ગુજરાતી સાહિત્યના સુવર્ણયુગની વાત આવે ત્યારે મધ્યકાલીન સાહિત્યના શિખર સમાન ‘મહાકવિ’ પ્રેમાનંદનું નામ સૌથી મોખરે આવે છે. સત્તરમી સદીમાં થઈ ગયેલા આ કવિએ માત્ર સાહિત્ય જ નથી રચ્યું, પરંતુ એક આખી પરંપરાને જીવંત કરી છે. પ્રેમાનંદ અને ‘માણભટ્ટ’ પરંપરા એકબીજાના પર્યાય બની ગયા છે. આ લેખમાં આપણે મહાકવિ પ્રેમાનંદનું જીવન, તેમની માણભટ્ટ પરંપરા, આખ્યાનનો ઉદ્ભવ…
ગુજરાતના ઈતિહાસમાં મહાગુજરાત આંદોલન એ એક સુવર્ણ પ્રકરણ છે. આ માત્ર એક આંદોલન નહોતું, પરંતુ લાખો ગુજરાતીઓની અસ્મિતા, ભાષા અને સ્વાયત્તતા માટેનો મજબૂત અવાજ હતો. આ સંઘર્ષના શિલ્પી એટલે જનતાના લાડિલા નેતા ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક (ઇન્દુચાચા). મહાગુજરાત આંદોલન: અલગ ગુજરાત રાજ્યની રચના માટેનો સંઘર્ષ અને ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક video અહીં મહાગુજરાત આંદોલન: અલગ ગુજરાત રાજ્યની રચના માટેનો…
હેમચંદ્રાચાર્ય ગુજરાતના સુવર્ણયુગ સમાન સોલંકી કાળમાં, ગુજરાતની ધરા પર માત્ર શસ્ત્રથી જ નહીં, પરંતુ શાસ્ત્રથી પણ એક મહાન સામ્રાજ્યની સ્થાપના થઈ હતી. આ શાસ્ત્રીય અને સાંસ્કૃતિક સામ્રાજ્યના શિખર સમાન પ્રજ્ઞાપુરુષ એટલે ‘કલિકાલસર્વજ્ઞ’ આચાર્ય હેમચંદ્ર. તેમણે રચેલો વ્યાકરણનો મહાન ગ્રંથ ‘સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન’ માત્ર સંસ્કૃત કે પ્રાકૃત ભાષાના નિયમો પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ તે આધુનિક ગુજરાતી ભાષાના ઉદ્ભવ…
મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યમાં જ્ઞાનમાર્ગી કવિતાના શિખર સમાન જો કોઈ કવિ હોય, તો તે અખો છે. ૧૭મી સદીમાં થઈ ગયેલા અખા ભગતે પોતાના ‘છપ્પા’ દ્વારા તત્કાલીન સમાજમાં વ્યાપેલા દંભ, પાખંડ, અંધશ્રદ્ધા અને ખોટા કર્મકાંડો પર આકરા પ્રહારો કર્યા છે. આ સાથે જ, તેમણે અત્યંત સરળ અને તળપદી ભાષામાં ગહન અદ્વૈત વેદાંત અને બ્રહ્મજ્ઞાનની વાતો પણ લોકો…
ગુજરાતના દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લામાં બરડા ડુંગરની તળેટીમાં આવેલું ઘુમલી ગામ આજે કદાચ શાંત લાગે, પણ એક સમયે તે જેઠવા શાસકોની ભવ્ય રાજધાની હતું. આ ઐતિહાસિક નગરીનું સૌથી તેજસ્વી ઘરેણું એટલે નવલખા મંદિર. ૧૧મી-૧૨મી સદીમાં નિર્મિત આ મંદિર સોલંકી સ્થાપત્ય શૈલીનું એક અદભૂત ઉદાહરણ છે અને ગુજરાતના સૌથી જૂના તથા ભવ્ય સૂર્ય મંદિરોમાં તેની ગણના થાય…
ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના ઈતિહાસમાં અને ભારતીય શિક્ષણ જગતમાં જે સંસ્થાઓએ એક અમિટ છાપ છોડી છે, તેમાં ‘ગુજરાત વિદ્યાપીઠ’નું નામ સુવર્ણ અક્ષરે અંકિત છે. અમદાવાદના હૃદય સમાન આશ્રમ રોડ પર સ્થિત આ સંસ્થા માત્ર ઈંટો અને પથ્થરોથી બનેલી ઈમારત નથી, પરંતુ તે મહાત્મા ગાંધીના સપનાનું એક જીવંત સ્મારક છે. ૧૯૨૦માં અસહકારની ચળવળના ભાગરૂપે સ્થપાયેલી આ વિદ્યાપીઠનો…
ગુજરાતનો ઇતિહાસ માત્ર વેપાર અને દરિયાખેડુઓ પૂરતો જ સીમિત નથી, પરંતુ તેના પર્વતીય અને વનવાસી વિસ્તારોમાં પણ વીરતા, વહીવટી કુશળતા અને સમૃદ્ધિની અનેક ગાથાઓ છુપાયેલી છે. આ પૈકીની જ એક ઝળહળતી ગાથા એટલે નર્મદા નદીના કાંઠે સાતપુડાની ગિરિમાળાઓમાં વિકસેલું રાજપીપળા રાજ્ય અને તેના શાસક ગોહિલ વંશનો ઇતિહાસ. રાજપીપળા અને ગોહિલ વંશ: આદિવાસી પટ્ટાનું સમૃદ્ધ રજવાડું…
ઉત્તર ગુજરાતમાં અરવલ્લીની ગિરિમાળાઓના ખોળે વસેલું પાલનપુર શહેર આજે ભલે બનાસકાંઠા જિલ્લાનું મુખ્ય મથક હોય, પરંતુ તેનો ઇતિહાસ સદીઓ જૂનો અને અત્યંત ભવ્ય છે. પાલનપુર માત્ર એક શહેર નથી, પરંતુ તે એક સમયે બોમ્બે પ્રેસિડેન્સી હેઠળની પાલનપુર એજન્સીનું મુખ્ય રજવાડું હતું. પાલનપુર પર ‘બાબી’ (Babi) રાજવંશનું શાસન હતું. આ રાજ્યનો ઇતિહાસ યુદ્ધો, કૂટનીતિ, સ્થાપત્ય અને…
અલંગ શિપ બ્રેકિંગ યાર્ડ: જ્યાં મહાકાય જહાજો પણ મોતને ભેટે છે – વિશ્વના સૌથી મોટા ‘જહાજોના કબ્રસ્તાન’ની ગાથા ગુજરાતના ભાવનગર જિલ્લામાં, ખંભાતના અખાતના કિનારે એક એવી જગ્યા આવેલી છે જ્યાં દુનિયાભરના સમુદ્રો પર રાજ કરતા મહાકાય જહાજો પોતાની છેલ્લી સફર પૂરી કરવા આવે છે. આ જગ્યા એટલે ‘અલંગ શિપ બ્રેકિંગ યાર્ડ’ (Alang Ship Breaking Yard)….
“અમે ઈડરિયો ગઢ જીત્યા રે, આનંદ ભયો…” ગુજરાતના લોકજીવનમાં અને ગરબામાં ગવાતી આ પંક્તિઓ સાંભળતા જ મનમાં એક અજેય અને ભવ્ય કિલ્લાનું ચિત્ર ઊભું થાય છે. ગુજરાતના સાબરકાંઠા જિલ્લામાં અરવલ્લીની ગિરિમાળાઓ વચ્ચે અડીખમ ઊભેલો ‘ઈડરિયો ગઢ’ માત્ર પથ્થરોનો ઢગલો નથી, પરંતુ તે ગુજરાતના શૌર્ય, ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને લોકવાયકાઓનો જીવંત દસ્તાવેજ છે. ઈડરિયો ગઢ: ઈડર રાજ્યનો…
