કસ્તુરબા ગાંધી: સત્યાગ્રહમાં બાનું મૂક સેવિકા તરીકે યોગદાન.

ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના ઇતિહાસમાં અનેક મહાનુભાવોએ પોતાનું સર્વસ્વ ન્યોછાવર કર્યું છે, પરંતુ કેટલાક એવાં વિરલ વ્યક્તિત્વો છે જેમણે કોઈ પણ પ્રકારની પ્રસિદ્ધિની ખેવના રાખ્યા વિના, મૌન રહીને રાષ્ટ્રની અદભુત સેવા કરી છે. આમાંનું એક સૌથી તેજસ્વી અને આદરણીય નામ એટલે ‘કસ્તુરબા ગાંધી’. સમગ્ર દેશ માટે તેઓ માત્ર ‘બા’ હતા. મહાત્મા ગાંધીને ‘મહાત્મા’ બનાવવામાં જો કોઈનો સૌથી મોટો ફાળો હોય, તો તે કસ્તુરબાનો હતો. ગાંધીજીના સત્યાગ્રહોમાં કસ્તુરબાએ એક ‘મૂક સેવિકા’ (Silent Servant) તરીકે જે યોગદાન આપ્યું છે, તે ભારતની આઝાદીની લડતમાં સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું છે.

આ લેખમાં આપણે કસ્તુરબા ગાંધીના જીવન, તેમના સંઘર્ષો અને વિશેષ કરીને સત્યાગ્રહની ચળવળોમાં તેમના મૌન પરંતુ અત્યંત પ્રભાવશાળી યોગદાનની વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.

૧. પ્રારંભિક જીવન અને ગાંધીજી સાથેનું જોડાણ

કસ્તુરબાનો જન્મ પોરબંદરમાં ૧૧ એપ્રિલ, ૧૮૬૯ના રોજ ગોકુલદાસ મકનજીના ઘરે થયો હતો. બાળપણમાં જ તેમનું સગપણ મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી સાથે કરવામાં આવ્યું હતું અને ૧૮૮૨માં, માત્ર ૧૩ વર્ષની નાની વયે તેમના લગ્ન થયા. શરૂઆતના વર્ષોમાં તેઓ એક સામાન્ય ભારતીય ગૃહિણી જેવાં જ હતાં – નિરક્ષર, પરંપરાઓને માનનારાં અને પતિને પરમેશ્વર માનનારાં.

પરંતુ, જેમ જેમ મોહનદાસમાંથી મહાત્મા તરફની ગાંધીજીની સફર શરૂ થઈ, તેમ તેમ કસ્તુરબાના જીવનમાં પણ જબરદસ્ત પરિવર્તન આવ્યું. ગાંધીજીના આદર્શો, તેમના પ્રયોગો અને તેમના કઠોર નિયમોને અપનાવવા એ કસ્તુરબા માટે સહેલું નહોતું. શરૂઆતમાં બંને વચ્ચે અનેક મતભેદો થતા, પરંતુ કસ્તુરબાની સહનશીલતા અને પતિ પ્રત્યેના સમર્પણે તેમને ધીમે ધીમે એક આદર્શ સહધર્મચારિણી બનાવી દીધાં.

“જો કસ્તુરબા ન હોત, તો હું ક્યારેય એ ગાંધી ન બની શક્યો હોત જે આજે હું છું.” – મહાત્મા ગાંધી

૨. દક્ષિણ આફ્રિકા: સત્યાગ્રહની પ્રયોગશાળામાં ‘બા’ની કસોટી

ગાંધીજીના સત્યાગ્રહનો પાયો દક્ષિણ આફ્રિકામાં નખાયો હતો અને ત્યાં જ કસ્તુરબાના ‘મૂક સેવિકા’ તરીકેના જીવનની ખરી શરૂઆત થઈ હતી. દક્ષિણ આફ્રિકામાં રંગભેદની નીતિ સામેનો ગાંધીજીનો સંઘર્ષ કઠિન હતો. આ સમયગાળામાં કસ્તુરબાએ નીચે મુજબનું નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું:

• ફિનિક્સ આશ્રમ અને ટોલ્સટોય ફાર્મની જવાબદારી: જ્યારે ગાંધીજી આંદોલનોમાં અને જેલવાસમાં વ્યસ્ત રહેતા, ત્યારે ફિનિક્સ સેટલમેન્ટ અને ટોલ્સટોય ફાર્મનું સંપૂર્ણ સંચાલન કસ્તુરબાના શિરે રહેતું. ત્યાં રહેતા તમામ લોકોની ભોજન વ્યવસ્થા, બીમારોની સારવાર અને આશ્રમની સ્વચ્છતાનું કામ તેઓ એક મૌન સેવિકા તરીકે કરતા.
• ૧૯૧૩નો ઐતિહાસિક સત્યાગ્રહ: દક્ષિણ આફ્રિકાની સરકારે જ્યારે ક્રિશ્ચિયન રીતિ-રિવાજ મુજબ ન થયા હોય તેવા તમામ લગ્નોને ગેરકાયદેસર ઠેરવતો કાયદો પસાર કર્યો, ત્યારે ભારતીય મહિલાઓનું સ્વમાન ઘવાયું. આ સમયે ગાંધીજીએ મહિલાઓને સત્યાગ્રહમાં જોડાવાનું આહ્વાન કર્યું. કસ્તુરબા આ આંદોલનમાં માત્ર જોડાયા જ નહીં, પરંતુ તેમણે અન્ય મહિલાઓનું નેતૃત્વ પણ કર્યું.
• કઠોર જેલવાસ અને સ્વાસ્થ્યનું પતન: આ સત્યાગ્રહ બદલ તેમને ૩ મહિનાની સખત કેદની સજા ફટકારવામાં આવી. પીટરમેરિટ્ઝબર્ગની જેલમાં તેમને અત્યંત ખરાબ ભોજન અને અમાનવીય પરિસ્થિતિઓમાં રાખવામાં આવ્યા. છતાં, તેમણે અફલાતૂન ધૈર્ય દાખવ્યું. જેલમાંથી જ્યારે તેઓ બહાર આવ્યા ત્યારે તેમનું શરીર હાડપિંજર જેવું થઈ ગયું હતું, પરંતુ તેમની ભાવના હિમાલય જેવી અડગ હતી.

૩. ભારત આગમન અને સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં ઝંપલાવવું

વર્ષ ૧૯૧૫માં ગાંધીજી અને કસ્તુરબા ભારત પરત ફર્યા. ભારતમાં આઝાદીની ચળવળમાં કસ્તુરબાનું યોગદાન વધુ વ્યાપક અને ઊંડું બન્યું.

ચંપારણ સત્યાગ્રહ (૧૯૧૭) – શિક્ષણ અને સ્વાસ્થ્યની મશાલ

જ્યારે ગાંધીજીએ બિહારના ચંપારણમાં ગળીના ખેડૂતોને અન્યાય સામે લડવા જાગૃત કર્યા, ત્યારે કસ્તુરબા તેમની સાથે જ હતા. ગાંધીજીનું ધ્યાન માત્ર રાજકીય આઝાદી પર જ નહોતું, પરંતુ સામાજિક સુધારણા પર પણ હતું.

• મહિલા જાગૃતિ: કસ્તુરબાએ ચંપારણના ગામડાઓમાં ફરીને અભણ અને અત્યંત ગરીબ મહિલાઓને સ્વચ્છતા, આરોગ્ય અને બાળકોના ઉછેર વિશે માર્ગદર્શન આપ્યું.
• શાળાનું સંચાલન: તેમણે ગામડામાં એક નાનકડી શાળા શરૂ કરી અને પોતે નિરક્ષર હોવા છતાં, જીવનના પાઠ અને પ્રાથમિક અક્ષરજ્ઞાન આપવાનું કાર્ય મૂકભાવે કર્યું.

સાબરમતી આશ્રમનાં ‘બા’

અમદાવાદમાં કોચરબ અને ત્યારબાદ સાબરમતી આશ્રમની સ્થાપના થઈ. આ આશ્રમ આઝાદીની લડતનું કેન્દ્રબિંદુ હતો. અહીં કસ્તુરબાનું ‘મૂક સેવિકા’ તરીકેનું સ્વરૂપ સોળે કળાએ ખીલી ઊઠ્યું હતું.

• અતિથિ દેવો ભવ: આશ્રમમાં દેશ-વિદેશથી રોજેરોજ અનેક મહેમાનો, નેતાઓ અને સામાન્ય લોકો આવતા. આ સૌની આગતા-સ્વાગતા, તેમના રહેવા-જમવાની વ્યવસ્થા કસ્તુરબા કોઈ પણ ફરિયાદ વિના કરતા.
• આશ્રમના નિયમોનું પાલન: ગાંધીજીના આશ્રમમાં અસ્પૃશ્યતા નિવારણ કડક રીતે લાગુ પડાયું હતું. પરંપરાગત સવર્ણ હિંદુ કુટુંબમાંથી આવતા કસ્તુરબા માટે શરૂઆતમાં હરિજનો સાથે રહેવું અને જમવું અઘરું હતું, પરંતુ તેમણે પોતાના સંસ્કારોમાં પરિવર્તન આણ્યું અને આશ્રમના દરેક હરિજનને પોતાના સંતાનની જેમ સાચવ્યા.
• રેંટિયો અને ખાદી: અસહકારની ચળવળ દરમિયાન જ્યારે ગાંધીજીએ વિદેશી કાપડના બહિષ્કારનું એલાન કર્યું, ત્યારે કસ્તુરબાએ પોતાના તમામ કીમતી રેશમી વસ્ત્રોનો ત્યાગ કરી દીધો. તેમણે આજીવન જાતે કાંતેલી ખાદી જ પહેરવાનું વ્રત લીધું. તેઓ આખો દિવસ રેંટિયો કાંતતા અને મહિલાઓને આર્થિક રીતે આત્મનિર્ભર બનવાની પ્રેરણા આપતા.

૪. વિવિધ સત્યાગ્રહોમાં નેતૃત્વ અને બલિદાન

કસ્તુરબા માત્ર ગાંધીજીની છાયા બનીને જ નહોતા રહ્યા, પરંતુ જ્યારે જરૂર પડી ત્યારે તેમણે આગળ આવીને નેતૃત્વ પણ સંભાળ્યું હતું.

ખેડા સત્યાગ્રહ અને બારડોલી સત્યાગ્રહ: આ બંને ખેડૂત આંદોલનોમાં કસ્તુરબાએ ગામડાંઓની મહિલાઓ સાથે સીધો સંપર્ક સાધ્યો. તેમણે સ્ત્રીઓને ડર કાઢીને પોતાના હકો માટે બોલતા શીખવ્યું. તેમની સાદગી અને માયાળુ સ્વભાવને કારણે ગ્રામીણ મહિલાઓ તેમની સાથે ઝડપથી જોડાઈ જતી હતી.

સવિનય કાનૂન ભંગ અને દાંડીકૂચ (૧૯૩૦): જ્યારે ગાંધીજીએ મીઠાના કાયદાનો ભંગ કરવા દાંડીકૂચ કરી અને તેમની ધરપકડ થઈ, ત્યારે આંદોલનની ધુરા આશ્રમની મહિલાઓ અને નેતાઓ પર આવી. કસ્તુરબાએ વિદેશી કાપડની દુકાનો અને દારૂના પીઠા પર પીકેટિંગ (ધરણાં) કરવામાં મહિલાઓનું નેતૃત્વ કર્યું. આ સમયગાળા દરમિયાન તેમને અનેક વખત જેલવાસ ભોગવવો પડ્યો હતો.

ભારત છોડો આંદોલન (૧૯૪૨) – આખરી સંગ્રામ: ૯ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૨ના રોજ ગાંધીજી અને કોંગ્રેસના તમામ મોટા નેતાઓની ધરપકડ કરવામાં આવી. મુંબઈના શિવાજી પાર્કમાં ગાંધીજી એક સભાને સંબોધવાના હતા. ગાંધીજીની ધરપકડ થતાં કસ્તુરબાએ નિર્ણય લીધો કે તેઓ પોતે સભાને સંબોધશે. જ્યારે તેઓ સભાસ્થળે પહોંચ્યા, ત્યારે બ્રિટિશ પોલીસે તેમની પણ ધરપકડ કરી લીધી અને પુણેના આગાખાન મહેલમાં ગાંધીજી સાથે નજરકેદ કર્યા.

૫. ‘મૂક સેવિકા’ તરીકેના વ્યક્તિત્વનું વિશ્લેષણ

કસ્તુરબાને ‘મૂક સેવિકા’ શા માટે કહેવામાં આવે છે? કારણ કે તેમણે ક્યારેય મંચ પરથી મોટા ભાષણો આપ્યા નથી, અખબારોમાં લેખો લખ્યા નથી કે પોતાનું નામ ચમકાવવાનો પ્રયાસ કર્યો નથી.

૧. સેવા જ પરમ ધર્મ: તેમનું આખું જીવન કર્મ આધારિત હતું. રસોડામાં કામ કરવું, બીમારોની સેવા કરવી, આશ્રમની સફાઈ કરવી – આ બધાને તેમણે પોતાનું રાષ્ટ્રકાર્ય માન્યું. ૨. અદભુત સહનશીલતા: ગાંધીજીનો માર્ગ કાંટાળો હતો. તેમના નિર્ણયો ઘણીવાર પરિવાર માટે કષ્ટદાયક રહેતા (જેમ કે મોટા પુત્ર હરિલાલ સાથેના મતભેદો). એક માતા તરીકે કસ્તુરબાનું હૃદય કકળી ઊઠતું, પરંતુ તેમણે ક્યારેય પતિના મોટા લક્ષ્ય (દેશસેવા) આડે પોતાના પારિવારિક દુઃખોને આવવા દીધા નહીં. ૩. ગાંધીજીના આધ્યાત્મિક ગુરુ: ગાંધીજીએ પોતાની આત્મકથામાં સ્વીકાર્યું છે કે અહિંસા અને સત્યાગ્રહનો સાચો પાઠ તેઓ કસ્તુરબા પાસેથી શીખ્યા છે. કસ્તુરબાની શાંત રહેવાની અને કષ્ટ સહન કરવાની રીત જ ગાંધીજી માટે સત્યાગ્રહની પ્રેરણા બની.

૬. આગાખાન મહેલમાં અંતિમ શ્વાસ અને અમર વારસો

૧૯૪૨માં આગાખાન મહેલના જેલવાસ દરમિયાન કસ્તુરબાનું સ્વાસ્થ્ય ખૂબ જ કથળી ગયું. તેમને હૃદયરોગના હુમલા અને ન્યુમોનિયાની અસર થઈ. બ્રિટિશ સરકારે પૂરતી તબીબી સુવિધાઓ આપી નહીં. છતાં, બાએ ક્યારેય સરકાર સમક્ષ ઝૂકવાનું કે માફી માંગવાનું સ્વીકાર્યું નહીં.

ગાંધીજીના ખોળામાં માથું રાખીને, ૨૨ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૪૪ના રોજ, શિવરાત્રીના પવિત્ર દિવસે ૭૪ વર્ષની વયે કસ્તુરબાએ આ ફાની દુનિયાને અલવિદા કહી. તેમનું મૃત્યુ એ ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામની સૌથી ભાવનાત્મક અને દુઃખદ ઘટનાઓમાંની એક હતી.

દેશના નામે અર્પણ થયેલું આ જીવન એક મહાકાવ્ય સમાન હતું. બાના નિધન પર ગાંધીજીએ ભારે હૈયે કહ્યું હતું: “કસ્તુરબા વિના હું શૂન્ય છું. મારું અડધું અંગ આજે છૂટું પડી ગયું છે.”

નિષ્કર્ષ

કસ્તુરબા ગાંધી માત્ર રાષ્ટ્રપિતાના પત્ની નહોતા; તેઓ સ્વયં રાષ્ટ્રમાતા હતા. સત્યાગ્રહના મહાયજ્ઞમાં તેમણે પોતાની આકાંક્ષાઓ, ઈચ્છાઓ અને સુખ-સગવડોની મૂક આહુતિ આપી દીધી હતી. જ્યાં ગાંધીજીનું વ્યક્તિત્વ એક પ્રખર સૂર્ય સમાન હતું, ત્યાં કસ્તુરબા એ ધરતી સમાન હતા જેમણે એ સૂર્યના તાપને ખમીને પણ વાત્સલ્યનો પાક લહેરાવ્યો.

આજે જ્યારે પણ ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં મહિલાઓના યોગદાનની વાત આવે છે, ત્યારે કસ્તુરબા ગાંધીનું નામ એક ‘મૂક સેવિકા’ અને એક ‘અડગ સત્યાગ્રહી’ તરીકે સૌથી ઉપર સન્માનભેર લેવામાં આવે છે. તેમનું જીવન એ વાતની પ્રતીતિ કરાવે છે કે સાચી સેવા અને દેશપ્રેમ માટે શબ્દો કરતાં મૌન કર્મ વધુ શક્તિશાળી હોય છે.