ઉમાશંકર જોશી: જ્ઞાનપીઠ એવોર્ડ અને ‘નિશીથ’.
ઉમાશંકર જોશી: ગુજરાતી સાહિત્યના શિખર પુરુષ, જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર અને ‘નિશીથ’
ગુજરાતી સાહિત્યના આકાશમાં અનેક તારલાઓ ચમક્યા છે, પરંતુ કેટલાક સૂર્ય સમાન તેજસ્વી ગ્રહો એવા છે જેમણે પોતાના પ્રકાશથી સમગ્ર સાહિત્યજગતમાં અજવાળું પાથર્યું છે. આવા જ એક તેજસ્વી અને મૂર્ધન્ય કવિ એટલે ઉમાશંકર જેઠાલાલ જોશી. ગાંધીયુગના અગ્રણી સર્જક, પ્રખર ચિંતક, કેળવણીકાર અને ‘વિશ્વમાનવી’ બનવાની ઝંખના રાખનાર ઉમાશંકર જોશીનું નામ ગુજરાતી સાહિત્યમાં સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું છે. તેમની કાવ્યયાત્રા માત્ર ગુજરાત પૂરતી સીમિત ન રહેતા, સમગ્ર ભારત અને વિશ્વના સીમાડાઓને સ્પર્શી ગઈ હતી.
વર્ષ ૧૯૬૭માં તેમની કાવ્યસંગ્રહ ‘નિશીથ’ માટે તેમને ભારતીય સાહિત્યનો સર્વોચ્ચ એવોર્ડ ‘જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર’ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. આ સન્માન પ્રાપ્ત કરનાર તેઓ પ્રથમ ગુજરાતી સર્જક હતા. આ લેખમાં આપણે ઉમાશંકર જોશીના જીવન, જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કારનું મહત્ત્વ અને ખાસ કરીને તેમના અમર કાવ્યસંગ્રહ ‘નિશીથ’નું વિસ્તૃત અને ઊંડાણપૂર્વકનું વિશ્લેષણ કરીશું.
ઉમાશંકર જોશી: જ્ઞાનપીઠ એવોર્ડ અને ‘નિશીથ’ video
૧. કવિનો જીવન પરિચય અને ઘડતર
ઉમાશંકર જોશીનો જન્મ ૨૧ જુલાઈ, ૧૯૧૧ના રોજ ઉત્તર ગુજરાતના ઇડર પાસે આવેલા બામણા ગામમાં થયો હતો. તેમનું પૂરું નામ ઉમાશંકર જેઠાલાલ જોશી અને માતાનું નામ નવલબાઈ હતું. ગ્રામ્યજીવનની સાદગી, અરવલ્લીની પહાડીઓનું પ્રાકૃતિક સૌંદર્ય અને નદી-નાળાંઓએ તેમના બાળમાનસ પર ઊંડી છાપ છોડી હતી, જે પાછળથી તેમની કવિતાઓમાં પ્રકૃતિપ્રેમ બનીને છલકાઈ.
શિક્ષણ અને સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ: તેમનું પ્રાથમિક શિક્ષણ બામણા અને ઇડરમાં થયું. ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે તેઓ અમદાવાદ અને મુંબઈ ગયા. એ સમય ભારતમાં આઝાદીના આંદોલનનો હતો. મહાત્મા ગાંધીના વિચારોના પ્રભાવ હેઠળ તેમણે અભ્યાસ છોડીને ૧૯૩૦-૧૯૩૪ના સવિનય કાનૂન ભંગની ચળવળમાં ભાગ લીધો અને સાબરમતી તથા યરવડા જેલમાં કારાવાસ પણ ભોગવ્યો. જેલવાસ દરમિયાન જ તેમણે વિશ્વ સાહિત્ય, માર્ક્સવાદ અને ભારતીય દર્શનનો ઊંડો અભ્યાસ કર્યો. આ જ સમયગાળામાં તેમની પ્રથમ દીર્ઘકવિતા ‘વિશ્વશાંતિ’ (૧૯૩૧) આકાર પામી.
સાહિત્યિક સફર: તેઓ માત્ર કવિ ન હતા; વાર્તાકાર, એકાંકીકાર, નિબંધકાર, વિવેચક, અનુવાદક અને સંપાદક તરીકે પણ તેમણે વિપુલ પ્રદાન કર્યું છે. તેમણે ‘સંસ્કૃતિ’ નામના માસિકનું વર્ષો સુધી સંપાદન કર્યું, જેણે ગુજરાતી સાહિત્યના ઘડતરમાં મોટી ભૂમિકા ભજવી.
૨. જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર: ગુજરાત માટે ઐતિહાસિક ગૌરવની ક્ષણ
ભારતીય જ્ઞાનપીઠ દ્વારા અપાતો ‘જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર’ એ ભારતનો સર્વોચ્ચ સાહિત્યિક પુરસ્કાર છે. વર્ષ ૧૯૬૭માં ગુજરાતી સાહિત્ય માટે એ સુવર્ણ પ્રભાત ઉગ્યું, જ્યારે ઉમાશંકર જોશીને તેમના કાવ્યસંગ્રહ ‘નિશીથ’ (૧૯૩૯) માટે આ સર્વોચ્ચ સન્માન એનાયત કરવાની જાહેરાત થઈ.
- સંયુક્ત પુરસ્કાર: આ પુરસ્કાર તેમને કન્નડ કવિ કુવેમ્પુ (K. V. Puttappa) ની કૃતિ ‘શ્રી રામાયણ દર્શનમ્’ સાથે સંયુક્ત રીતે આપવામાં આવ્યો હતો.
- પ્રથમ ગુજરાતી: જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર મેળવનાર ઉમાશંકર જોશી પ્રથમ ગુજરાતી સાહિત્યકાર હતા. આ ઘટનાએ ગુજરાતી ભાષાને રાષ્ટ્રીય મંચ પર એક ગૌરવવંતું સ્થાન અપાવ્યું.
- પુરસ્કારનું મહત્ત્વ: આ પુરસ્કાર માત્ર એક કાવ્યસંગ્રહ પૂરતો ન હતો, પરંતુ તે ઉમાશંકર જોશીની દાયકાઓની સાહિત્યિક સાધના, તેમના વૈશ્વિક દ્રષ્ટિકોણ અને ગુજરાતી કવિતાને તેમણે આપેલા નવા પરિમાણોની રાષ્ટ્રીય સ્વીકૃતિ હતી.
જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર સ્વીકારતા ઉમાશંકર જોશીએ કહ્યું હતું કે તેઓ માત્ર ગુજરાતના જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર ભારતના અને વિશ્વના સર્જક છે. તેમની પ્રખ્યાત પંક્તિઓ છે:
“હું ગુર્જર ભારતવાસી…” અને “વ્યક્તિ મટીને બનું વિશ્વમાનવી, માથે ધરું ધૂળ વસુંધરાની.”
૩. ‘નિશીથ’: એક ઊંડાણપૂર્વકનો અભ્યાસ
‘નિશીથ’ શબ્દનો અર્થ થાય છે ‘મધ્યરાત્રિ’ અથવા ‘અડધી રાત’. વર્ષ ૧૯૩૯માં પ્રગટ થયેલો આ કાવ્યસંગ્રહ ઉમાશંકર જોશીની યુવાવસ્થાના મંથન, પ્રકૃતિદર્શન, પ્રેમ, વિરહ, આધ્યાત્મિક ચિંતન અને સામાજિક નિસ્બતનો અદભુત દસ્તાવેજ છે.
૩.૧. શીર્ષકની સાર્થકતા
કવિએ સંગ્રહનું નામ ‘નિશીથ’ શા માટે રાખ્યું? રાત્રિને સામાન્ય રીતે અંધકાર, ભય કે નિષ્ક્રિયતાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. પરંતુ ઉમાશંકર માટે નિશીથ એ પરમ શાંતિ, આત્મમંથન અને બ્રહ્માંડ સાથેના અનુસંધાનનો સમય છે. દિવસના કોલાહલ પછી જ્યારે પ્રકૃતિ શાંત થાય છે, ત્યારે જ માનવી પોતાના આત્માનો અને પરમાત્માનો અવાજ સાંભળી શકે છે. નિશીથ એટલે એવી શાંતિ જ્યાં નવસર્જનના બીજ રોપાય છે.
૩.૨. ‘નિશીથ’ કાવ્યસંગ્રહના મુખ્ય વિષયો (Themes)
આ સંગ્રહમાં કુલ ૧૦૦થી વધુ કાવ્યો છે, જેને વિવિધ વિષયોમાં વહેંચી શકાય:
- પ્રકૃતિ સૌંદર્ય અને દર્શન: કવિતાઓમાં પ્રકૃતિનું આલેખન માત્ર બાહ્ય સુંદરતા પૂરતું નથી. પ્રકૃતિ તેમના માટે એક જીવંત અસ્તિત્વ છે. રાત્રિનું આકાશ, ચાંદની, પર્વતો, અને ઋતુઓનું વર્ણન એટલું જીવંત છે કે વાચક તેમાં ખોવાઈ જાય છે. રાત્રિના તારાઓ કવિને અનંત બ્રહ્માંડની યાદ અપાવે છે.
- પ્રેમ અને પ્રણય: આ સંગ્રહમાં પ્રણયકાવ્યો પણ છે. પરંતુ અહીં પ્રેમ સ્થૂળ નથી, તે સૂક્ષ્મ અને આધ્યાત્મિક સ્તર પર જાય છે. વિરહની વેદના અને મિલનની ઝંખનાને અત્યંત સંવેદનશીલતાથી આલેખવામાં આવી છે.
- માનવતાવાદ અને સામાજિક સંવેદના: ગાંધીયુગના કવિ હોવાને નાતે, ઉમાશંકરમાં દીન-દુઃખીઓ પ્રત્યે અપાર સહાનુભૂતિ હતી. ભલે આ સંગ્રહનું નામ ‘નિશીથ’ હોય, પણ તેમાં શોષિત વર્ગ અને ગરીબોની પીડાનો પડઘો પણ સંભળાય છે. ‘જઠરાગ્નિ’ અને ‘ભૂખ્યાજનોનો જઠરાગ્નિ જાગશે’ જેવા કાવ્યો ભલે સીધા આ સંગ્રહમાં ન હોય, પરંતુ તે જ સમયગાળાના ચિંતનનો હિસ્સો છે.
- આધ્યાત્મિકતા અને વિશ્વશાંતિ: સર્જનના કેન્દ્રમાં ઈશ્વર, જીવનનું રહસ્ય અને વિશ્વબંધુત્વની ભાવના રહેલી છે. માનવીય અસ્તિત્વનું અંતિમ લક્ષ્ય માત્ર ભૌતિક સુખ નથી, પરંતુ આત્મિક ઉન્નતિ છે, તેવો સ્પષ્ટ સંદેશ આ કાવ્યો આપે છે.
૩.૩. ‘નિશીથ’ (મુખ્ય કાવ્ય) વિશેષ આસ્વાદ
સંગ્રહનું શીર્ષક કાવ્ય ‘નિશીથ’ પોતે જ એક શ્રેષ્ઠ રચના છે. આ કાવ્યમાં કવિ મધ્યરાત્રિના દેવતાને આવકારે છે. કવિ વર્ણવે છે કે કેવી રીતે રાત્રિનો અંધકાર બધી જ વિષમતાઓને પોતાનામાં શમાવી લે છે. દિવસના ભેદભાવો (અમીર-ગરીબ, સુંદર-કદરૂપું) રાત્રિના અંધકારમાં એક સમાન બની જાય છે. રાત્રિ એ વિરામ છે, જે આવતીકાલના નવા ઉદય માટે અનિવાર્ય છે.
કવિએ છંદોબદ્ધ કવિતાના ક્ષેત્રે અદભુત પ્રયોગો કર્યા છે. શિખરિણી, પૃથ્વી, મંદાક્રાંતા જેવા સંસ્કૃત વૃત્તોનો ઉપયોગ કરીને કવિએ ગુજરાતી ભાષાની સમૃદ્ધિના દર્શન કરાવ્યા છે.
૪. ‘નિશીથ’ની કલાત્મકતા અને ભાષા-શૈલી
ઉમાશંકર જોશીની ભાષા પ્રાસંગિક, ગંભીર અને નાદમધુર છે. ‘નિશીથ’ની કવિતાઓમાં કલા અને કથ્યનો સુભગ સમન્વય જોવા મળે છે.
- છંદ અને લય: કવિએ છંદોનો અત્યંત કલાત્મક ઉપયોગ કર્યો છે. ક્યાંક સંસ્કૃત તત્સમ શબ્દોનો ભાર છે, તો ક્યાંક તળપદા શબ્દોની મીઠાશ.
- પ્રતીકો અને કલ્પનો (Imagery): ‘નિશીથ’માં આવતા પ્રતીકો બહુધા પ્રકૃતિમાંથી લેવામાં આવ્યા છે. નદી, પર્વત, આકાશ, તારા, અને અંધકારનો ઉપયોગ માનવીય ભાવનાઓને વ્યક્ત કરવા માટે ઉત્તમ રીતે થયો છે.
- સબલાઈમ (Sublime) તત્ત્વ: પશ્ચિમી વિવેચનમાં જેને ‘Sublime’ (ઉદાત્તતા) કહેવાય છે, તે ઉમાશંકરની કવિતાનો પ્રાણ છે. જ્યારે તેઓ અનંત બ્રહ્માંડ કે મહાકાળ વિશે લખે છે, ત્યારે વાચક એક પ્રકારની દિવ્યતા અનુભવે છે.
૫. ગાંધીયુગની કવિતા અને ઉમાશંકર જોશી
ગુજરાતી સાહિત્યમાં ૧૯૧૫ થી ૧૯૪૦ સુધીનો સમયગાળો ‘ગાંધીયુગ’ તરીકે ઓળખાય છે. આ યુગની કવિતામાં કલા ખાતર કલા નહીં, પણ જીવન ખાતર કલાનો મહિમા હતો.
ઉમાશંકર જોશી અને સુંદરમ્ આ યુગના બે પ્રમુખ સ્તંભો હતા. ‘નિશીથ’માં ગાંધીવાદી વિચારધારા સ્પષ્ટ દેખાય છે:
- સત્ય અને અહિંસા: કાવ્યોમાં કોઈ પણ પ્રકારના આડંબર વગર જીવનના સત્યને સ્વીકારવાની વાત છે.
- સર્વોદય: સમાજના છેવાડાના માનવી પ્રત્યેની કરુણા.
- રાષ્ટ્રપ્રેમ અને વિશ્વપ્રેમનો સમન્વય: ગાંધીજીની જેમ ઉમાશંકર પણ માનતા કે પોતાના દેશને પ્રેમ કરવો એટલે અન્ય દેશોનો દ્વેષ કરવો એવું નથી. તેમની રાષ્ટ્રભાવના વિશ્વમાનવવાદ તરફ દોરી જાય છે.
૬. ઉમાશંકર જોશીનું સાહિત્યિક અને જાહેર જીવનમાં પ્રદાન
‘નિશીથ’ ઉપરાંત ઉમાશંકર જોશીએ ગુજરાતી સાહિત્યને એકથી એક ચડિયાતી કૃતિઓ આપી છે:
- કાવ્યસંગ્રહો: ગંગોત્રી, પ્રાચીના, મહાપ્રસ્થાન, વસંતવર્ષા, સપ્તપદી. (‘પ્રાચીના’ અને ‘મહાપ્રસ્થાન’માં તેમણે પૌરાણિક પાત્રોને કેન્દ્રમાં રાખીને ઉત્કૃષ્ટ પદ્યનાટકો આપ્યા છે).
- વિવેચન ગ્રંથો: અખો: એક અધ્યયન, શૈલી અને સ્વરૂપ, સમસંવેદન.
- એકાંકી: સાપના ભારા, હવેલી.
- પ્રવાસ વર્ણન: યુરોપ યાત્રા.
જાહેર જીવન અને કેળવણીકાર: એક ઉત્તમ સર્જક હોવાની સાથે ઉમાશંકર જોશી ઉચ્ચ કક્ષાના કેળવણીકાર પણ હતા.
- તેઓ ગુજરાત યુનિવર્સિટીના કુલપતિ (Vice-Chancellor) રહ્યા.
- તેમને શાંતિનિકેતનમાં વિશ્વભારતી યુનિવર્સિટીના કુલપતિ તરીકે સેવા આપવાનું બહુમાન મળ્યું (જે પદ સામાન્ય રીતે વડાપ્રધાન પાસે હોય છે).
- તેઓ સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીના પ્રમુખ રહ્યા.
- તેઓ રાજ્યસભાના નોમિનેટેડ સભ્ય પણ રહ્યા અને સંસદમાં સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિનો અવાજ બુલંદ કર્યો.
૭. નિષ્કર્ષ: ‘નિશીથ’ની ચિરંતન પ્રસ્તુતતા
ઉમાશંકર જોશી માત્ર એક સમયગાળાના કવિ ન હતા; તેઓ યુગદ્રષ્ટા હતા. ‘નિશીથ’નું સર્જન ભલે ૮૦થી વધુ વર્ષો પહેલાં થયું હોય, પરંતુ તેમાં રહેલી શાંતિની શોધ, આત્મમંથન અને વિશ્વબંધુત્વની ભાવના આજના કોલાહલયુક્ત અને યુદ્ધગ્રસ્ત વિશ્વમાં વધુ પ્રસ્તુત લાગે છે. જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર એ માત્ર ‘નિશીથ’ની સાહિત્યિક ગુણવત્તાનું જ સન્માન ન હતું, પરંતુ તે કવિની ઉચ્ચ માનવતાવાદી દ્રષ્ટિનું સન્માન હતું.
જ્યાં સુધી ગુજરાતી ભાષા જીવંત રહેશે, ત્યાં સુધી ઉમાશંકર જોશીની કવિતાઓ અને ‘નિશીથ’ના નાદમાં રણકતો વૈશ્વિક શાંતિનો સંદેશ માનવજાતને પ્રેરણા આપતો રહેશે. તેઓ ખરા અર્થમાં ગુજરાતના એવા સપૂત હતા જેમણે ગુજરાતી સાહિત્યની સીમાઓ વિસ્તારીને તેને વિશ્વ સાહિત્યના નકશા પર ગૌરવવંતું સ્થાન અપાવ્યું.
