ગુજરાતમાં રેલવેનો વિકાસ: બી.બી. એન્ડ સી.આઈ. (BB&CI) થી મેટ્રો સુધી.

ગુજરાત, જે આજે ભારતના સૌથી ઔદ્યોગિક અને વ્યાપારી રીતે વિકસિત રાજ્યોમાંનું એક છે, તેના આ આધુનિક સ્વરૂપ પાછળ પરિવહન વ્યવસ્થા, ખાસ કરીને રેલવેનો ખૂબ જ મોટો ફાળો છે. ૧૯મી સદીના મધ્યમાં વરાળથી ચાલતા એન્જિનોથી શરૂ થયેલી આ સફર આજે ૨૧મી સદીમાં અત્યાધુનિક મેટ્રો અને ભવિષ્યની બુલેટ ટ્રેન સુધી પહોંચી ગઈ છે. ગુજરાતમાં રેલવેનો ઇતિહાસ માત્ર પાટાઓ બિછાવવાનો ઇતિહાસ નથી, પરંતુ તે વેપાર, સંસ્કૃતિ અને આધુનિકીકરણના સમન્વયની એક અદ્ભુત ગાથા છે.

આ લેખમાં આપણે ગુજરાતમાં રેલવેના ઉદ્ભવ, રજવાડાઓના સમયમાં તેનો વિકાસ, આઝાદી પછીનું આધુનિકીકરણ અને વર્તમાન મેટ્રો તેમજ હાઈ-સ્પીડ રેલ પ્રોજેક્ટ્સ વિશે વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.

૧. બી.બી. એન્ડ સી.આઈ. (BB&CI) રેલવે: ગુજરાતમાં રેલવેનો ઉદય

ભારતમાં રેલવેની શરૂઆત ૧૮૫૩માં મુંબઈથી થાણે વચ્ચે થઈ હતી. ત્યારબાદ તરત જ અંગ્રેજોએ ગુજરાત અને ઉત્તર ભારતના કપાસ અને અન્ય વેપારી માલસામાનને મુંબઈના બંદર સુધી પહોંચાડવા માટે રેલવે નેટવર્ક વિસ્તારવાનું આયોજન કર્યું.

BB&CI ની સ્થાપના અને પ્રથમ લાઈન:

• વર્ષ ૧૮૫૫માં બોમ્બે, બરોડા એન્ડ સેન્ટ્રલ ઇન્ડિયા રેલવે (Bombay, Baroda and Central India Railway – BB&CI) કંપનીની સ્થાપના કરવામાં આવી.
• આ કંપનીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મુંબઈને ગુજરાત અને આગળ જતાં ઉત્તર ભારત (આગ્રા અને દિલ્હી) સાથે જોડવાનો હતો.
• ગુજરાતમાં સૌપ્રથમ રેલવે લાઈન ૧૮૫૫ માં અંકલેશ્વર અને ઉતરાણ (સુરત નજીક) વચ્ચે શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ શરૂઆત ઐતિહાસિક હતી કારણ કે તેણે ગુજરાતમાં ઔદ્યોગિક ક્રાંતિના બીજ રોપ્યા હતા.

નેટવર્કનો વિસ્તાર અને પડકારો: ગુજરાતનો ભૌગોલિક પ્રદેશ નદીઓથી ઘેરાયેલો છે. નર્મદા, તાપી, મહી અને સાબરમતી જેવી મોટી નદીઓ પર પુલ બાંધવા તે સમયના ઇજનેરો માટે એક મોટો પડકાર હતો. ભરૂચ પાસે નર્મદા નદી પર બાંધવામાં આવેલો ‘ગોલ્ડન બ્રિજ’ (જેનું નિર્માણ ૧૮૮૧માં પૂર્ણ થયું) તે સમયની ઇજનેરી કળાનો ઉત્કૃષ્ટ નમૂનો છે.

• ૧૮૬૪ સુધીમાં આ લાઈન અમદાવાદ સુધી લંબાવવામાં આવી, જેનાથી અમદાવાદ, ભરૂચ, સુરત અને મુંબઈ વચ્ચે સીધો સંપર્ક સ્થાપિત થયો.
• અમદાવાદ દેશના મુખ્ય કાપડ ઉત્પાદક કેન્દ્ર (માન્ચેસ્ટર ઓફ ઈન્ડિયા) તરીકે ઉભરી આવ્યું, જેમાં રેલવે દ્વારા કપાસની આયાત અને તૈયાર કાપડની નિકાસની સરળતાએ મોટી ભૂમિકા ભજવી.

૨. રજવાડાઓનો સુવર્ણ યુગ: સ્ટેટ રેલવેઝનું યોગદાન

બ્રિટિશ ભારત ઉપરાંત, ગુજરાતમાં અનેક દેશી રજવાડાઓ (Princely States) હતા. આ રજવાડાઓએ પોતાના પ્રદેશના વિકાસ માટે સ્વતંત્ર રેલવે નેટવર્ક ઊભા કર્યા હતા, જે આખા ભારતમાં એક અનોખી બાબત હતી.

ગાયકવાડ બરોડા સ્ટેટ રેલવે (GBSR):

વડોદરાના મહારાજા ખંડેરાવ ગાયકવાડ અને ત્યારબાદ મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ ત્રીજાના શાસન હેઠળ વડોદરા રાજ્યે રેલવેમાં ક્રાંતિ લાવી.

• ભારતની પ્રથમ નેરોગેજ લાઈન: ૧૮૬૨માં વડોદરા રાજ્યે ડભોઇ અને મિયાગામ વચ્ચે રેલવે શરૂ કરી. રસપ્રદ વાત એ છે કે શરૂઆતમાં આ ટ્રેન એન્જિનને બદલે બળદો દ્વારા ખેંચવામાં આવતી હતી! ૧૮૭૩માં અહીં સ્ટીમ એન્જિન (વરાળ યંત્ર) શરૂ કરવામાં આવ્યું.
• આ નેટવર્કને આગળ જતાં ‘ગાયકવાડ બરોડા સ્ટેટ રેલવે’ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું, જેણે રાજ્યના અંતરિયાળ ગામડાઓને મુખ્ય શહેરો સાથે જોડ્યા.

સૌરાષ્ટ્ર (કાઠિયાવાડ) માં રેલવેનું જાળું:

સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશમાં નાના-મોટા અનેક રજવાડાઓ હતા, અને તેઓ વચ્ચે રેલવે વિકસાવવાની એક તંદુરસ્ત હરીફાઈ જોવા મળી હતી:

• ભાવનગર સ્ટેટ રેલવે: મહારાજા તખ્તસિંહજીએ ૧૮૮૦માં ભાવનગરથી વઢવાણ સુધીની લાઈન શરૂ કરી, જે સૌરાષ્ટ્રની પ્રથમ રેલવે લાઈન હતી.
• ગોંડલ રેલવે અને પોરબંદર રેલવે: મહારાજા ભગવતસિંહજીના સમયમાં ગોંડલ રાજ્યમાં શ્રેષ્ઠ રેલવે વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી.
• મોરબી સ્ટેટ રેલવે: વાઘજી ઠાકોરે મોરબીમાં રેલવે અને ટ્રામવે બંનેનો વિકાસ કર્યો.
• જામનગર અને દ્વારકા રેલવે: જામનગરથી ઓખા બંદર સુધી પહોંચવા માટે આ લાઈનનું નિર્માણ થયું, જેણે યાત્રાધામ દ્વારકાને દેશના અન્ય ભાગો સાથે જોડ્યું.

આમ, આઝાદી પહેલાં જ ગુજરાત (ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્ર) પાસે ભારતનું સૌથી ગીચ અને વિસ્તૃત નેરોગેજ અને મીટરગેજ નેટવર્ક હતું.

૩. સ્વતંત્રતા પછીનું એકીકરણ: પશ્ચિમ રેલવે (Western Railway) ની રચના

૧૯૪૭માં ભારત આઝાદ થયા બાદ, દેશભરની તમામ ખાનગી અને રજવાડાઓની રેલવે કંપનીઓનું રાષ્ટ્રીયકરણ અને એકીકરણ કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ.

• ૫ નવેમ્બર ૧૯૫૧ ના રોજ, બી.બી. એન્ડ સી.આઈ. (BB&CI), સૌરાષ્ટ્ર રેલવે, રાજપૂતાના રેલવે, જયપુર સ્ટેટ રેલવે અને કચ્છ સ્ટેટ રેલવેનું વિલીનીકરણ કરીને પશ્ચિમ રેલવે (Western Railway) ની રચના કરવામાં આવી.
• પશ્ચિમ રેલવેનું મુખ્યાલય મુંબઈ (ચર્ચગેટ) ખાતે રાખવામાં આવ્યું, પરંતુ તેનું મોટાભાગનું નેટવર્ક ગુજરાતમાંથી પસાર થતું હતું.
• અમદાવાદ, વડોદરા, રાજકોટ અને ભાવનગર ખાતે નવા રેલવે ડિવિઝન બનાવવામાં આવ્યા, જેથી વહીવટ અને સંચાલન સરળ બની શકે.

૪. આધુનિકીકરણનો તબક્કો: ગેજ પરિવર્તન અને વિદ્યુતીકરણ

આઝાદી પછીના દાયકાઓમાં ગુજરાત રેલવે વ્યવસ્થામાં અનેક માળખાકીય સુધારાઓ થયા. જૂના નેરોગેજ અને મીટરગેજ પાટાઓ આધુનિક સમયની ઝડપ અને માલવહન ક્ષમતા માટે અપૂરતા હતા.

પ્રોજેક્ટ યુનિગેજ (Project Unigauge): ૧૯૯૨ માં ભારતીય રેલવે દ્વારા ‘પ્રોજેક્ટ યુનિગેજ’ શરૂ કરવામાં આવ્યો. આ અંતર્ગત ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર અને ઉત્તર ગુજરાતની હજારો કિલોમીટર લાંબી મીટરગેજ અને નેરોગેજ લાઈનોને બ્રોડગેજ (Broad Gauge) માં રૂપાંતરિત કરવાનું ભગીરથ કાર્ય શરૂ થયું. રાજકોટ-વીરમગામ, અમદાવાદ-દિલ્હી, અને તાજેતરમાં અમદાવાદ-બોટાદ જેવી મહત્વની લાઈનોનું બ્રોડગેજમાં સફળ પરિવર્તન થયું છે, જેનાથી ટ્રેનોની સ્પીડ વધી છે અને ટ્રાન્સશિપમેન્ટનો સમય બચ્યો છે.

વિદ્યુતીકરણ (Electrification): પર્યાવરણને બચાવવા અને ડીઝલ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા ગુજરાતમાં રેલવે ટ્રેકનું મોટા પાયે વિદ્યુતીકરણ કરવામાં આવ્યું છે. અમદાવાદ-મુંબઈ મુખ્ય લાઈનનું વિદ્યુતીકરણ દાયકાઓ પહેલા થઈ ગયું હતું, પરંતુ હવે સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છના અંતરિયાળ વિસ્તારો (જેમ કે રાજકોટ-ઓખા અને ગાંધીધામ-કંડલા) સુધી ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેનો દોડવા લાગી છે. આજે ગુજરાતમાં લગભગ ૯૦% થી વધુ રેલવે નેટવર્ક ઇલેક્ટ્રિફાઇડ છે.

૫. નવી સદી, નવી સ્પીડ: શતાબ્દી, રાજધાની અને વંદે ભારત

૨૦મી સદીના અંત અને ૨૧મી સદીની શરૂઆતમાં મુસાફરોની સુવિધા માટે પ્રીમિયમ ટ્રેનોની શરૂઆત થઈ.

• મુંબઈ અને અમદાવાદ વચ્ચેની શતાબ્દી એક્સપ્રેસ વ્યવસાયિકો માટે એક આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ.
• ત્યારબાદ સ્વર્ણ જયંતી રાજધાની એક્સપ્રેસ અમદાવાદને સીધી દેશની રાજધાની નવી દિલ્હી સાથે જોડે છે.
• વંદે ભારત એક્સપ્રેસ (Vande Bharat Express): તાજેતરમાં જ સ્વદેશી નિર્મિત, સેમી-હાઇ સ્પીડ ‘વંદે ભારત એક્સપ્રેસ’ ગાંધીનગરથી મુંબઈ અને અમદાવાદથી જામનગર/જોધપુર વચ્ચે શરૂ કરવામાં આવી છે. આ ટ્રેનો તેની એરોડાયનેમિક ડિઝાઇન, આધુનિક સુવિધાઓ અને 160 kmph સુધીની ઝડપ માટે પ્રખ્યાત છે.

ગાંધીનગર કેપિટલ: આધુનિક સ્ટેશનનો નમૂનો ગુજરાતમાં રેલવે સ્ટેશનોનું પણ એરપોર્ટની કક્ષાનું આધુનિકીકરણ થઈ રહ્યું છે. તેનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે ‘ગાંધીનગર કેપિટલ’ રેલવે સ્ટેશન. આ સ્ટેશનની ઉપર એક ફાઇવ-સ્ટાર હોટલ બનાવવામાં આવી છે, જે ભારતમાં પોતાના પ્રકારનો પ્રથમ પ્રયોગ છે. સુરત, અમદાવાદ અને ઉધના જેવા સ્ટેશનોનું પણ હાલમાં રિડેવલપમેન્ટ ચાલી રહ્યું છે.

૬. માલવહન ક્રાંતિ: ડેડિકેટેડ ફ્રેટ કોરિડોર (DFC) અને બંદરોનું જોડાણ

ગુજરાત દેશનો સૌથી લાંબો દરિયાકિનારો ધરાવે છે અને કંડલા, મુન્દ્રા, પીપાવાવ, દહેજ અને હજીરા જેવા મહાબંદરો આવેલા છે.

• વેસ્ટર્ન ડેડિકેટેડ ફ્રેટ કોરિડોર (WDFC): દિલ્હી નજીક દાદરીથી મુંબઈના JNPT બંદરને જોડતો આ વિશાળ ફ્રેટ કોરિડોર મોટાભાગે ગુજરાતમાંથી (પાલનપુર, મહેસાણા, અમદાવાદ, વડોદરા, સુરત) પસાર થાય છે.
• આ ડબલ-સ્ટેક કન્ટેનર ટ્રેનો (એક પર એક એમ બે કન્ટેનર) માટે ખાસ બનાવવામાં આવેલો ટ્રેક છે. આનાથી ગુજરાતના બંદરોથી ઉત્તર ભારત સુધી માલસામાન પહોંચાડવાનો સમય અડધાથી પણ ઓછો થઈ ગયો છે, જે ગુજરાતના ઉદ્યોગો માટે ખૂબ ફાયદાકારક છે.

૭. શહેરી પરિવહનનો નવો યુગ: મેટ્રો રેલની શરૂઆત

વધતા જતા શહેરીકરણને કારણે ટ્રાફિકની સમસ્યા હલ કરવા માટે સ્થાનિક રેલવે યાને કે ‘મેટ્રો’ સમયની માંગ બની ગઈ.

અમદાવાદ મેટ્રો (GMRC – Gujarat Metro Rail Corporation):

• અમદાવાદમાં માસ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ (MRTS) તરીકે મેટ્રો રેલ પ્રોજેક્ટની શરૂઆત થઈ.
• ફેઝ-૧: આ તબક્કામાં પૂર્વ-પશ્ચિમ કોરિડોર (થલતેજ થી વસ્ત્રાલ ગામ) અને ઉત્તર-દક્ષિણ કોરિડોર (APMC થી મોટેરા સ્ટેડિયમ) નું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું. સાબરમતી નદી પરથી પસાર થતી અને કોટ વિસ્તારમાં અંડરગ્રાઉન્ડ ચાલતી મેટ્રોએ અમદાવાદીઓની મુસાફરી આસાન કરી છે.
• ફેઝ-૨: હાલમાં મેટ્રો નેટવર્કને મોટેરાથી આગળ લંબાવીને ગાંધીનગર (ગિફ્ટ સિટી અને મહાત્મા મંદિર) સુધી જોડવાનું કાર્ય ઝડપભેર ચાલી રહ્યું છે.

સુરત મેટ્રો: ડાયમંડ સિટી સુરતમાં પણ બે કોરિડોર (સરથાણા થી ડ્રીમ સિટી અને ભેસાણ થી સારોલી) સાથે મેટ્રો રેલ પ્રોજેક્ટનું નિર્માણ કાર્ય પ્રગતિમાં છે, જે આગામી થોડા વર્ષોમાં સુરતના ટ્રાફિકને નવી દિશા આપશે.

૮. ભવિષ્યની ઉડાન: મુંબઈ-અમદાવાદ બુલેટ ટ્રેન (MAHSR)

ગુજરાત ભારતના પરિવહન ઇતિહાસમાં એક નવો અધ્યાય લખવા જઈ રહ્યું છે – દેશની સૌપ્રથમ હાઈ-સ્પીડ રેલ અથવા ‘બુલેટ ટ્રેન’.

• પ્રોજેક્ટ વિગતો: જાપાનની શિંકાન્સેન (Shinkansen) ટેક્નોલોજીના સહયોગથી નેશનલ હાઈ-સ્પીડ રેલ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (NHSRCL) દ્વારા મુંબઈ અને અમદાવાદ વચ્ચે ૫૦૮ કિમી લાંબો કોરિડોર બનાવવામાં આવી રહ્યો છે.
• ગુજરાતમાં નેટવર્ક: આ ૫૦૮ કિમીમાંથી લગભગ ૩૪૮ કિમીનો હિસ્સો ગુજરાતમાંથી પસાર થાય છે. ગુજરાતમાં વાપી, બીલીમોરા, સુરત, ભરૂચ, વડોદરા, આણંદ, અમદાવાદ અને સાબરમતી ખાતે અત્યાધુનિક સ્ટેશનો બની રહ્યા છે.
• ઝડપ અને સમય: ૩૨૦ કિમી પ્રતિ કલાકની ઝડપે દોડનારી આ ટ્રેન શરૂ થયા બાદ અમદાવાદથી મુંબઈનું અંતર માત્ર ૨ થી ૨.૫ કલાકમાં કાપી શકાશે.
• હાલમાં ગુજરાતમાં નદીઓ પર પુલ બાંધવા, વાયડક્ટ (Viaduct) ઊભા કરવા અને સ્ટેશન નિર્માણનું કામ ઐતિહાસિક ઝડપે ચાલી રહ્યું છે.

નિષ્કર્ષ

વર્ષ ૧૮૫૫માં અંકલેશ્વરથી ઉતરાણ વચ્ચે ધુમાડા કાઢતા સ્ટીમ એન્જિનથી શરૂ થયેલી ગુજરાત રેલવેની સફર આજે વાયુવેગે દોડતી વંદે ભારત, જમીનની અંદર અને પુલ પર દોડતી મેટ્રો અને ભવિષ્યની શાન એવી બુલેટ ટ્રેન સુધી પહોંચી છે. બી.બી. એન્ડ સી.આઈ. (BB&CI) એ જે પાયો નાખ્યો હતો, તેના પર રજવાડાઓએ પોતાની દૂરંદેશીથી ઇમારત ચણી અને આઝાદી બાદ ભારત સરકારે તેને આધુનિકતાના શિખરે પહોંચાડી છે.

ગુજરાતની રેલવે માત્ર મુસાફરોને જ નથી જોડતી, તે ગુજરાતના બંદરોને દેશના બજારો સાથે, ગામડાના ખેડૂતોને શહેરો સાથે અને ગુજરાતના સપનાઓને હકીકત સાથે જોડે છે. આવનારા દાયકાઓમાં DFC, મેટ્રો વિસ્તરણ અને બુલેટ ટ્રેન જેવા પ્રોજેક્ટ્સ ગુજરાતને વૈશ્વિક કક્ષાનું માળખું પ્રદાન કરશે તેમાં કોઈ શંકા નથી. રેલવેનો આ વિકાસ સાચા અર્થમાં ‘વિકસિત ગુજરાત, વિકસિત ભારત’ નું પ્રતિબિંબ છે.