મહાકવિ પ્રેમાનંદ: માણભટ્ટ પરંપરા અને આખ્યાનોનો ઇતિહાસ.

ગુજરાતી સાહિત્યના સુવર્ણયુગની વાત આવે ત્યારે મધ્યકાલીન સાહિત્યના શિખર સમાન ‘મહાકવિ’ પ્રેમાનંદનું નામ સૌથી મોખરે આવે છે. સત્તરમી સદીમાં થઈ ગયેલા આ કવિએ માત્ર સાહિત્ય જ નથી રચ્યું, પરંતુ એક આખી પરંપરાને જીવંત કરી છે. પ્રેમાનંદ અને ‘માણભટ્ટ’ પરંપરા એકબીજાના પર્યાય બની ગયા છે. આ લેખમાં આપણે મહાકવિ પ્રેમાનંદનું જીવન, તેમની માણભટ્ટ પરંપરા, આખ્યાનનો ઉદ્ભવ અને વિકાસ, તેમજ ગુજરાતી ભાષાને તેમણે આપેલા અમૂલ્ય પ્રદાન વિશે વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.

મહાકવિ પ્રેમાનંદ: માણભટ્ટ પરંપરા અને આખ્યાનોનો ઇતિહાસ. video

૧. પ્રસ્તાવના: ગુજરાતી સાહિત્યનો શિરોમણિ

મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્ય મુખ્યત્વે પદ્યમાં રચાયેલું હતું અને તે ધર્મ તથા ભક્તિની આસપાસ ફરતું હતું. આ સમયગાળામાં નરસિંહ મહેતા, મીરાંબાઈ, ભાલણ અને અખો જેવા અનેક રત્નો પાક્યા, પરંતુ પ્રેમાનંદે આખ્યાન કળાને જે ઊંચાઈ પર પહોંચાડી, તે અજોડ છે. પ્રેમાનંદને ગુજરાતી સાહિત્યના ‘મહાકવિ’ તરીકેનું બિરુદ મળેલું છે. તેમણે લોકશિક્ષણ અને મનોરંજનનો સમન્વય કરીને ગુજરાતના ગામેગામ કવિતા અને પૌરાણિક કથાઓને પહોંચાડી.

૨. પ્રેમાનંદનું જીવન અને કવન

પ્રેમાનંદનો જન્મ ઈ.સ. ૧૬૩૬ (આશરે) માં વડોદરામાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ કૃષ્ણરામ ભટ્ટ હતું. તેઓ જ્ઞાતિએ ચોવીસા બ્રાહ્મણ હતા. પ્રેમાનંદે પોતાના જ એક આખ્યાનમાં પોતાનો પરિચય આપતા ગાયું છે:

“વીરક્ષેત્ર વડોદરું ગુજરાત પ્રાંત, મધ્યે વસે વિપ્ર પ્રેમાનંદ…”

પ્રારંભિક જીવન અને સંઘર્ષ: પ્રેમાનંદના બાળપણ વિશે એવી દંતકથાઓ છે કે તેઓ નાનપણમાં બહુ ભણેલા ન હતા અને ધીમી બુદ્ધિના ગણાતા હતા. પરંતુ પાછળથી કોઈ સંત કે ગુરુની કૃપાથી તેમને સરસ્વતી સિદ્ધ થયા. ત્યારબાદ તેઓ આખ્યાનો રચવા અને ગાવા લાગ્યા. આજીવિકા મેળવવા માટે પ્રેમાનંદ વડોદરા છોડીને સુરત અને નંદરબાર પણ ગયા હતા.

ભાષાપ્રેમ અને ઐતિહાસિક પ્રતિજ્ઞા: તે સમયમાં સંસ્કૃત અને વ્રજ ભાષાનું પ્રભુત્વ વધુ હતું. ગુજરાતી ભાષાને ‘અપભ્રંશ’ કે નીચા દરજ્જાની બોલી માનવામાં આવતી હતી. આ જોઈને પ્રેમાનંદના સ્વાભિમાનને ઠેસ પહોંચી. તેમણે એક ઐતિહાસિક પ્રતિજ્ઞા લીધી:

“જ્યાં સુધી હું ગુજરાતી ભાષાને અન્ય ભાષાઓ (સંસ્કૃત કે હિન્દી) જેટલું ગૌરવ નહીં અપાવું, ત્યાં સુધી માથે પાઘડી નહીં પહેરું.”

આ આકરી પ્રતિજ્ઞા પછી તેમણે પોતાનું સમગ્ર જીવન ગુજરાતી ભાષાને સમૃદ્ધ કરવામાં અર્પણ કરી દીધું. તેમણે સંસ્કૃત પુરાણો, મહાભારત અને રામાયણના પ્રસંગોને શુદ્ધ, સરળ અને સુંદર ગુજરાતીમાં ઢાળ્યા.

૩. માણભટ્ટ પરંપરા: કળા, સંગીત અને અભિનયનો ત્રિવેણી સંગમ

‘માણભટ્ટ’ એ ગુજરાતની એક વિશિષ્ટ અને અનોખી કલા-પરંપરા છે. આ શબ્દ બે શબ્દોનો બનેલો છે: ‘માણ’ (તાંબા કે પિત્તળનો મોટો ઘડો) અને ‘ભટ્ટ’ (બ્રાહ્મણ કથાકાર).

માણભટ્ટની કળા શું છે?

• વાદ્ય (માણ): કથાકાર પોતાની સામે સાંકડા મોંવાળો અને મોટા પેટવાળો તાંબાનો ઘડો (માણ) રાખે છે.
• વેઢ: કથાકાર પોતાના બંને હાથની આંગળીઓમાં તાંબાની કે પિત્તળની વીંટીઓ પહેરે છે, જેને ‘વેઢ’ કહેવાય છે.
• પ્રસ્તુતિ: આંગળીઓ અને વેઢ દ્વારા માણ પર તાલબદ્ધ રીતે પ્રહાર કરીને રણકાર ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે. આ રણકારની સાથે કથાકાર સુરીલા અવાજમાં આખ્યાન ગાય છે.

એક આદર્શ માણભટ્ટની વિશેષતાઓ: ૧. સંગીતની સમજ: માણના તાલ સાથે કવિતા ગાવા માટે સંગીતનું જ્ઞાન અનિવાર્ય છે. ૨. અભિનય ક્ષમતા: માણભટ્ટ માત્ર ગાયક નથી, તે અભિનેતા પણ છે. આખ્યાન ગાતી વખતે તે ચહેરાના હાવભાવ અને આંખોના ઇશારાથી પાત્રોને જીવંત કરે છે. ૩. હાસ્ય અને કટાક્ષ: વચ્ચે વચ્ચે શ્રોતાઓને જકડી રાખવા માટે તેઓ હાસ્યરસ અને વર્તમાન સમાજ પર કટાક્ષ પણ કરે છે.

પ્રેમાનંદ આ માણભટ્ટ પરંપરાના શિખર સમાન હતા. જ્યારે તેઓ ગામના ચોરે બેસીને માણ પર થાપ મારતા, ત્યારે આખું ગામ મંત્રમુગ્ધ થઈને કથા સાંભળવા ઉમટી પડતું. તે સમયમાં જ્યારે ટીવી કે સિનેમા ન હતા, ત્યારે માણભટ્ટો મનોરંજનની સાથે સાથે ધર્મ અને સંસ્કાર સિંચનનું મહત્ત્વનું કાર્ય કરતા.

૪. આખ્યાન: એક સાહિત્યિક સ્વરૂપ અને તેનો ઇતિહાસ

‘આખ્યાન’ એટલે કથા કે વાર્તા કહેવી તે. સંસ્કૃત સાહિત્યમાં આખ્યાન શબ્દનો પ્રયોગ જોવા મળે છે, પરંતુ ગુજરાતી સાહિત્યમાં તેણે એક ચોક્કસ કાવ્યસ્વરૂપ ધારણ કર્યું.

આખ્યાનનો વિકાસક્રમ:

• બીજારોપણ (નરસિંહ મહેતા): નરસિંહ મહેતાના ‘સુદામાચરિત્ર’ અને ‘કુંવરબાઈનું મામેરું’માં આખ્યાનનાં બીજ જોવા મળે છે, જોકે તેનું ચોક્કસ માળખું ત્યારે ઘડાયું ન હતું.
• આખ્યાનના પિતા (ભાલણ): પંદરમી સદીમાં થઈ ગયેલા કવિ ભાલણને ‘આખ્યાનના પિતા’ કહેવામાં આવે છે. તેમણે આખ્યાનને ‘કડવાં’ (પ્રકરણો) માં વહેંચવાની શરૂઆત કરી.
• આખ્યાન શિરોમણિ (પ્રેમાનંદ): ભાલણે શરૂ કરેલી પરંપરાને પ્રેમાનંદે સંપૂર્ણતા બક્ષી. તેમણે આખ્યાનને તેના શાસ્ત્રીય સ્વરૂપમાં ઢાળ્યું.

આખ્યાનનું માળખું (Structure of Akhyana): પ્રેમાનંદના આખ્યાનો મુખ્યત્વે ‘કડવાં’ માં વિભાજિત હોય છે. દરેક કડવું ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલું હોય છે: ૧. મુખબંધ કે ઉથલો: કડવાની શરૂઆતમાં બે પંક્તિઓ હોય છે, જેમાં અગાઉની કથાનું અનુસંધાન અને આગળની કથાનો સંકેત હોય છે. ૨. ઢાળ: આ કડવાનો મુખ્ય અને સૌથી લાંબો ભાગ છે. તેમાં કથાનો વિસ્તાર થાય છે. તેને જુદા જુદા રાગમાં ગાઈ શકાય છે. ૩. વલણ: કડવાના અંતે આવતી બે પંક્તિઓ, જેમાં તે કડવામાં કહેવાયેલી કથાનો સાર કે પછીના કડવાની ઉત્કંઠા જગાડતો ભાવ હોય છે.

૫. પ્રેમાનંદનાં પ્રમુખ આખ્યાનો

પ્રેમાનંદે લગભગ ૫૦ જેટલા આખ્યાનો અને પદો રચ્યા હોવાનું મનાય છે, જેમાંથી ઘણા આજે પણ લોકપ્રિય છે. તેમના આખ્યાનોના વિષયો મુખ્યત્વે રામાયણ, મહાભારત, ભાગવત અને શિવપુરાણમાંથી લેવામાં આવ્યા છે, તેમજ નરસિંહ મહેતાના જીવન પર આધારિત છે.

૧. ઓખાહરણ (Okhaharan): ગુજરાતી ઘરોમાં ચૈત્ર માસ દરમિયાન ‘ઓખાહરણ’ વાંચવાની અને સાંભળવાની જૂની પરંપરા છે. આ આખ્યાનમાં બાણાસુરની પુત્રી ઓખા અને ભગવાન કૃષ્ણના પૌત્ર અનિરુદ્ધની પ્રેમકથા છે. આમાં શિવ અને કૃષ્ણ વચ્ચેના યુદ્ધનું અદ્ભુત વર્ણન છે. શૃંગાર, વીર અને અદ્ભુત રસનો આમાં સુંદર સમન્વય છે.

૨. નળાખ્યાન (Nalakhyan): મહાભારતના વનપર્વમાં આવતી નળ અને દમયંતીની કથાને પ્રેમાનંદે નળાખ્યાન સ્વરૂપે રચી છે. આ પ્રેમાનંદની સર્વોત્કૃષ્ટ રચના મનાય છે. દમયંતીનું રૂપવર્ણન, હંસનું દૌત્યકર્મ (દૂત તરીકેનું કાર્ય), અને કળીયુગનો પ્રવેશ – આ બધું એટલી સુંદરતાથી વર્ણવાયું છે કે શ્રોતાઓ ભાવવિભોર થઈ જાય.

૩. સુદામાચરિત્ર (Sudamacharitra): કૃષ્ણ અને સુદામાની મિત્રતા પર આધારિત આ આખ્યાન છે. પ્રેમાનંદે સુદામાની ગરીબી અને તેની પત્નીની મનોવ્યથાનું જે કરુણ અને વાસ્તવિક ચિત્રણ કર્યું છે, તે હૃદયસ્પર્શી છે. કૃષ્ણની ઉદારતા અને મિત્રપ્રેમનું આ ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

૪. કુંવરબાઈનું મામેરું (Kunvarbai nu Mameru): ભક્ત કવિ નરસિંહ મહેતાના જીવનના સત્ય પ્રસંગ પર આધારિત આ આખ્યાન છે. દીકરી કુંવરબાઈના સીમંત વખતે ગરીબ નરસિંહ મહેતા કેવી રીતે ભગવાનના ભરોસે જાય છે અને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ સ્વયં શેઠનું રૂપ લઈને મામેરું ભરવા આવે છે, તેની કથા છે. આમાં સત્તરમી સદીના ગુજરાતી સમાજના રીતરિવાજો, સાસરિયાંના ટોણાં અને નાગર બ્રાહ્મણોની રીતભાતનું સચોટ વર્ણન છે.

૫. રણયજ્ઞ (Ranayagna): રામાયણના લંકાકાંડ પર આધારિત આ આખ્યાનમાં રામ અને રાવણના યુદ્ધનું રોમાંચક વર્ણન છે. વીર રસથી છલકાતું આ આખ્યાન યુદ્ધના મેદાનનું જીવંત ચિત્ર ઊભું કરે છે.

અન્ય મહત્ત્વના આખ્યાનો: મદાલાસા આખ્યાન, દશમસ્કંધ, અભિમન્યુ આખ્યાન, શામળશાનો વિવાહ, વગેરે.

૬. પ્રેમાનંદની કાવ્યકલા અને રસનિરૂપણ

પ્રેમાનંદ માત્ર વાર્તાકાર ન હતા, તેઓ માનવ સ્વભાવના ઊંડા જ્ઞાતા હતા. તેમની કાવ્યકલાની કેટલીક વિશેષતાઓ નીચે મુજબ છે:

• નવરસનું નિરૂપણ: સાહિત્યના નવેનવ રસો (શૃંગાર, હાસ્ય, કરુણ, રૌદ્ર, વીર, ભયાનક, બીભત્સ, અદ્ભુત અને શાંત) પર પ્રેમાનંદની સમાન પકડ હતી. રડાવતા રડાવતા હસાવી દેવા અને હસાવતા હસાવતા રડાવી દેવા, એ પ્રેમાનંદની ખાસિયત હતી.
• ગુજરાતીકરણ (Localization): પ્રેમાનંદની સૌથી મોટી સિદ્ધિ એ હતી કે તેમણે પૌરાણિક પાત્રોને ગુજરાતી પહેરવેશ અને સ્વભાવ પહેરાવી દીધા. તેમના શિવજી કૈલાસમાં રહેતા દેવતા કરતાં કોઈ ગુજરાતી ગામના ભોળા ભટ્ટજી જેવા વધુ લાગે. કુંવરબાઈના સાસરિયાં સાક્ષાત ૧૭મી સદીની ગુજરાતી સ્ત્રીઓ જેવા મહેણાં મારે છે. આને કારણે સામાન્ય લોકો આ પૌરાણિક કથાઓ સાથે સીધા જોડાઈ શક્યા.
• વર્ણનકલા: ઋતુઓનું વર્ણન હોય, નગરનું વર્ણન હોય કે પછી કોઈ પાત્રના રૂપનું વર્ણન હોય, પ્રેમાનંદના શબ્દો કેમેરા જેવું કામ કરતા.
• સમાજ દર્શન: તેમના આખ્યાનો તત્કાલીન સમાજનો અરીસો છે. બાળલગ્ન, કન્યાવિક્રય, વહેમ, અંધશ્રદ્ધા, જ્ઞાતિપ્રથા અને ગરીબી જેવા વિષયોને તેમણે કથાની વચ્ચે વણી લીધા હતા.

૭. પ્રેમાનંદનો વારસો અને વર્તમાન સ્થિતિ

પ્રેમાનંદે આજીવન પાઘડી ન પહેરી, પરંતુ તેમના સાહિત્યિક પ્રદાનને કારણે જ ગુજરાતી ભાષાને માથે ગૌરવનો મુગટ મુકાયો. આજે ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ અને વડોદરાની ‘પ્રેમાનંદ સાહિત્ય સભા’ જેવી સંસ્થાઓ તેમનું સ્મરણ જાળવી રહી છે.

માણભટ્ટ પરંપરાની આજની સ્થિતિ: દુઃખની વાત એ છે કે આધુનિકતા, ટેલિવિઝન અને ઇન્ટરનેટના યુગમાં માણભટ્ટ પરંપરા લુપ્ત થવાના આરે છે. વડોદરાના ધાર્મિકલાલ પંડ્યા અને તેમનો પરિવાર આજે આ કળાને જીવંત રાખવાનો પ્રયાસ કરી રહેલા ગણ્યાગાંઠ્યા માણભટ્ટોમાંના એક છે. આ કળાને માત્ર મ્યુઝિયમની વસ્તુ બનતી અટકાવવા માટે યુવા પેઢી સુધી તેને પહોંચાડવી જરૂરી છે.

નિષ્કર્ષ

મહાકવિ પ્રેમાનંદ એ ગુજરાતી સાહિત્યના એવા વડલા સમાન છે, જેની છાયામાં આખ્યાન કવિતાએ વિશ્રામ કર્યો અને વિકાસ પામી. તેમણે સંસ્કૃતના ભંડારોને સામાન્ય લોકજીભ સુધી પહોંચાડ્યા. તેમની માણભટ્ટ કળા એ ગુજરાતની આગવી ઓળખ છે.

પ્રેમાનંદ વિશે ઉમાશંકર જોશી અને અન્ય વિવેચકોએ સાચું જ કહ્યું છે કે જો ગુજરાતી ભાષામાં કોઈ એક સર્વશ્રેષ્ઠ કવિનું નામ આપવું હોય, તો તે માત્ર ને માત્ર ‘પ્રેમાનંદ’ જ હોઈ શકે. તેમનો ભાષાપ્રેમ, તેમની કલમની તાકાત અને માણ પર પડતી તેમની આંગળીઓનો રણકાર ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસમાં સદાય ગુંજતો રહેશે.