શામળ: પદ્યવાર્તાઓ અને મધ્યકાલીન વાર્તાકળા.

મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ મુખ્યત્વે ભક્તિ અને ધર્મના રંગે રંગાયેલો છે. નરસિંહ મહેતાથી લઈને દયારામ સુધીના મોટાભાગના સર્જકોએ ઈશ્વરભક્તિ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને પુરાણકથાઓને જ પોતાના સર્જનનો વિષય બનાવ્યો હતો. પરંતુ, આ ધાર્મિક અને પૌરાણિક પ્રવાહની વચ્ચે એક એવો સર્જક ઉભરી આવ્યો જેણે સમાજના સામાન્ય માણસને કેન્દ્રમાં રાખીને સાહિત્ય રચ્યું. આ સર્જક એટલે મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યના શ્રેષ્ઠ પદ્યવાર્તાકાર કવિ શામળ ભટ્ટ. શામળે પુરાણોના દેવ-દેવીઓને બદલે લૌકિક જગતના રાજા-રાણીઓ, વેપારીઓ, ચોર અને સામાન્ય સ્ત્રી-પુરુષોને પોતાની વાર્તાના પાત્રો બનાવ્યા. તેમની પદ્યવાર્તાઓએ તત્કાલીન સમાજને મનોરંજનની સાથે સાથે વ્યવહારુ જ્ઞાન પણ પૂરું પાડ્યું.

શામળ: પદ્યવાર્તાઓ અને મધ્યકાલીન વાર્તાકળા video

અહીં શામળ ભટ્ટનું જીવન, તેમની પદ્યવાર્તાઓ, તેમના સર્જનના વિષયો અને મધ્યકાલીન વાર્તાકળાનું વિસ્તૃત અને ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે.

૧. કવિ શામળનો જીવન પરિચય

શામળ ભટ્ટના જીવન વિશે ચોક્કસ ઐતિહાસિક પ્રમાણો ઓછા મળે છે, પરંતુ તેમની કૃતિઓમાં આવતા ઉલ્લેખો પરથી તેમના જીવન વિશે કેટલીક માહિતી પ્રાપ્ત થાય છે.

• જન્મ અને વતન: શામળનો જન્મ અમદાવાદ નજીક આવેલા ‘વેગમપુર’ (જે આજે ગોમતીપુર તરીકે ઓળખાય છે) માં થયો હતો. તેઓ જ્ઞાતિએ શ્રીમાળી બ્રાહ્મણ હતા.
• પરિવાર: તેમના પિતાનું નામ વીરેશ્વર હતું. તેમની કૃતિઓમાં તેમણે પોતાના ગુરુ તરીકે ‘નાના ભટ્ટ’નો ઉલ્લેખ કર્યો છે, જેમની પાસેથી તેમણે પિંગળ (છંદશાસ્ત્ર), સંસ્કૃત અને અલંકારશાસ્ત્રનું જ્ઞાન મેળવ્યું હતું.
• સમયગાળો: શામળનો સમયગાળો આશરે ઈ.સ. ૧૬૯૦ થી ૧૭૬૯ (અઢારમી સદીનો પૂર્વાર્ધ) માનવામાં આવે છે. આ એ સમય હતો જ્યારે ગુજરાતમાં મુઘલ સત્તા નબળી પડી રહી હતી અને મરાઠાઓના આક્રમણો થઈ રહ્યા હતા. સમાજમાં અશાંતિ અને અરાજકતાનો માહોલ હતો.
• આશ્રયદાતા: શામળને અમદાવાદ પાસેના સિંહુજ ગામના એક સંપન્ન પાટીદાર જમીનદાર રખીદાસનો આશ્રય મળ્યો હતો. રખીદાસના આગ્રહથી અને પ્રોત્સાહનથી જ શામળે પોતાની શ્રેષ્ઠ પદ્યવાર્તાઓનું સર્જન કર્યું હતું. શામળે પોતાના આશ્રયદાતાના માનમાં ‘રખીદાસ ચરિત્ર’ નામની કૃતિ પણ રચી હતી.

૨. પદ્યવાર્તા: સ્વરૂપ અને પરંપરા

શામળની વાર્તાકળા સમજતા પહેલાં ‘પદ્યવાર્તા’ સ્વરૂપને સમજવું અત્યંત જરૂરી છે.

પદ્યવાર્તા એટલે શું? સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, પદ્યવાર્તા એટલે કવિતા (પદ્ય) માં કહેવાયેલી વાર્તા. આ એક એવું કથા-સ્વરૂપ છે જેમાં વાર્તાનું કથાનક ગદ્યને બદલે છંદોબદ્ધ કવિતામાં આગળ વધે છે. તેમાં મુખ્યત્વે ચોપાઈ, દોહરો અને છપ્પા જેવા માત્રામેળ છંદોનો ઉપયોગ થાય છે, જેથી તેને સરળતાથી ગાઈ કે લોક સમુદાય સમક્ષ રજૂ કરી શકાય.

વાર્તાની પરંપરા: ભારતમાં વાર્તા કહેવાની પરંપરા સદીઓ જૂની છે. સંસ્કૃતમાં ‘પંચતંત્ર’, ‘હિતોપદેશ’, ‘કથાસરિત્સાગર’, ‘શુકસપ્તતિ’, ‘સિંહાસન બત્રીસી’ અને ‘વેતાળ પંચવિંશતિ’ જેવા વાર્તા ગ્રંથો લોકપ્રિય હતા. શામળે આ સંસ્કૃત અને પ્રાકૃત પરંપરામાંથી પ્રેરણા લીધી અને લોકમુખે રમતી કથાઓને ગુજરાતી પદ્યમાં ઢાળી.

આખ્યાન અને પદ્યવાર્તા વચ્ચે મોટો તફાવત છે. આખ્યાન (જેમ કે પ્રેમાનંદનાં આખ્યાનો) પૌરાણિક કથાઓ અને ભક્તિ પર આધારિત હોય છે, જ્યારે પદ્યવાર્તા સંપૂર્ણપણે લૌકિક (Secular) અને કાલ્પનિક કથાઓ પર આધારિત હોય છે.

૩. શામળની પ્રમુખ પદ્યવાર્તાઓ

શામળે વિપુલ પ્રમાણમાં સાહિત્ય સર્જન કર્યું છે. તેમની વાર્તાઓને મુખ્ય બે ભાગમાં વહેંચી શકાય: ૧. સંસ્કૃત/પ્રાકૃત પરંપરા પર આધારિત વાર્તાઓ અને ૨. સ્વતંત્ર કે લોકકથા પર આધારિત વાર્તાઓ.

શામળની કેટલીક નોંધપાત્ર અને લોકપ્રિય પદ્યવાર્તાઓ નીચે મુજબ છે:

૧. સિંહાસન બત્રીસી (Simhasan Batrisi)

આ શામળની સૌથી પ્રખ્યાત કૃતિઓમાંની એક છે. સંસ્કૃતની ‘દ્વાત્રિંશત્ પુત્તલિકા’ પરથી પ્રેરિત આ વાર્તામાં રાજા ભોજ જ્યારે રાજા વિક્રમાદિત્યના સિંહાસન પર બેસવા જાય છે, ત્યારે સિંહાસનના ૩૨ પગથિયાં પર જડેલી ૩૨ પૂતળીઓ વારાફરતી રાજા વિક્રમના પરાક્રમ, ન્યાય અને ઉદારતાની વાર્તાઓ કહે છે. શામળે આ વાર્તાઓમાં પોતાના મૌલિક ફેરફારો કરીને તેને ગુજરાતી લોકજીવન સાથે જોડી દીધી છે.

૨. સૂડા બહોંતેરી (Suda Bahoteri)

સંસ્કૃત ‘શુકસપ્તતિ’ પર આધારિત આ કૃતિમાં એક પોપટ (સૂડો) પોતાની માલિકણ (પ્રભાવતી) ને તેનો પતિ પરદેશ ગયો હોય ત્યારે આડા માર્ગે જતાં અટકાવવા માટે રોજ રાત્રે એક નવી વાર્તા કહે છે. ૭૨ રાતો સુધી ચાલતી આ ૭૨ વાર્તાઓમાં સ્ત્રી-પુરુષના સંબંધો, ચાતુર્ય અને નીતિબોધની કથાઓ છે.

૩. મદન મોહના (Madan Mohan)

આ શામળની એક અત્યંત લોકપ્રિય અને સુંદર પ્રણયકથા છે. આ કોઈ સંસ્કૃત ગ્રંથ પર આધારિત નથી, પરંતુ મધ્યકાલીન લોકકથા પર આધારિત છે. આમાં મદન (એક પ્રધાનપુત્ર) અને મોહના (રાજકુંવરી) ની પ્રેમકથા છે. આ વાર્તામાં શામળે કલ્પના, અદ્ભુત રસ અને શૃંગાર રસનું ઉત્તમ નિરૂપણ કર્યું છે.

૪. નંદ બત્રીસી (Nand Batrisi)

આ કૃતિમાં રાજા નંદ અને તેના ચતુર પ્રધાન રાક્ષસની કથા છે. આ વાર્તામાં રાજકારણ, કૂટનીતિ અને વ્યવહારિક ડહાપણના પાઠ શીખવવામાં આવ્યા છે.

૫. બરાસ કસ્તૂરી (Baras Kasturi)

આ પણ એક અદભુત પ્રણયકથા છે. જેમાં બરાસ અને કસ્તૂરી નામના પાત્રોની પ્રેમકથા આલેખાઈ છે. શામળે આ વાર્તામાં ચમત્કારો, જાદુઈ ઘટનાઓ અને સંઘર્ષ પછી મળતા પ્રેમને ખૂબ રસપ્રદ રીતે રજૂ કર્યો છે.

૬. વેતાળ પચીસી (Vetal Pachisi)

રાજા વિક્રમ અને વેતાળ વચ્ચેના સંવાદો પર આધારિત આ ૨૫ વાર્તાઓ છે. વેતાળ રાજાને એક વાર્તા કહે છે અને અંતે એક જટિલ પ્રશ્ન પૂછે છે. આ વાર્તાઓમાં બુદ્ધિ અને ન્યાયની કસોટી થતી જોવા મળે છે.

આ ઉપરાંત શામળે ‘પદ્માવતી’, ‘વિદ્યાવિલાસિની’, ‘ચંદ્ર-ચંદ્રાવતી’, ‘રણપિંગળ’ અને ‘રખીદાસ ચરિત્ર’ જેવી કૃતિઓ પણ આપી છે.

૪. શામળની વાર્તાઓના મુખ્ય વિષયો અને લક્ષણો

શામળની પદ્યવાર્તાઓ માત્ર ટાઈમપાસ માટે ન હતી; તે સમયના સમાજનું દર્પણ અને શિક્ષણનું માધ્યમ પણ હતી. તેમની વાર્તાઓના કેટલાક વિશિષ્ટ લક્ષણો આ પ્રમાણે છે:

• બુદ્ધિચાતુર્યનો મહિમા: શામળની વાર્તાઓમાં શારીરિક બળ કરતાં બુદ્ધિબળને હંમેશા શ્રેષ્ઠ દર્શાવવામાં આવ્યું છે. તેમના પાત્રો મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાંથી પોતાની હિંમત અને બુદ્ધિના ઉપયોગથી બહાર આવે છે. રાજા વિક્રમ કે પ્રધાનપુત્ર મદન તેના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે.
• સ્ત્રી શક્તિ અને નારી બુદ્ધિનો આદર: મધ્યકાળમાં જ્યારે સ્ત્રીઓને માત્ર ઘરની ચાર દીવાલોમાં સીમિત રાખવામાં આવતી, ત્યારે શામળે પોતાની વાર્તાઓમાં અત્યંત ચતુર, સાહસિક અને ભણેલી-ગણેલી સ્ત્રીઓનું આલેખન કર્યું. મોહના કે પદ્માવતી જેવી સ્ત્રીઓ સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં પુરુષોને પણ પાછળ પાડી દે છે. શામળની વાર્તાઓમાં સ્ત્રીઓ ઉખાણાં પૂછે છે અને બૌદ્ધિક ચર્ચાઓ કરે છે.
• લૌકિક અને શૃંગાર રસ: શામળની વાર્તાઓમાં દેવ-દેવીઓને બદલે મનુષ્યના પ્રેમ, વિરહ, ઈર્ષ્યા, લોભ અને સાહસની કથાઓ છે. તેમની શૃંગારિક વર્ણનો મર્યાદામાં રહીને પણ આકર્ષક છે.
• અદ્ભુત રસ (Magic Realism): લોકમાનસને જકડી રાખવા શામળે અદ્ભુત રસનો ભરપૂર ઉપયોગ કર્યો છે. તેમની વાર્તાઓમાં બોલતા પશુ-પક્ષીઓ (પોપટ, કાગડો), જાદુઈ નગરીઓ, આકાશમાં ઊડતા લાકડાના ઘોડા, રાક્ષસો અને જંતર-મંતર જોવા મળે છે. આ ફેન્ટસી તત્ત્વો વાર્તામાં રોમાંચ જાળવી રાખે છે.
• છપ્પા અને ઉખાણાં: શામળની વાર્તાકળાનું સૌથી જમા પાસું તેમના ‘છપ્પા’ છે. છપ્પો એટલે છ પંક્તિઓનો એક કાવ્યપ્રકાર. શામળે વાર્તાની વચ્ચે વચ્ચે નીતિ, જ્ઞાન, વ્યવહાર અને સમાજ પર કટાક્ષ કરતા સેંકડો છપ્પા રચ્યા છે. તેમના છપ્પાઓ ગુજરાતી સાહિત્યમાં કહેવતોની જેમ વપરાય છે. આ ઉપરાંત, કથાના વળાંક પર પાત્રો એકબીજાની બુદ્ધિ માપવા માટે ‘ઉખાણાં’ પૂછે છે, જે શ્રોતાઓને પણ વિચારતા કરી દે છે.

૫. મધ્યકાલીન વાર્તાકળા અને શામળનું પ્રદાન

શામળ ભટ્ટ મધ્યકાલીન વાર્તાકળાના સર્વોચ્ચ શિખર પર બિરાજે છે. તેમની વાર્તા કહેવાની શૈલી (Narrative Technique) અત્યંત આધુનિક અને પકડ જમાવી રાખનારી છે.

૧. કથા-ગૂંથણી (Plot Construction): શામળ વાર્તાની અંદર વાર્તા (Box-story structure) કહેવાની કળામાં માહિર હતા. પંચતંત્ર કે અરેબિયન નાઇટ્સની જેમ એક મુખ્ય કથા ચાલતી હોય અને તેના કોઈ પ્રસંગમાંથી બીજી ઉપકથા નીકળે. આ માળખું શ્રોતાઓમાં ઉત્કંઠા (Suspense) જાળવી રાખે છે.

૨. તત્કાલીન સમાજનું ચિત્રણ: શામળની વાર્તાઓમાં અઢારમી સદીના ગુજરાતનું આબેહૂબ ચિત્ર જોવા મળે છે. તેઓ વેપારીઓ, વાણિયાઓ, બ્રાહ્મણો, ચોર, વેશ્યાઓ અને રાજાઓનું ચોક્કસ વર્ણન કરે છે. તે સમયની અંધશ્રદ્ધા, રિવાજો, વેપાર-વાણિજ્ય અને રાજકીય અસ્થિરતાના પડઘા તેમની કૃતિઓમાં ઝીલાયા છે.

૩. ભાષા અને છંદ-વિધાન: શામળની ભાષા લોકભોગ્ય અને પ્રવાહિત છે. તેમણે દેશી શબ્દો, રૂઢિપ્રયોગો અને કહેવતોનો છૂટથી ઉપયોગ કર્યો છે. ચોપાઈ છંદ વાર્તાના ઝડપી પ્રવાહ માટે અને દોહરો વાર્તાના વિરામ કે બોધ માટે વાપરીને તેમણે છંદો પરનું પોતાનું પ્રભુત્વ સાબિત કર્યું છે.

૬. શામળ અને પ્રેમાનંદ: મધ્યકાળના બે મહારથીઓ

મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યના બે સૌથી મોટા સ્તંભો એટલે પ્રેમાનંદ અને શામળ. બંને એકબીજાથી તદ્દન ભિન્ન છે.

• વિષય: પ્રેમાનંદે પુરાણો અને મહાભારત/રામાયણમાંથી કથાઓ લઈને ‘આખ્યાનો’ રચ્યા, જેમાં ધર્મ અને ભક્તિ મુખ્ય હતા. જ્યારે શામળે લોકકથાઓ અને સંસ્કૃત કથાઓ લઈને ‘પદ્યવાર્તાઓ’ રચી, જેમાં લૌકિક જીવન અને બુદ્ધિચાતુર્ય મુખ્ય હતા.
• રસ: પ્રેમાનંદ કરુણ, હાસ્ય અને શૃંગાર રસના સ્વામી હતા, જ્યારે શામળ અદ્ભુત (Fantasy) અને શૃંગાર રસના નિષ્ણાત હતા.
• શૈલી: પ્રેમાનંદ માણભટ્ટ હતા, જેઓ ત્રાંબાની માણ વગાડીને ગાઈને કથા કહેતા. શામળ પદ્યવાર્તાકાર હતા, જેમની રચનાઓ વાંચી કે બોલીને સંભળાવવામાં આવતી.

ગુજરાતી વિવેચકો કહે છે કે, “પ્રેમાનંદે ગુજરાતીઓના હૃદય પર રાજ કર્યું, જ્યારે શામળે ગુજરાતીઓની બુદ્ધિ પર રાજ કર્યું.”

૭. મૂલ્યાંકન અને ઉપસંહાર

શામળ ભટ્ટ એ સમયના કવિ છે જ્યારે ગુજરાતની પ્રજા યુદ્ધો, ગરીબી અને અસ્થિરતાથી ત્રસ્ત હતી. આવા સમયે લોકોને માત્ર ધાર્મિક ઉપદેશ જ નહીં, પરંતુ તેમના રોજીંદા જીવનના તણાવને ભૂલાવી શકે તેવા શુદ્ધ મનોરંજનની જરૂર હતી. શામળે પોતાની અદ્ભુત અને રોમાંચક પદ્યવાર્તાઓ દ્વારા પ્રજાને મનોરંજન પૂરું પાડ્યું અને સાથે સાથે વ્યવહારિક જ્ઞાન, હિંમત અને બુદ્ધિબળના પાઠ ભણાવ્યા.

શામળના છપ્પાઓ આજે પણ ગુજરાતી જનજીવનમાં વણાયેલા છે:

લક્ષ્મી તેને લીલા લહેર, જેને ઘેર અખંડ આનંદ… > કરતા જાળીયો કરોડ, બગાસું ખાતા પતાસું આવ્યું… આવી પંક્તિઓ શામળની વ્યવહારિક સમજનું પરિણામ છે. ધર્મ અને ભક્તિના પ્રવાહ સામે એકલા હાથે લૌકિક સાહિત્યનો પ્રવાહ વહેવડાવનાર કવિ શામળ ગુજરાતી સાહિત્યમાં હંમેશા અદ્વિતીય રહેશે. તેમની વાર્તાકળા માત્ર મધ્યકાળ માટે જ નહીં, પરંતુ આજના સમયના વાર્તાકારો માટે પણ અભ્યાસનો વિષય છે.