નાગર શૈલી અને હવેલી સંગીત: ગુજરાતની શાસ્ત્રીય સંગીત પરંપરા.

ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના વિશાળ અને વૈવિધ્યસભર નકશામાં ગુજરાતનું પ્રદાન અત્યંત મૂલ્યવાન અને અજોડ રહ્યું છે. સામાન્ય રીતે ગુજરાતને વેપાર અને ઉદ્યોગની ભૂમિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, પરંતુ તેની સાંસ્કૃતિક અને કલાત્મક ધરોહર પણ એટલી જ સમૃદ્ધ છે. ગુજરાતની શાસ્ત્રીય સંગીત પરંપરામાં બે પ્રવાહો સૌથી વધુ પ્રભાવશાળી અને ઐતિહાસિક દૃષ્ટિએ મહત્ત્વપૂર્ણ રહ્યા છે: નાગર શૈલી અને હવેલી સંગીત. આ બંને પરંપરાઓએ માત્ર ગુજરાત જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર ઉત્તર ભારતીય (હિન્દુસ્તાની) શાસ્ત્રીય સંગીતને સમૃદ્ધ કરવામાં સિંહફાળો આપ્યો છે. ભક્તિ, સમર્પણ, શાસ્ત્રીય શુદ્ધતા અને વિશિષ્ટ ગાયન શૈલીનો સમન્વય આ બંને પરંપરાઓમાં જોવા મળે છે.

આ લેખમાં આપણે ગુજરાતની આ બે વિશિષ્ટ સંગીત પરંપરાઓના ઇતિહાસ, તેમની વિશેષતાઓ, તેમના ગાયન-વાદનના નિયમો અને ગુજરાતની સંસ્કૃતિ પર તેમના પ્રભાવ વિશે વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.

૧. પ્રસ્તાવના: ગુજરાતમાં શાસ્ત્રીય સંગીતનો ઉદ્ભવ અને વિકાસ

ભારતીય સંગીત મુખ્યત્વે બે શૈલીઓમાં વહેંચાયેલું છે: ઉત્તર ભારતીય (હિન્દુસ્તાની) અને દક્ષિણ ભારતીય (કર્ણાટકી). ગુજરાત ભૌગોલિક રીતે ઉત્તર ભારત અને પશ્ચિમ ભારતના સંગમ પર આવેલું હોવાથી, અહીં હિન્દુસ્તાની સંગીત પદ્ધતિનો વિકાસ થયો છે. ગુજરાતના મંદિરો, રજવાડાંઓ અને ભક્તિ આંદોલને સંગીતને આશ્રય આપ્યો.

ગુજરાતની સંગીત પરંપરાના મૂળમાં ભક્તિરસ રહેલો છે. પંદરમી અને સોળમી સદીમાં જ્યારે સમગ્ર ભારતમાં ભક્તિ આંદોલન પૂરજોશમાં હતું, ત્યારે ગુજરાતમાં પણ નરસિંહ મહેતા, મીરાંબાઈ, ભાલણ અને દયારામ જેવા સંત કવિઓએ ભક્તિ અને સંગીતનો અદ્ભુત સમન્વય સાધ્યો. આ જ સમયગાળા દરમિયાન મંદિરોમાં અને વિશિષ્ટ જ્ઞાતિઓ (જેમ કે નાગર બ્રાહ્મણો) દ્વારા સંગીતની ચોક્કસ શૈલીઓનો વિકાસ થયો, જે આજે આપણે નાગર શૈલી અને હવેલી સંગીત તરીકે ઓળખીએ છીએ.

૨. નાગર શૈલી: વિદ્યા, ભક્તિ અને સંગીતનો ત્રિવેણી સંગમ

ગુજરાતના ઇતિહાસમાં નાગર બ્રાહ્મણોનું સ્થાન માત્ર સાહિત્ય કે રાજકારણમાં જ નહીં, પરંતુ સંગીત કલામાં પણ સર્વોચ્ચ રહ્યું છે. વડનગર, જૂનાગઢ, વિસનગર, અને સુરત જેવા શહેરોમાં વસતા નાગરોએ સંગીતને એક આધ્યાત્મિક અને શાસ્ત્રીય સાધના તરીકે સ્વીકારી હતી.

૨.૧ નાગર પરંપરાનો ઐતિહાસિક પરિવેશ

નાગરો મુખ્યત્વે શિવના ઉપાસક (સ્માર્ત) રહ્યા છે, પરંતુ ગુજરાતમાં વૈષ્ણવ ધર્મના પ્રસાર સાથે તેમણે કૃષ્ણભક્તિને પણ અપનાવી. નાગર શૈલીનો સીધો સંબંધ વડનગર સાથે છે, જે પ્રાચીન સમયમાં ‘આનર્તપુર’ કે ‘ચમત્કારપુર’ તરીકે ઓળખાતું હતું. વડનગર એક સમયે સંગીત અને નૃત્યનું મોટું કેન્દ્ર હતું.

નાગર શૈલીના મુખ્ય આધારસ્તંભો:

• નરસિંહ મહેતા (૧૫મી સદી): ગુજરાતના આદિ કવિ નરસિંહ મહેતા પોતે નાગર બ્રાહ્મણ હતા. તેમની રચનાઓ, ખાસ કરીને ‘પ્રભાતિયાં’, આજે પણ ગુજરાતના ઘરે-ઘરે ગવાય છે. લોકવાયકા મુજબ, નરસિંહ મહેતાએ ભગવાન શિવની કૃપાથી કેદાર રાગ સિદ્ધ કર્યો હતો. જ્યારે તેમને આર્થિક ભીડ પડી ત્યારે તેમણે પોતાનો ‘કેદાર રાગ’ શામળશા શેઠ (ભગવાન કૃષ્ણ) પાસે ગીરવે મૂક્યો હતો. આ દર્શાવે છે કે નાગરોમાં રાગ-રાગિણીઓનું કેટલું ઊંડું જ્ઞાન હતું.
• તાના-રીરી (૧૬મી સદી): વડનગરની આ બે નાગર બહેનો, તાના અને રીરી, સંગીતના ઇતિહાસમાં અમર છે. અકબરના દરબારના નવરત્નોમાંના એક, મિયાં તાનસેને જ્યારે અકબરના આદેશથી ‘દીપક રાગ’ ગાયો, ત્યારે તેમના શરીરમાં અસહ્ય દાહ ઉત્પન્ન થયો. આ દાહ માત્ર સાચા સ્વરોમાં ગવાયેલા ‘મલ્હાર રાગ’થી જ શાંત થઈ શકે તેમ હતો. તાનસેન ફરતા-ફરતા વડનગર આવ્યા, જ્યાં તાના અને રીરીએ શુદ્ધ મલ્હાર રાગ ગાઈને વરસાદ વરસાવ્યો અને તાનસેનની પીડા શાંત કરી. પાછળથી અકબરે તેમને દિલ્હી તેડાવ્યા ત્યારે પોતાના શીલ અને કલાની રક્ષા માટે આ બહેનોએ અગ્નિસ્નાન કર્યું હતું.
• બૈજુ બાવરા (બૈજનાથ મિશ્ર): ભલે તેઓ નાગર ન હોય, પરંતુ તેમનો સંબંધ ગુજરાતના ચાંપાનેર અને વડનગર સાથે રહ્યો છે. બૈજુ બાવરાની ધ્રુપદ ગાયકીએ ગુજરાતની શાસ્ત્રીય પરંપરાને એક નવી ઊંચાઈ આપી.

૨.૨ નાગર શૈલીની સંગીતલક્ષી વિશેષતાઓ

નાગર શૈલી એ માત્ર મનોરંજનનું માધ્યમ ન હતું, પરંતુ તે ઈશ્વર સાથે અનુસંધાન સાધવાનું એક માધ્યમ હતું.

• શાસ્ત્રીય શુદ્ધતા: નાગર સંગીતમાં રાગના આરોહ-અવરોહ, વાદી-સંવાદી અને પકડનું ચુસ્તપણે પાલન કરવામાં આવતું. તેમાં અલાપચારી અને તાન પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવતો.
• પદ રચના અને કાવ્ય તત્ત્વ: નાગર ગાયકીમાં શબ્દોનું ઉચ્ચારણ અત્યંત સ્પષ્ટ હોય છે. કવિતાના ભાવ (ખાસ કરીને ભક્તિભાવ અને શૃંગારભાવ) સંગીતના સ્વરો સાથે એકરૂપ થઈ જાય તેની ખાસ કાળજી લેવામાં આવે છે.
• હવેલી સંગીત સાથે આદાન-પ્રદાન: ઘણા નાગર સંગીતકારોએ હવેલી સંગીત (પુષ્ટિમાર્ગીય સંગીત) અપનાવ્યું અને તેમાં પોતાનું યોગદાન આપ્યું.
• વાદ્યોનો ઉપયોગ: તાનપુરો, પખવાજ (મૃદંગ), અને હાર્મોનિયમ (પાછળથી) નાગર શૈલીના મુખ્ય વાદ્યો રહ્યા છે. આ ઉપરાંત, મંજીરા અને કરતાલનો ઉપયોગ પણ ભક્તિ સંગીતમાં થતો.

૩. હવેલી સંગીત: ભક્તિ અને કલાનો દિવ્ય સમન્વય

ગુજરાત અને રાજસ્થાનની શાસ્ત્રીય સંગીત પરંપરામાં ‘હવેલી સંગીત’નું સ્થાન અનોખું અને પવિત્ર છે. હવેલી સંગીત એ હિન્દુસ્તાની શાસ્ત્રીય સંગીતની એક એવી ધારા છે જે સંપૂર્ણપણે મંદિરો (હવેલીઓ)માં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની સેવા માટે વિકસિત થઈ.

૩.૧ ‘હવેલી’ અને ‘પુષ્ટિમાર્ગ’નો અર્થ

૧૫મી સદીમાં શ્રી વલ્લભાચાર્યજીએ ‘પુષ્ટિમાર્ગ’ (કૃપાનો માર્ગ) ની સ્થાપના કરી. પુષ્ટિમાર્ગમાં ભગવાનને એક રાજા કે પરમેશ્વર તરીકે નહીં, પરંતુ એક બાળ-સ્વરૂપ કે લાડકવાયા પુત્ર તરીકે પૂજવામાં આવે છે. તેથી, પુષ્ટિમાર્ગીય મંદિરોને ‘મંદિર’ ન કહેતા ‘હવેલી’ (ભગવાનનું ઘર) કહેવામાં આવે છે. ભગવાન શ્રીનાથજી (કૃષ્ણ) આ હવેલીના માલિક છે. હવેલીમાં થતા કીર્તન અને સંગીતને ‘હવેલી સંગીત’ નામ આપવામાં આવ્યું.

૩.૨ અષ્ટછાપ કવિઓ અને કીર્તન પરંપરા

વલ્લભાચાર્યજી અને તેમના પુત્ર ગોસાઈજી (વિઠ્ઠલનાથજી) એ સંગીત અને કવિતાને સેવાનું મુખ્ય અંગ બનાવ્યું. તેમણે આઠ શ્રેષ્ઠ કવિ-ગાયકોની નિમણૂક કરી, જેમને ‘અષ્ટછાપ કવિઓ’ કહેવામાં આવે છે:

૧. સૂરદાસ

૨. કુંભનદાસ

૩. પરમાનંદદાસ

૪. કૃષ્ણદાસ

૫. છીતસ્વામી

૬. ગોવિંદસ્વામી

૭. ચતુરભુજદાસ

૮. નંદદાસ

આ કવિઓએ વ્રજભાષામાં હજારો પદો રચ્યા અને તેને વિવિધ રાગોમાં બદ્ધ કર્યા. આ જ પદો આજે હવેલી સંગીતનો મુખ્ય આધાર છે.

૩.૩ અષ્ટપ્રહરની સેવા અને સમય આધારિત રાગો

હવેલી સંગીતની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની ‘અષ્ટપ્રહર’ (આઠ પ્રહર) ની વ્યવસ્થા છે. દિવસના આઠ અલગ-અલગ સમયે ભગવાનની દિનચર્યા મુજબ અલગ-અલગ દર્શન ખુલે છે, અને તે સમય, ઋતુ અને ભાવને અનુરૂપ ચોક્કસ રાગો જ ગાવામાં આવે છે. આ નિયમ એટલો કડક છે કે તેમાં ક્યારેય છૂટછાટ લેવામાં આવતી નથી.

ક્રમ	દર્શનનું નામ	સમય	ભાવ / પ્રસંગ	ગવાતા મુખ્ય રાગો
૧	મંગળા	વહેલી સવારે	પ્રભુને જગાડવાનો ભાવ (વાત્સલ્ય)	ભૈરવ, રામકલી, લલિત, વિભાસ
૨	શૃંગાર	સવારે ૮-૯	પ્રભુને તૈયાર કરવા, આભૂષણો પહેરાવવા	બિલાવલ, અલ્હૈયા બિલાવલ, દેશકાર
૩	ગ્વાલ	સવારે ૧૦ આસપાસ	ગાયો ચરાવવા જવાની તૈયારી	આસાવરી, તોડી, જોનપુરી
૪	રાજભોગ	બપોરે ૧૧-૧૨	બપોરનું ભોજન અને વિશ્રામ	સારંગ શ્રૃંખલાના રાગો (વૃંદાવની સારંગ)
૫	ઉત્થાપન	બપોરે ૩-૪	બપોરની નિદ્રામાંથી જાગવું	મુલતાની, ભીમપલાસી, પૂર્વી
૬	ભોગ	સાંજે ૪-૫	સાંજનો નાસ્તો	મારવા, શ્રી, પૂરિયા ધનાશ્રી
૭	સંધ્યા આરતી	સૂર્યાસ્ત સમયે	ગાયો ચરાવીને પાછા ફરવું (ગોધૂલિ)	યમન, કલ્યાણ, શ્યામ કલ્યાણ, પૂરિયા
૮	શયન	રાત્રે ૮-૯	પ્રભુનું રાત્રિ વિશ્રામ	બિહાગ, બાગેશ્રી, કાનડા, અડવાણા

૩.૪ ઋતુ અનુસાર કીર્તન

સમય ઉપરાંત ઋતુઓને પણ હવેલી સંગીતમાં ભારે પ્રાધાન્ય આપવામાં આવે છે:

• વસંત ઋતુ: વસંત પંચમીથી લઈને હોળી સુધી માત્ર ‘વસંત’, ‘બહાર’, ‘કાફી’ અને ‘હિંડોળ’ જેવા રાગો ગવાય છે. આ સમયે ધમાર તાલનો ઉપયોગ બહોળા પ્રમાણમાં થાય છે.
• વર્ષા ઋતુ: ચોમાસામાં મલ્હાર, મિયાં મલ્હાર, મેઘ અને ગૌડ મલ્હાર જેવા વર્ષા ઋતુના રાગો ગવાય છે.
• ગ્રીષ્મ ઋતુ: ઉનાળામાં શીતળતા પ્રદાન કરતા રાગોનો પ્રયોગ થાય છે.

૩.૫ ગાયન શૈલી અને વાદ્યો (ધ્રુપદ-ધમાર)

હવેલી સંગીત મુખ્યત્વે ધ્રુપદ અને ધમાર શૈલી પર આધારિત છે.

• ધ્રુપદ: આ શૈલી અત્યંત ગંભીર, શાંત અને આધ્યાત્મિક છે. તેમાં શબ્દો અને સ્વરોની શુદ્ધતા પર ભાર હોય છે. આમાં ‘નોમ-તોમ’ નો આલાપ લેવામાં આવે છે.
• ધમાર: આ શૈલી થોડી ચંચળ છે અને ખાસ કરીને હોળીના ઉત્સવો દરમિયાન 14 માત્રાના ધમાર તાલમાં ગવાય છે. તેમાં રાધા-કૃષ્ણના હોળી રમવાના પ્રસંગો વર્ણવવામાં આવે છે.

મુખ્ય વાદ્યો:

• પખવાજ (મૃદંગ): હવેલી સંગીતમાં તબલાંનો ઉપયોગ થતો નથી, કારણ કે તબલાંને શૃંગારિક અને દરબારી વાદ્ય માનવામાં આવે છે. પખવાજની ગંભીર ગુંજ ધ્રુપદ શૈલીને અત્યંત અનુકૂળ છે.
• ઝાંઝ અને મંજીરા: તાલ અને લયને જાળવી રાખવા માટે.
• વીણા અને તાનપુરો: સ્વરના આધાર માટે પ્રાચીન કાળથી આ વાદ્યોનો ઉપયોગ થતો આવ્યો છે.
• સ્વરમંડળ: ઘણા કીર્તનકારો સ્વરની મીઠાશ વધારવા સ્વરમંડળનો ઉપયોગ કરે છે.

૪. નાગર શૈલી અને હવેલી સંગીતની તુલનાત્મક સમીક્ષા

બંને શૈલીઓ ગુજરાતની ભૂમિ પર વિકસી હોવા છતાં તેમની વચ્ચે કેટલીક સમાનતાઓ અને સ્પષ્ટ તફાવતો છે.

સમાનતાઓ:

૧. ભક્તિરસની પ્રધાનતા: બંને શૈલીઓનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ઈશ્વરની આરાધના છે, નહિ કે શ્રોતાઓનું મનોરંજન.

૨. શાસ્ત્રીયતા: બંનેમાં રાગ-રાગિણીના નિયમોનું કડક પાલન થાય છે.

૩. સાહિત્યિક મૂલ્ય: બંને પરંપરાઓમાં કાવ્યતત્ત્વ (પદ રચના) ખૂબ મજબૂત છે. નાગર શૈલીમાં ગુજરાતી, સંસ્કૃત અને હિન્દી પદો જોવા મળે છે, જ્યારે હવેલી સંગીતમાં મુખ્યત્વે વ્રજભાષા પ્રચલિત છે.

તફાવતો:

૧. પરિવેશ: નાગર શૈલી એ એક જ્ઞાતિ/સમાજ દ્વારા વિકસિત થયેલી વિદ્યા છે જે ઘરોમાં, બેઠકોમાં અને શિવ મંદિરોમાં ગવાતી. જ્યારે હવેલી સંગીત એ ચોક્કસ સંપ્રદાય (પુષ્ટિમાર્ગ) ની આચારસંહિતાનો ભાગ છે અને તે માત્ર હવેલીઓ (કૃષ્ણ મંદિરો) પૂરતું સીમિત હતું.

૨. ગાયન પ્રકાર: હવેલી સંગીત શુદ્ધ રૂપે ધ્રુપદ અને ધમાર અંગનું છે. નાગર શૈલીમાં ખયાલ ગાયકી, ઠુમરી અને ટપ્પાના તત્ત્વો પણ સમય જતાં ભળ્યા.

૩. સમયનું બંધન: હવેલી સંગીતમાં અષ્ટપ્રહરનો નિયમ અત્યંત કડક છે. જો રાજભોગનો સમય હોય તો તમે કોઈ અન્ય રાગ ન જ ગાઈ શકો. નાગર શૈલીમાં રાગ-સમયના નિયમો હિન્દુસ્તાની સંગીત મુજબ પળાય છે, પરંતુ ધાર્મિક ક્રિયાકાંડ જેવી કડકાઈ નથી હોતી.

૪. આશ્રયદાતા: હવેલી સંગીતને વૈષ્ણવ શ્રેષ્ઠીઓ, મહારાજાઓ (ખાસ કરીને મેવાડ અને ગુજરાતના રજવાડાં) અને મઠાધીશો (ગોસ્વામીઓ) નો આશ્રય મળ્યો. નાગર શૈલી નાગર બ્રાહ્મણોની પોતાની સાધના અને સ્થાનિક રજવાડાંના આશ્રયથી વિકસી.

૫. ગુજરાતના સંગીત અને સંસ્કૃતિ પર પ્રભાવ

આ બંને શાસ્ત્રીય પરંપરાઓએ ગુજરાતની લોકસંસ્કૃતિ, સુગમ સંગીત અને સાહિત્ય પર ઊંડી છાપ છોડી છે.

• ગરબા અને રાસ: ગુજરાતના લોકનૃત્ય ગરબા અને રાસના મૂળમાં કૃષ્ણભક્તિ રહેલી છે. હવેલી સંગીતની રાસલીલા અને પદોએ ગુજરાતી ગરબાના શબ્દો અને ઢાળને પ્રભાવિત કર્યા છે.
• સુગમ સંગીત: આધુનિક ગુજરાતી સુગમ સંગીત (Light Vocal) ના પાયામાં નાગર ગાયકોનું મોટું યોગદાન છે. અવિનાશ વ્યાસ, આશિત દેસાઈ, અને ગાર્ગી વોરા જેવા અનેક કલાકારો પર શાસ્ત્રીય પરંપરાનો પ્રભાવ સ્પષ્ટ દેખાય છે.
• ભજન અને ડાયરો: ગુજરાતની ડાયરા પરંપરા અને સંતવાણીમાં ગવાતા ભજનો (જેમ કે મીરાંબાઈ, નરસિંહ મહેતા, ગંગાસતીના ભજનો) માં જે રાગોનો ઉપયોગ થાય છે (જેમ કે પીલુ, ભૈરવી, દેશ, કાફી), તે આ શાસ્ત્રીય પરંપરાઓની જ દેન છે.

૬. આધુનિક સમયમાં પડકારો અને જાળવણી

આજે આધુનિકતાની દોડમાં અને પોપ-સંગીતના યુગમાં આ બંને શાસ્ત્રીય પરંપરાઓ અનેક પડકારોનો સામનો કરી રહી છે.

પડકારો:

• ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાનો લોપ: બંને શૈલીઓ ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા દ્વારા મૌખિક રીતે એક પેઢીથી બીજી પેઢીમાં હસ્તાંતરિત થતી હતી. આજે ધીરજપૂર્વક વર્ષો સુધી સંગીત શીખનારા વિદ્યાર્થીઓ ઓછા છે.
• આર્થિક અસલામતી: મંદિરોમાં કીર્તનકારો (હવેલી સંગીતના ગાયકો) ને મળતું વેતન કે સન્માન અગાઉના સમય જેટલું રહ્યું નથી, જેથી યુવા પેઢી આ વ્યવસાય અપનાવતા અચકાય છે.
• સરળ સંગીતનું આકર્ષણ: ધ્રુપદ-ધમાર અને ગંભીર રાગદારી સામાન્ય શ્રોતાઓ માટે સમજવા અઘરા હોવાથી, લોકો સુગમ અને ફિલ્મી સંગીત તરફ વધુ વળ્યા છે.

જાળવણીના પ્રયાસો:

ગુજરાતમાં કેટલાક વિદ્વાનો અને સંસ્થાઓ આ વારસાને બચાવવા સતત પ્રયત્નશીલ છે.

• વડોદરાની મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટી (MSU) ની પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ ફેકલ્ટી ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના શિક્ષણમાં મોટું યોગદાન આપી રહી છે.
• વડનગરમાં દર વર્ષે ગુજરાત સરકાર દ્વારા ‘તાના-રીરી મહોત્સવ’ નું આયોજન કરવામાં આવે છે, જેમાં દેશભરના દિગ્ગજ શાસ્ત્રીય ગાયકો અને વાદકો પોતાની કલા પીરસે છે. આ મહોત્સવ નાગર શૈલી અને સંગીત વારસાને જીવંત રાખવાનો એક મહાન પ્રયાસ છે.
• વૈષ્ણવ સંપ્રદાય દ્વારા હવેલીઓમાં કીર્તન વર્ગો ચલાવવામાં આવે છે અને જૂના પદોનું નોટેશન (સ્વરલિપિ) પુસ્તકો રૂપે પ્રકાશિત કરવામાં આવી રહ્યું છે. ભગવતીપ્રસાદ ભટ્ટ અને અન્ય કીર્તનકારોએ હવેલી સંગીતનું દસ્તાવેજીકરણ કર્યું છે.

૭. નિષ્કર્ષ

નાગર શૈલી અને હવેલી સંગીત એ માત્ર ગાવા-વગાડવાની પદ્ધતિઓ નથી, પરંતુ તે ગુજરાતના આત્માનો અવાજ છે. તેમાં આધ્યાત્મિકતાની ઊંડાઈ, કલાની ભવ્યતા અને ભક્તિની પવિત્રતાનો અનોખો સંગમ છે.

નાગરોએ સંગીતને સરસ્વતીની આરાધના માનીને તેને શાસ્ત્રીય ઉચ્ચતાઓ પર બેસાડ્યું, જ્યારે હવેલી સંગીતે કલાને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના ચરણોમાં ‘સેવા’ રૂપે અર્પણ કરી. આ બંને પ્રવાહોએ એ સાબિત કર્યું છે કે કલા જ્યારે ભક્તિ સાથે જોડાય છે, ત્યારે તે શાશ્વત બની જાય છે. ભવિષ્યની પેઢીઓને આ મહાન ધરોહરથી પરિચિત કરાવવા અને તેને જીવંત રાખવા માટે સંસ્થાકીય, સામાજિક અને વ્યક્તિગત સ્તરે જાગૃતિ અને સમર્પણની આવશ્યકતા છે. ગુજરાતની આ સંગીત પરંપરા ભારતની શાસ્ત્રીય ધરોહરનો એક એવો ઝગમગતો મણિ છે, જેની ચમક સમયની સાથે વધુને વધુ તેજસ્વી બની રહી છે.