતના બે મહત્વપૂર્ણ અને પ્રભાવશાળી સમુદાયો — મોઢ બ્રાહ્મણ અને મોઢ વણિક (વાણિયા) ના ઉદ્ગમસ્થાન તરીકે પણ જાણીતું છે.

મોઢ બ્રાહ્મણોનો ઉદ્ભવ

ભગવાન રામે જ્યારે ધર્મારણ્ય (મોઢેરા)માં યજ્ઞ કર્યો, ત્યારે દેશભરમાંથી ઋષિ-મુનિઓ અને વિદ્વાન બ્રાહ્મણોને આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા. યજ્ઞ બાદ રામે આ વિસ્તારની જમીન અને ગામો આ બ્રાહ્મણોને દાનમાં આપ્યા. મોઢેરામાં સ્થાયી થયેલા અને ત્યાંના અધિષ્ઠાતા દેવોની પૂજા કરતા આ બ્રાહ્મણો ‘મોઢ બ્રાહ્મણ’ કહેવાયા.

સમયાંતરે, મોઢ બ્રાહ્મણોમાં તેમના ગોત્ર અને વ્યવસાયને આધારે વિવિધ પેટા-જ્ઞાતિઓ પડી, જેમ કે ત્રિવેદી, દવે, વ્યાસ, પંડ્યા વગેરે. મોઢ બ્રાહ્મણો તેમની વિદ્વતા, જ્યોતિષ વિદ્યા અને ધાર્મિક કર્મકાંડ માટે સમગ્ર ભારતમાં પ્રખ્યાત થયા.

મોઢ વણિકો

મોઢ બ્રાહ્મણોની સાથે જ મોઢેરામાં વેપાર-વાણિજ્ય માટે સ્થાયી થયેલો વેપારી વર્ગ ‘મોઢ વણિક’ અથવા મોઢ વાણિયા તરીકે ઓળખાયો. રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધી પોતે મોઢ વણિક સમુદાયમાંથી આવતા હતા. આ સમુદાયે ગુજરાત અને ભારતની આર્થિક પ્રગતિમાં મોટો ફાળો આપ્યો છે.

કુળદેવી શ્રી મોઢેશ્વરી માતા (માતંગી)

મોઢ બ્રાહ્મણો અને મોઢ વણિકોના આરાધ્ય કુળદેવી શ્રી મોઢેશ્વરી માતા છે. પૌરાણિક કથા મુજબ, જ્યારે કર્ણાટ નામના રાક્ષસે ધર્મારણ્યમાં હાહાકાર મચાવ્યો અને ઋષિ-મુનિઓ પર અત્યાચાર ગુજારવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે બ્રાહ્મણોએ આદ્યશક્તિની આરાધના કરી. બ્રાહ્મણોની રક્ષા માટે માતા ભગવતીએ અઢાર ભુજાઓ (હાથ) વાળા ઉગ્ર સ્વરૂપે પ્રગટ થઈને કર્ણાટ રાક્ષસનો સંહાર કર્યો.

માતાનું આ સ્વરૂપ માતંગી અથવા મોઢેશ્વરી તરીકે ઓળખાય છે. આજે પણ મોઢેરામાં મોઢેશ્વરી માતાનું પ્રાચીન મંદિર આવેલું છે, જ્યાં દર વર્ષે દેશ-વિદેશથી મોઢ સમુદાયના લોકો દર્શનાર્થે આવે છે.

૩. સૂર્ય પૂજાની પ્રાચીન પરંપરા અને મગ બ્રાહ્મણો

ભારતમાં સૂર્ય પૂજાનો ઇતિહાસ વૈદિક કાળથી જોડાયેલો છે. ઋગ્વેદમાં સૂર્યને બ્રહ્માંડના આત્મા (‘સૂર્ય આત્મા જગતસ્તસ્થુષશ્ચ’) તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે. ભારતભરમાં પાંચ મુખ્ય દેવો (પંચદેવ) ની પૂજા થાય છે, જેમાં સૂર્ય, શિવ, વિષ્ણુ, ગણેશ અને શક્તિનો સમાવેશ થાય છે. જેઓ મુખ્યત્વે સૂર્યની ઉપાસના કરે છે તેમને ‘સૌર’ સંપ્રદાયના કહેવાય છે.

મગ બ્રાહ્મણો (શાકદ્વીપીય બ્રાહ્મણો)

ગુજરાત અને ઉત્તર ભારતમાં સૂર્ય પૂજાનો વ્યાપક પ્રસાર કરવામાં ‘મગ’ બ્રાહ્મણોનો મોટો ફાળો રહ્યો છે. પૌરાણિક કથાઓ મુજબ, શ્રી કૃષ્ણના પુત્ર સામ્બને કુષ્ઠરોગ (કોઢ) થયો હતો. તેણે ચંદ્રભાગા નદીના કિનારે સૂર્યની તપસ્યા કરી રોગમુક્તિ મેળવી અને ત્યાં સૂર્યમંદિર બંધાવ્યું (જે મુલતાન, પાકિસ્તાનમાં હતું). આ મંદિરમાં પૂજા કરવા માટે સામ્બ શાકદ્વીપ (આજનું ઈરાન/પર્શિયા) થી મગ ઋષિઓને ભારતમાં લાવ્યો હતો.

આ મગ બ્રાહ્મણો સૂર્ય પૂજામાં અત્યંત નિપુણ હતા. તેઓ પર્શિયાના ‘માગી’ (Magi – ઝોરોસ્ટ્રિયન પૂજારીઓ) સાથે સામ્યતા ધરાવતા હતા, જેઓ અગ્નિ અને સૂર્યના ઉપાસક હતા. ભારતમાં આવ્યા બાદ તેઓ હિન્દુ ધર્મમાં ભળી ગયા અને શાકદ્વીપીય કે ભોજક બ્રાહ્મણો તરીકે ઓળખાયા. મોઢેરાના સૂર્યમંદિરમાં સૂર્યદેવની મૂર્તિનો પેરવેશ (ઈરાની બૂટ અને કમરબંધ) આ મગ બ્રાહ્મણોની સંસ્કૃતિ અને ઈરાની પ્રભાવની સાક્ષી પૂરે છે.

૪. સોલંકી કાળ: ગુજરાતનો સુવર્ણ યુગ અને ભીમદેવ પ્રથમ

૧૧મી સદીમાં ગુજરાત પર સોલંકી (ચાલુક્ય) વંશનું શાસન હતું. આ સમયગાળાને ગુજરાતના ઇતિહાસનો ‘સુવર્ણ યુગ’ કહેવામાં આવે છે, કારણ કે આ સમયમાં વેપાર, કલા, સ્થાપત્ય અને સાહિત્યનો અદ્ભુત વિકાસ થયો હતો.

રાજા ભીમદેવ સોલંકી (ઈ.સ. ૧૦૨૨ – ૧૦૬૪)

મહારાજા ભીમદેવ પ્રથમ (ભીમદેવ બાણાવળી) એક અત્યંત પરાક્રમી, ધર્મનિષ્ઠ અને કલાપ્રેમી રાજવી હતા. તેઓ સૂર્યવંશી માનવામાં આવતા હતા અને તેમના કુળદેવતા સૂર્યનારાયણ હતા. તેમના શાસનકાળ દરમિયાન એક અત્યંત દુઃખદ ઘટના બની હતી.

મહમૂદ ગઝનીનું આક્રમણ

ઈ.સ. ૧૦૨૪માં અફઘાનિસ્તાનના આક્રમણખોર મહમૂદ ગઝનીએ સોમનાથના ભવ્ય શિવ મંદિર પર હુમલો કર્યો. તે સમયે ભીમદેવ સેના લઈને તેને રોકવા ગયા પરંતુ ગઝનીની વિશાળ સેના સામે પાછા હઠવું પડ્યું. ગઝનીએ સોમનાથને લૂંટ્યું અને શિવલિંગનો નાશ કર્યો.

આ ઘટનાથી ગુજરાતની પ્રજા અને રાજા ભીમદેવ અત્યંત વ્યથિત થયા. ગઝનીના ગયા બાદ ભીમદેવ પ્રથમે સોમનાથ મંદિરનું પુનર્નિર્માણ પથ્થરથી કરાવ્યું. પ્રજાનું મનોબળ ફરીથી મજબૂત કરવા અને પોતાની સૂર્ય ભક્તિને ચરિતાર્થ કરવા માટે તેમણે એક એવું ભવ્ય સ્થાપત્ય નિર્માણ કરવાનો નિર્ણય લીધો, જે કાળની થપાટો સામે પણ અડીખમ ઊભું રહી શકે.

આ સંકલ્પનું પરિણામ એટલે મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર.

૫. મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર: સ્થાપત્ય અને ખગોળશાસ્ત્રનો અદ્ભુત નમૂનો

રાજા ભીમદેવ પ્રથમે ઈ.સ. ૧૦૨૬-૧૦૨૭ (વિક્રમ સંવત ૧૦૮૩) માં પુષ્પાવતી નદીના કિનારે મોઢેરાના સૂર્યમંદિરનું નિર્માણ કરાવ્યું. આ મંદિર માત્ર ઈંટો અને પથ્થરોનો ઢગલો નથી, પરંતુ તે ભારતીય શિલ્પકલા, વાસ્તુશાસ્ત્ર અને ખગોળશાસ્ત્રનું એક જીવંત કાવ્ય છે.

મંદિરનું સ્થાપત્ય ‘મારુ-ગુર્જર’ (સોલંકી શૈલી) માં કરવામાં આવ્યું છે. આ મંદિરના નિર્માણમાં ક્યાંય પણ ચૂના કે સિમેન્ટનો ઉપયોગ થયો નથી; પથ્થરોને એકબીજામાં ખાંચા પાડીને (Locking system) ગોઠવવામાં આવ્યા છે, જેથી ભૂકંપ સમયે પણ તે અકબંધ રહી શકે.

મંદિર સંકુલને મુખ્ય ત્રણ ભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યું છે:

૧. સૂર્યકુંડ (રામકુંડ)

મંદિરમાં પ્રવેશતા જ સૌથી પહેલાં એક વિશાળ લંબચોરસ જળકુંડ આવે છે, જેને સૂર્યકુંડ અથવા રામકુંડ કહેવાય છે.

• આ કુંડ પવિત્ર સ્નાન માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો.
• કુંડના પગથિયાં એવી ભૌમિતિક રીતે ગોઠવાયેલા છે કે તે એક અદ્ભુત દ્રશ્ય ઊભું કરે છે.
• કુંડની ચારે બાજુ નાનાં-મોટાં મળીને કુલ ૧૦૮ મંદિરો આવેલાં છે, જે ભગવાન વિષ્ણુ, શિવ, શીતળા માતા અને ગણેશજીને સમર્પિત છે.

૨. સભામંડપ (નૃત્યમંડપ)

કુંડની સીડી ચડીને ઉપર આવતાં સભામંડપ આવે છે. આ એક ખુલ્લો મંડપ છે જ્યાં ધાર્મિક ઉત્સવો દરમિયાન સંગીત અને નૃત્યની પ્રસ્તુતિ થતી હતી.

• તેનો આકાર અષ્ટકોણીય છે.
• તે ૫૨ સ્તંભો પર ઊભેલો છે, જે વર્ષના ૫૨ અઠવાડિયા દર્શાવે છે.
• આ સ્તંભો પર રામાયણ, મહાભારત, અને કૃષ્ણ લીલાના દ્રશ્યો અત્યંત બારીકાઈથી કંડારવામાં આવ્યા છે. વિશ્વકર્મા, સમુદ્રમંથન અને દેવી-દેવતાઓની મૂર્તિઓ આ સ્તંભોને જીવંત બનાવે છે.

૩. ગૂઢમંડપ અને ગર્ભગૃહ (મુખ્ય મંદિર)

સભામંડપ પસાર કરીને ગૂઢમંડપમાં પ્રવેશ થાય છે, જે મુખ્ય ગર્ભગૃહનો બહારનો ભાગ છે.

• ખગોળીય આશ્ચર્ય: આ મંદિરનું મુખ પૂર્વ દિશા તરફ છે. મંદિરની રચના એટલી વૈજ્ઞાનિક રીતે કરવામાં આવી છે કે દર વર્ષે ૨૧ માર્ચ અને ૨૩ સપ્ટેમ્બર (વિષુવવૃત્ત દિવસો – Equinox) ના રોજ સૂર્યોદયનું પહેલું કિરણ સીધું ગર્ભગૃહમાં પ્રવેશીને સૂર્યદેવની મૂર્તિના મુગટ પર રહેલા મણિ પર પડતું હતું, જેનાથી આખો ગર્ભગૃહ પ્રકાશથી ઝળહળી ઉઠતો.
• આ મંદિર બરાબર કર્કવૃત્ત (Tropic of Cancer) પર આવેલું છે. ૨૧ જૂનના રોજ (વર્ષનો સૌથી લાંબો દિવસ) સૂર્ય બરાબર મંદિરની ઉપર હોય છે અને બપોરે મંદિરનો કોઈ જ પડછાયો જમીન પર પડતો નથી.

શિલ્પકલામાં માનવ જીવનનું દર્શન

મંદિરની બહારની દીવાલો (જંઘા) પર માનવ જીવનના જન્મથી લઈને મૃત્યુ સુધીના તમામ તબક્કાઓ દર્શાવવામાં આવ્યા છે. તેમાં કામસૂત્ર આધારિત શૃંગારિક શિલ્પો પણ છે, જે દર્શાવે છે કે ઈશ્વરના દર્શન કરતા પહેલા મનુષ્યએ પોતાની ભૌતિક ઈચ્છાઓને બહાર છોડીને જવી જોઈએ. ગર્ભગૃહમાં સૂર્યદેવની ૧૨ આદિત્ય સ્વરૂપોની મૂર્તિઓ કંડારવામાં આવી છે, જે વર્ષના ૧૨ મહિનાનું પ્રતીક છે.

૬. આક્રમણ, પતન અને ખંડિત ધરોહર

૧૩મી સદીના અંતમાં ગુજરાત પર દિલ્હી સલ્તનતના શાસક અલાઉદ્દીન ખીલજી ની નજર પડી. તેના સેનાપતિ ઉલુગખાન અને નુસરતખાને ગુજરાત પર ભયંકર આક્રમણ કર્યું.

આ વિદેશી આક્રમણખોરોએ મોઢેરાના સૂર્યમંદિરને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું. તેમણે મુખ્ય ગર્ભગૃહમાં રહેલી સૂર્યદેવની સોનાની મૂર્તિ અને તેમાં જડેલા કિંમતી રત્નો લૂંટી લીધા. મૂર્તિનો નાશ કરવામાં આવ્યો અને મંદિરના શિખર તથા અદભુત શિલ્પોને ખંડિત કરવામાં આવ્યા. ગર્ભગૃહની નીચે એક ભોંયરું હોવાનું પણ મનાય છે, જ્યાંથી આ મૂર્તિ મૂળ રૂપે ચોરાઈ હતી અથવા બચાવવા માટે છુપાવવામાં આવી હતી.

હિન્દુ આગમ શાસ્ત્રો અને વાસ્તુ નિયમો મુજબ, જે મંદિરમાં મૂર્તિ ખંડિત થઈ હોય ત્યાં પૂજા થઈ શકતી નથી. આથી, આજે આ મંદિરમાં કોઈ ભગવાનની મૂર્તિ નથી અને અહીં કોઈ નિયમિત પૂજા થતી નથી. છતાં, તેનું સ્થાપત્ય અને ઉર્જા આજે પણ એટલાં જ પ્રભાવશાળી છે.

૭. વર્તમાન સ્થિતિ: સાંસ્કૃતિક પુનરુત્થાન અને ઉત્તરાર્ધ મહોત્સવ

આજે મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર ‘આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા’ (ASI) દ્વારા રાષ્ટ્રીય મહત્વના સ્મારક તરીકે સંરક્ષિત છે. ભલે અહીં ધાર્મિક પૂજા થતી ન હોય, પરંતુ તે ગુજરાતના પ્રવાસનનું એક મોટું કેન્દ્ર છે.

ઉત્તરાર્ધ મહોત્સવ (મોઢેરા ડાન્સ ફેસ્ટિવલ)

ગુજરાત સરકાર દ્વારા દર વર્ષે જાન્યુઆરી મહિનામાં મકરસંક્રાંતિ (ઉત્તરાયણ) પછી તરત જ મોઢેરા સૂર્યમંદિરના પ્રાંગણમાં એક ત્રિ-દિવસીય નૃત્ય મહોત્સવનું આયોજન કરવામાં આવે છે, જેને ‘ઉત્તરાર્ધ મહોત્સવ’ કહેવાય છે.

સૂર્ય જ્યારે ઉત્તર ગોળાર્ધમાં પ્રવેશ કરે છે તેની ખુશીમાં આ ઉત્સવ ઉજવાય છે. આ મહોત્સવમાં દેશભરના પ્રખ્યાત શાસ્ત્રીય નૃત્યકારો (ભરતનાટ્યમ, કથક, ઓડિસી, કુચીપુડી વગેરે) સૂર્યમંદિરની ભવ્ય પૃષ્ઠભૂમિમાં પોતાની કલા પ્રદર્શિત કરે છે. રંગબેરંગી રોશનીથી ઝળહળતું મંદિર અને શાસ્ત્રીય સંગીતના સૂર કલાપ્રેમીઓને સોલંકી યુગના સુવર્ણકાળની ઝાંખી કરાવે છે.

૮. સારાંશ

ભીમદેવ પ્રથમ દ્વારા નિર્મિત મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર અને ધર્મારણ્યનો ઇતિહાસ આપણને શિખવાડે છે કે જ્યારે રાજવીની દ્રષ્ટિ, શિલ્પીની કલા અને સમાજની આસ્થા એક થાય છે, ત્યારે એવાં સ્મારકો રચાય છે જે સદીઓ સુધી અમર રહે છે.

એક તરફ મોઢેરા ભગવાન રામના ચરણરજથી પાવન થયેલી ભૂમિ છે, જ્યાંથી મોઢ બ્રાહ્મણો અને મોઢ વણિકો જેવા ઉત્કૃષ્ટ સમુદાયોનો ઉદ્ભવ થયો. બીજી તરફ, રાજા ભીમદેવે વિદેશી આક્રમણોની રાખમાંથી બેઠા થઈને ગુજરાતની કલા અને સંસ્કૃતિને આ સૂર્યમંદિરના માધ્યમથી નવી ઓળખ આપી. સૂર્યદેવ ભલે આજે ગર્ભગૃહમાં બિરાજમાન ન હોય, પરંતુ મોઢેરાના કણેકણમાં, તેના પથ્થરોમાં અને ગુજરાતની સાંસ્કૃતિક અસ્મિતામાં સૂર્યનો પ્રકાશ કાયમ માટે અકબંધ છે.