સરદારસિંહ રાણા: વિદેશમાં રહીને આઝાદીની લડત લડનાર ક્રાંતિકારી.
ભારતની આઝાદીના ઇતિહાસમાં એવા અનેક નામી-અનામી ક્રાંતિકારીઓ છે જેમણે માતૃભૂમિની મુક્તિ માટે પોતાનું સર્વસ્વ હોમી દીધું હતું. સામાન્ય રીતે આપણે ગાંધીજી, સરદાર પટેલ કે ભગતસિંહ જેવા નામોથી પરિચિત છીએ, પરંતુ વિદેશની ધરતી પર રહીને ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામનો પાયો મજબૂત કરનારા વીરોમાં સરદારસિંહ રાણાનું નામ અગ્રેસર છે.
લોકલાડીલા ‘બાપુ’ તરીકે ઓળખાતા સરદારસિંહ રાણા એક એવા ક્રાંતિકારી હતા જેમણે પેરિસને કેન્દ્ર બનાવીને અંગ્રેજ હકૂમત સામે બાથ ભીડી હતી.
પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ
સરદારસિંહ રાણાનો જન્મ ૧૨ માર્ચ, ૧૮૭૦ ના રોજ સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના લિંબડી પાસે આવેલા કંથારીયા ગામે થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ રણજિતસિંહ અને માતાનું નામ ફુલબા હતું. ક્ષત્રિય પરિવારમાં જન્મેલા સરદારસિંહમાં નાનપણથી જ નીડરતા અને દેશપ્રેમના સંસ્કાર હતા.
તેમનો અભ્યાસક્રમ નીચે મુજબ રહ્યો:
- પ્રાથમિક શિક્ષણ: લીંબડીની એન્ગ્લો-વર્નાક્યુલર સ્કૂલ.
- ઉચ્ચ શિક્ષણ: રાજકોટની પ્રસિદ્ધ રાજકુમાર કોલેજમાં તેઓ ભણ્યા, જ્યાં તેઓ ભાવનગરના મહારાજા ભાવસિંહજીના સહાધ્યાયી હતા.
- સ્નાતક: મુંબઈની એલ્ફિન્સ્ટન કોલેજમાંથી તેમણે બી.એ.ની પદવી મેળવી.
- વિદેશ ગમન: ૧૮૯૮માં કાયદાના ઉચ્ચ અભ્યાસ (બેરીસ્ટર) માટે તેઓ લંડન ગયા.
ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓનો પ્રારંભ: લંડન અને શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા
લંડનમાં અભ્યાસ દરમિયાન તેમની મુલાકાત મહાન દેશભક્ત શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા સાથે થઈ. આ મુલાકાતે રાણાના જીવનની દિશા બદલી નાખી. તેઓ લંડનમાં સ્થાપિત ‘ઇન્ડિયા હાઉસ’ સાથે જોડાયા.
શિક્ષણવૃત્તિઓની જાહેરાત
ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ વિદેશ આવીને અભ્યાસ કરી શકે અને દેશપ્રેમની ભાવના કેળવે તે હેતુથી તેમણે પોતાના પૂર્વજોના નામે શિષ્યવૃત્તિઓ શરૂ કરી:
- મહારાણા પ્રતાપ શિષ્યવૃત્તિ
- છત્રપતિ શિવાજી શિષ્યવૃત્તિ
આ શિષ્યવૃત્તિ મેળવનારાઓમાં વિનાયક દામોદર સાવરકર (વીર સાવરકર) જેવા તેજસ્વી યુવાનો સામેલ હતા.
પેરિસ: ક્રાંતિનું નવું કેન્દ્ર
અંગ્રેજ સરકારની કડક દેખરેખને કારણે સરદારસિંહ રાણા લંડન છોડી પેરિસ (ફ્રાન્સ) સ્થાયી થયા. પેરિસ તે સમયે ક્રાંતિકારીઓ માટે સુરક્ષિત આશ્રયસ્થાન હતું.
- પેરિસ ઇન્ડિયન સોસાયટી: તેમણે મેડમ ભીખાઈજી કામા સાથે મળીને પેરિસમાં ભારતીય સ્વતંત્રતા માટેનું કેન્દ્ર બનાવ્યું.
- શસ્ત્રોની સહાય: તેઓ પેરિસથી ભારત ગુપ્ત રીતે પિસ્તોલ અને ક્રાંતિકારી સાહિત્ય મોકલતા હતા. સાવરકરની પ્રખ્યાત બ્રાઉનિંગ પિસ્તોલ પણ રાણાના સહયોગથી જ ભારત પહોંચી હતી, જેનો ઉપયોગ નાસિકના કલેક્ટર જેક્સનની હત્યામાં થયો હતો.
જર્મનીમાં ભારતનો પ્રથમ તિરંગો
૧૯૦૭માં જર્મનીના સ્ટુટગાર્ટ શહેરમાં યોજાયેલી ‘આંતરરાષ્ટ્રીય સમાજવાદી પરિષદ’માં સરદારસિંહ રાણા અને મેડમ કામાએ ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું. આ એ ઐતિહાસિક ક્ષણ હતી જ્યારે ભારતનો પ્રથમ રાષ્ટ્રધ્વજ (વંદે માતરમ્ અંકિત) વિદેશની ધરતી પર લહેરાવવામાં આવ્યો હતો. આ ધ્વજ તૈયાર કરવામાં રાણાની ભૂમિકા મહત્વની હતી.
ગદર પાર્ટી અને વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન સંઘર્ષ
પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થતા અંગ્રેજોના દબાણને કારણે ફ્રેન્ચ સરકારે સરદારસિંહ રાણાની ધરપકડ કરી. તેમને ફ્રાન્સના માર્સેલ્સ પાસેના એક ટાપુ પર નજરકેદ રાખવામાં આવ્યા હતા. તેમની પત્ની સોનબાએ પણ આ કપરા સમયમાં અદભૂત સાથ આપ્યો હતો.
રાણાએ લાલા હરદયાલની ‘ગદર પાર્ટી’ ને પણ આર્થિક અને નૈતિક ટેકો પૂરો પાડ્યો હતો. તેઓ માનતા હતા કે દુશ્મનનો દુશ્મન એ આપણો મિત્ર, તેથી તેમણે જર્મનીની પણ મદદ લેવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.
ગાંધીજી અને સુભાષચંદ્ર બોઝ સાથેના સંબંધો
સરદારસિંહ રાણા વિચારધારાથી ક્રાંતિકારી હતા, પરંતુ તેઓ ઉદારવાદી નેતાઓનું પણ સન્માન કરતા.
- જ્યારે મહાત્મા ગાંધી દક્ષિણ આફ્રિકામાં લડત લડતા હતા, ત્યારે રાણાએ તેમને આર્થિક મદદ મોકલી હતી.
- નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ જ્યારે યુરોપની મુલાકાતે હતા, ત્યારે સરદારસિંહ રાણા તેમના મુખ્ય સલાહકાર અને યજમાન બન્યા હતા.
માતૃભૂમિમાં પુનરાગમન અને અંતિમ સમય
ભારત આઝાદ થયા પછી, ૧૯૪૮માં સરદારસિંહ રાણા ભારત પરત ફર્યા. ભારત સરકાર અને ગુજરાતના લોકોએ તેમનું ભવ્ય સ્વાગત કર્યું. જોકે, તેમણે ક્યારેય સત્તા કે હોદ્દાની લાલસા રાખી નહીં.
૨૫ મે, ૧૯૫૭ ના રોજ આ મહાન ક્રાંતિકારીનું અવસાન થયું.
સરદારસિંહ રાણાનું પ્રદાન: એક નજરે
| ક્ષેત્ર | પ્રદાન |
| શિક્ષણ | ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ માટે વિદેશમાં શિષ્યવૃત્તિઓની શરૂઆત. |
| ક્રાંતિ | સાવરકર અને અન્ય ક્રાંતિકારીઓને શસ્ત્રો અને આર્થિક મદદ. |
| રાષ્ટ્રધ્વજ | ૧૯૦૭માં પ્રથમ વાર વિદેશમાં ભારતનો ધ્વજ લહેરાવવામાં સહયોગ. |
| રાજદ્વારી | ફ્રાન્સ અને યુરોપમાં ભારતની આઝાદીનો પ્રચાર-પ્રસાર. |
નિષ્કર્ષ
સરદારસિંહ રાણા માત્ર એક વ્યક્તિ નહોતા, પણ વિદેશમાં વસતા ભારતીયો માટે ‘આઝાદીની મશાલ’ હતા. તેમણે પેરિસના વૈભવી જીવનનો ત્યાગ કરીને દેશ માટે જેલવાસ અને દેશનિકાલ વેઠ્યો. આજે સુરેન્દ્રનગર અને સમગ્ર ગુજરાત ગૌરવ સાથે આ ક્રાંતિવીરને યાદ કરે છે.
તેમનું જીવન સૂત્ર હતું: “દેશની સેવા એ જ સૌથી મોટો ધર્મ છે.”
