હેમચંદ્રાચાર્ય: ‘સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન’ અને ગુજરાતી ભાષાનો પાયો.

હેમચંદ્રાચાર્ય ગુજરાતના સુવર્ણયુગ સમાન સોલંકી કાળમાં, ગુજરાતની ધરા પર માત્ર શસ્ત્રથી જ નહીં, પરંતુ શાસ્ત્રથી પણ એક મહાન સામ્રાજ્યની સ્થાપના થઈ હતી. આ શાસ્ત્રીય અને સાંસ્કૃતિક સામ્રાજ્યના શિખર સમાન પ્રજ્ઞાપુરુષ એટલે ‘કલિકાલસર્વજ્ઞ’ આચાર્ય હેમચંદ્ર. તેમણે રચેલો વ્યાકરણનો મહાન ગ્રંથ ‘સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન’ માત્ર સંસ્કૃત કે પ્રાકૃત ભાષાના નિયમો પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ તે આધુનિક ગુજરાતી ભાષાના ઉદ્ભવ અને વિકાસનો સૌથી મજબૂત અને ઐતિહાસિક પાયો છે.

હેમચંદ્રાચાર્ય: ‘સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન’ અને ગુજરાતી ભાષાનો પાયો video

આ લેખમાં આપણે હેમચંદ્રાચાર્યના જીવન, ‘સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન’ ની રચના પાછળનો રોચક ઇતિહાસ, ગ્રંથનું માળખું, અને સૌથી વિશેષ તો આ ગ્રંથે ગુજરાતી ભાષાને કઈ રીતે ઘડી તેનો વિગતવાર અભ્યાસ કરીશું.

૧. કલિકાલસર્વજ્ઞ હેમચંદ્રાચાર્ય: જીવન અને કવન

હેમચંદ્રાચાર્ય એ ગુજરાતની અસ્મિતાના સાચા ઘડવૈયા હતા. તેમનો જન્મ વિક્રમ સંવત ૧૧૪૫ (ઈ.સ. ૧૦૮૯) ની કાર્તિકી પૂર્ણિમાના દિવસે અમદાવાદ જિલ્લાના ધંધુકા મુકામે થયો હતો.

• પ્રારંભિક જીવન: તેમના પિતાનું નામ ચાચિગદેવ અને માતાનું નામ પાહિણીદેવી હતું. તેમનું બાળપણનું નામ ‘ચાંગદેવ’ હતું.
• દીક્ષા અને જ્ઞાનપ્રાપ્તિ: નાની ઉંમરે જ તેમનામાં રહેલી અસાધારણ પ્રતિભાને પારખીને આચાર્ય દેવચંદ્રસૂરીએ તેમને જૈન ધર્મની દીક્ષા આપી અને તેમનું નામ ‘સોમચંદ્ર’ રાખવામાં આવ્યું. દીક્ષા લીધા બાદ તેમણે વિવિધ શાસ્ત્રો, દર્શનો, ન્યાય, વ્યાકરણ અને સાહિત્યનો ઊંડો અભ્યાસ કર્યો. તેમની અપ્રતિમ બુદ્ધિપ્રતિભાને કારણે માત્ર ૨૧ વર્ષની વયે તેમને ‘સૂરી’ પદવી એનાયત કરવામાં આવી અને ત્યારથી તેઓ ‘આચાર્ય હેમચંદ્ર’ તરીકે ઓળખાયા.
• રાજ્યાશ્રય: ગુજરાતના બે મહાન પ્રતાપી રાજાઓ – સિદ્ધરાજ જયસિંહ અને કુમારપાળ – ના સમયમાં હેમચંદ્રાચાર્યનું વર્ચસ્વ અને પ્રભાવ ચરમસીમાએ હતો. સિદ્ધરાજ જયસિંહે તેમના જ્ઞાનની કદર કરી, જ્યારે કુમારપાળે તો તેમને પોતાના ગુરુ જ માની લીધા હતા. તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ જ કુમારપાળે ગુજરાતમાં અહિંસા અને અમારિ પ્રવર્તનનો અમલ કરાવ્યો હતો.

પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન તેમણે વ્યાકરણ, કાવ્યશાસ્ત્ર, છંદશાસ્ત્ર, કોશવાઙ્મય, ઇતિહાસ અને યોગ જેવા અનેક વિષયો પર અંદાજે સાડા ત્રણ કરોડ શ્લોકો જેટલું વિપુલ સાહિત્ય સર્જન કર્યું હોવાનું મનાય છે. આથી જ તેમને ‘કલિકાલસર્વજ્ઞ’ (કળિયુગમાં બધું જ જાણનાર) નુ બિરુદ મળ્યું હતું.

૨. ‘સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન’ ની રચના પાછળનો ઐતિહાસિક સંદર્ભ

કોઈપણ મહાન ગ્રંથના સર્જન પાછળ એક ચોક્કસ ઐતિહાસિક કારણ હોય છે. ‘સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન’ ની રચના પાછળ સિદ્ધરાજ જયસિંહની સાંસ્કૃતિક મહત્ત્વાકાંક્ષા જોડાયેલી છે.

માળવા પરનો વિજય અને ભોજ વ્યાકરણ:

ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે પાટણના શાસક સિદ્ધરાજ જયસિંહે માળવા પર આક્રમણ કરી ત્યાંના રાજા યશોવર્માને હરાવ્યો અને માળવાની રાજધાની ધારાનગરી પર વિજય મેળવ્યો. આ વિજય બાદ સિદ્ધરાજ જ્યારે માળવાનો વિપુલ ખજાનો લઈને પાટણ પરત ફરી રહ્યો હતો, ત્યારે તે ખજાનામાં અન્ય સંપત્તિની સાથે રાજા ભોજનું વિશાળ પુસ્તકાલય પણ હતું.

જ્યારે પાટણમાં આ પુસ્તકાલયનું નિરીક્ષણ થઈ રહ્યું હતું, ત્યારે વિદ્વાનોએ રાજા ભોજ દ્વારા રચાયેલા વ્યાકરણ ગ્રંથ ‘સરસ્વતીકંઠાભરણ’ (જે ભોજ વ્યાકરણ તરીકે પણ ઓળખાતું) ની ભારે પ્રશંસા કરી. વિદ્વાનોએ કહ્યું કે માળવાની સાચી કીર્તિ તેમના શસ્ત્રોથી નહીં, પણ રાજા ભોજના આ અદ્વિતીય વિદ્યાસર્જનથી છે.

સિદ્ધરાજનો સંકલ્પ:

આ સાંભળીને સિદ્ધરાજ જયસિંહને વિચાર આવ્યો કે ભલે મેં માળવાને યુદ્ધમાં હરાવ્યું હોય, પરંતુ વિદ્યા અને સાહિત્યના ક્ષેત્રમાં ગુજરાત હજુ માળવા કરતા પાછળ છે. ગુજરાત પાસે પોતાનો કોઈ એવો સર્વશ્રેષ્ઠ વ્યાકરણ ગ્રંથ નથી જે સમગ્ર ભારતવર્ષમાં સ્વીકૃત બને. આ સાંસ્કૃતિક ઊણપને દૂર કરવા સિદ્ધરાજે આચાર્ય હેમચંદ્રને વિનંતી કરી કે તેઓ એક એવો સર્વાંગસંપૂર્ણ વ્યાકરણ ગ્રંથ રચે જે રાજા ભોજના વ્યાકરણને પણ ઝાંખુ પાડી દે.

આચાર્ય હેમચંદ્રે રાજાની વિનંતીનો સ્વીકાર કર્યો. તેમણે સિદ્ધરાજને ભારતભરમાંથી (ખાસ કરીને કાશ્મીરના શારદાપીઠમાંથી) વ્યાકરણના પ્રાચીન ગ્રંથો મંગાવવા કહ્યું. સિદ્ધરાજે પુષ્કળ ધન ખર્ચીને દેશ-વિદેશમાંથી વ્યાકરણના આઠ જેટલા મુખ્ય ગ્રંથો પાટણ મંગાવ્યા. આ તમામ ગ્રંથોનો ઊંડો અભ્યાસ કરીને, એક વર્ષના અથાક પરિશ્રમ બાદ આચાર્ય હેમચંદ્રે એક નવા, સરળ અને સંપૂર્ણ વ્યાકરણ ગ્રંથની રચના કરી.

આ ગ્રંથનું નામ રાજા સિદ્ધરાજ અને આચાર્ય હેમચંદ્ર બંનેના નામના સંયોજનથી ‘સિદ્ધ-હેમ-શબ્દાનુશાસન’ (સિદ્ધરાજ + હેમચંદ્ર દ્વારા શબ્દોનું અનુશાસન) રાખવામાં આવ્યું.

૩. ગ્રંથનું ભવ્ય સ્વાગત: શ્રીકર હાથીની અંબાડી પર યાત્રા

‘સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન’ પૂર્ણ થયા બાદ, ગુજરાતના ઇતિહાસમાં વિદ્યા અને સાહિત્યના સન્માનનો એક સુવર્ણ અધ્યાય લખાયો. સિદ્ધરાજ જયસિંહે આ ગ્રંથને પાટણના રાજવી હાથી ‘શ્રીકર’ ની અંબાડી પર મૂક્યો. ગ્રંથ ઉપર શ્વેત છત્ર ધરવામાં આવ્યું અને ચામર વીંઝવામાં આવ્યા.

રાજા સિદ્ધરાજ પોતે અને આચાર્ય હેમચંદ્ર આ હાથીની આગળ સામાન્ય પ્રજાની જેમ પગપાળા ચાલતા હતા. સમગ્ર પાટણ શહેરમાં આ ગ્રંથની ભવ્ય શોભાયાત્રા કાઢવામાં આવી. વિશ્વના ઇતિહાસમાં કોઈ શસ્ત્ર કે રાજાની નહીં, પરંતુ એક ‘વ્યાકરણના ગ્રંથ’ ની આટલી વિશાળ શોભાયાત્રા નીકળી હોય તેવી આ એકમાત્ર ઘટના છે. આ દર્શાવે છે કે એ સમયના ગુજરાતમાં જ્ઞાન અને સાહિત્યનું મૂલ્ય કેટલું ઊંચું હતું.

ત્યારબાદ આ ગ્રંથની ૩૦૦ જેટલી નકલો તૈયાર કરાવવામાં આવી અને તેને ભારતભરના વિદ્યાપીઠો અને દેશાવરના રાજાઓને ભેટ મોકલવામાં આવી, જેથી ગુજરાતની વિદ્યાકીર્તિ ચારે દિશામાં ફેલાય.

૪. ‘સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન’ નું માળખું અને વિષયવસ્તુ

‘સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન’ એ માત્ર એક પુસ્તક નથી, પરંતુ તે એક વિશાળ શબ્દ-સામ્રાજ્ય છે. આ ગ્રંથનું માળખું અત્યંત વૈજ્ઞાનિક અને વ્યવસ્થિત છે.

• અધ્યાય અને પાદ: આ સમગ્ર ગ્રંથ કુલ ૮ (આઠ) અધ્યાયોમાં વહેંચાયેલો છે. દરેક અધ્યાયમાં ૪ ‘પાદ’ (વિભાગો) છે. આમ, કુલ ૩૨ પાદ છે.
• સૂત્રો: આ ગ્રંથમાં કુલ ૪૬૮૫ સૂત્રો (Rules) છે. તેમાંથી પહેલા સાત અધ્યાયોમાં ૩૫૬૬ સૂત્રો છે અને આઠમા અધ્યાયમાં ૧૧૧૯ સૂત્રો છે.
• ભાષાઓનો સમાવેશ: * પ્રથમ ૧ થી ૭ અધ્યાય: આ સાત અધ્યાયોમાં સંસ્કૃત ભાષા ના વ્યાકરણના નિયમો આપવામાં આવ્યા છે. જેમાં સંધિ, સમાસ, કૃદંત, તદ્ધિત, કારક વગેરેનો ઊંડો અને સરળ રીતે અભ્યાસ રજૂ કરાયો છે.
  • ૮મો અધ્યાય: આ છેલ્લો અધ્યાય આ ગ્રંથનો આત્મા છે અને ગુજરાતી ભાષા માટે કરોડરજ્જુ સમાન છે. આ એક જ અધ્યાયમાં હેમચંદ્રાચાર્યે છ અલગ-અલગ પ્રાકૃત ભાષાઓ નું વ્યાકરણ આપ્યું છે.

આઠમા અધ્યાયમાં સમાવિષ્ટ ૬ ભાષાઓ:

1. પ્રાકૃત (મહારાષ્ટ્રી પ્રાકૃત): તે સમયની સૌથી શુદ્ધ અને સાહિત્યિક પ્રાકૃત ભાષા.
2. શૌરસેની: શૂરસેન (મથુરા) આસપાસ બોલાતી ભાષા, જેનો ઉપયોગ નાટકોમાં થતો.
3. માગધી: મગધ પ્રદેશની ભાષા.
4. પૈશાચી: પ્રાચીન આદિવાસી અને પહાડી વિસ્તારોની ભાષા.
5. ચૂલિકા પૈશાચી: પૈશાચી ભાષાનું જ એક પેટા-સ્વરૂપ.
6. અપભ્રંશ: તે સમયના ગુજરાત અને રાજસ્થાનના લોકોની પ્રચલિત લોકભાષા, જેમાંથી આધુનિક ગુજરાતીનો જન્મ થયો.

૫. આઠમો અધ્યાય અને ગુજરાતી ભાષાનો ઉદ્ભવ (અપભ્રંશ વ્યાકરણ)

‘સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન’ નો ૮મો અધ્યાય ગુજરાતી ભાષાના ઇતિહાસનો સૌથી મહત્ત્વનો દસ્તાવેજ છે. ભાષાના વિકાસનો ક્રમ આ રીતે સમજવો પડે:

સંસ્કૃત $\rightarrow$ પ્રાકૃત $\rightarrow$ અપભ્રંશ $\rightarrow$ જૂની ગુજરાતી $\rightarrow$ આધુનિક ગુજરાતી

આચાર્ય હેમચંદ્રના સમયમાં (૧૨મી સદીમાં) સંસ્કૃત એ વિદ્વાનોની ભાષા હતી, પરંતુ સામાન્ય લોકજીવનમાં સંસ્કૃતમાંથી ઉતરી આવેલી, ઘસાયેલી અને બદલાયેલી ભાષા બોલાતી હતી, જેને ‘અપભ્રંશ’ કહેવામાં આવતી.

કોઈપણ ભાષા જ્યારે તેના મૂળ સ્વરૂપ (પ્રાકૃત કે સંસ્કૃત) માંથી ભ્રષ્ટ થઈને અથવા ઘસાઈને નવું રૂપ ધારણ કરે ત્યારે તેને ‘અપભ્રંશ’ કહે છે. ગુજરાત અને રાજસ્થાનના વિસ્તારોમાં જે અપભ્રંશ બોલાતી હતી તેને ‘ગૂર્જર અપભ્રંશ’ કે ‘શ્વેતાંબર અપભ્રંશ’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવતી.

હેમચંદ્રાચાર્યનું ક્રાંતિકારી કદમ:

અગાઉના મોટાભાગના વ્યાકરણકારો માત્ર સંસ્કૃત કે સાહિત્યિક પ્રાકૃત પૂરતા જ સીમિત રહ્યા હતા. પરંતુ હેમચંદ્રાચાર્યે જોયું કે લોકભાષા (અપભ્રંશ) નું પોતાનું એક આગવું સૌંદર્ય અને નિયમો છે. તેમણે પહેલીવાર લોકોના મુખે બોલાતી આ અશુદ્ધ ગણાતી ભાષાનું ઝીણવટભર્યું નિરીક્ષણ કર્યું અને તેના વ્યાકરણના નિયમો ઘડ્યા.

તેમણે ૮મા અધ્યાયના ચોથા પાદમાં સૂત્ર નંબર ૩૨૯ થી ૪૪૮ સુધી માત્ર અપભ્રંશ ભાષા માટેના નિયમો આપ્યા. આ નિયમો ઘડવાથી અપભ્રંશ ભાષાને એક શાસ્ત્રીય માન્યતા મળી ગઈ. આ જ અપભ્રંશ ભાષા આગળ જતાં ૧૩મી અને ૧૪મી સદીમાં વિકાસ પામીને ‘જૂની ગુજરાતી’ બની અને ત્યારબાદ આજની ગુજરાતી ભાષા બની.

૬. ગુજરાતીના પાયાના તત્ત્વો: ‘સિદ્ધહેમ’ ના ઉદાહરણોમાંથી

આચાર્ય હેમચંદ્રે અપભ્રંશના નિયમો સમજાવવા માટે જે ઉદાહરણો (દૃષ્ટાંતો) આપ્યા છે, તે સામાન્ય વાક્યો નથી. તેમણે તે સમયના લોકજીવનમાં પ્રચલિત દોહાઓ (દુહા) નો ઉપયોગ ઉદાહરણ તરીકે કર્યો છે. આ દોહાઓ એ ગુજરાતી સાહિત્યનું પ્રથમ અને પ્રાચીન સ્વરૂપ મનાય છે.

આ દોહાઓ પરથી આપણને સ્પષ્ટ જોવા મળે છે કે ગુજરાતી ભાષાના બીજ તેમાં કેવી રીતે રોપાયેલા છે. ચાલો કેટલાક ઐતિહાસિક ઉદાહરણો જોઈએ:

ઉદાહરણ ૧: શૌર્ય અને વીરરસનો દોહો

ભલ્લા હૂઆ જુ મારિયા, બહેણિ મ્હારા કન્તુ,

લજ્જેજ્જં તુ વયંસિઅહુ, જઇ ભગ્ગા ઘરુ એન્તુ.

(અર્થ): હે બહેન, સારું થયું કે મારો પતિ યુદ્ધમાં માર્યો ગયો (વીરગતિ પામ્યો). જો તે યુદ્ધમાંથી હારીને કે ભાગીને ઘરે પાછો આવ્યો હોત, તો હું મારી સખીઓ વચ્ચે લજવાઈ મરત.

ગુજરાતી ભાષા સાથેનો સંબંધ: આ દોહાના શબ્દો ધ્યાનથી જુઓ:

• ભલ્લા હૂઆ: જે આજે ગુજરાતીમાં “ભલું થયું” બની ગયું છે.
• બહેણિ: આજનો ગુજરાતી શબ્દ “બહેન”.
• મ્હારા: આજે પણ ગુજરાતીમાં આપણે “મારા” કે “મ્હારા” કહીએ છીએ.
• ઘરુ: આજનો ગુજરાતી શબ્દ “ઘર”.

આ શબ્દો સ્પષ્ટપણે સાબિત કરે છે કે આધુનિક ગુજરાતીનું સીધું જોડાણ હેમચંદ્રાચાર્યે નોંધેલી આ અપભ્રંશ ભાષા સાથે છે.

ઉદાહરણ ૨: વિરહ અને શૃંગારરસ

પિઅ સંગમિ કઉ નિદ્દડી, પિઅહો પરોક્ખહો કમ્વ,

મઈ બિનવી વિન્નાસિયા, નિદ્દ ન એમ્વ ન તેમ્વ.

(અર્થ): પ્રિયતમના સંગમમાં (મિલન વખતે) નિંદર ક્યાંથી આવે? અને પ્રિયતમ પરોક્ષ હોય (વિરહમાં હોય) ત્યારે પણ ઊંઘ કેવી રીતે આવે? આમ, બંને રીતે મારી ઊંઘનો નાશ થયો છે; ન આમ ઊંઘ આવે, ન તેમ ઊંઘ આવે.

ગુજરાતી ભાષા સાથેનો સંબંધ:

• નિદ્દડી: ગુજરાતીમાં નિંદર કે નીંદરડી. (અહીં ‘ડી’ પ્રત્યય એ ગુજરાતી ભાષાનો લાક્ષણિક પ્રત્યય છે, જેમ કે લાકડી, ઢીંગલી, નીંદરડી).
• એમ્વ ન તેમ્વ: આજનો ગુજરાતી પ્રયોગ “એમ ન તેમ” અથવા “આમ ને તેમ”.

ઉદાહરણ ૩: નીતિ અને ડહાપણ

જિમ જિમ તિક્ખા તુટ્ટઈ, તિમ તિમ કાઢઈ દોસ,

અવગુણ કરિએ સજ્જણહં, દુજ્જણહં કિસિએ રોસ.

(અર્થ): જેમ જેમ તીક્ષ્ણતા તૂટે છે (માણસની ખરાબ સંગત વધે છે), તેમ તેમ તે દોષ કાઢે છે. સજ્જનોના અવગુણ કરવા જોઈએ નહીં, તો દુર્જનો પર રોષ શા માટે કરવો?

આ તમામ દોહાઓ દર્શાવે છે કે ૧૨મી સદીમાં ગુજરાતની ધરતી પર જે લોકબોલી પ્રચલિત હતી, તેના ધ્વનિઓ, તેના શબ્દો અને તેનો વળાંક સંપૂર્ણપણે આજની ગુજરાતી ભાષા તરફ પ્રયાણ કરી રહ્યો હતો.

૭. વ્યાકરણિક અને ધ્વન્યાત્મક પરિવર્તનો: અપભ્રંશથી ગુજરાતી

‘સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન’ ના આધારે ભાષાવિજ્ઞાનીઓએ તારવ્યું છે કે ગુજરાતી ભાષાના વ્યાકરણના મૂળભૂત નિયમો કઈ રીતે ઘડાયા.

૧. અનુનાસિક ઉચ્ચારો અને અનુસ્વાર (Bindi):

ગુજરાતી ભાષાની સૌથી મોટી ઓળખ તેમાં આવતા મીંડા (અનુસ્વાર) વાળા શબ્દો છે. દા.ત., હું, તું, ગયું, આવ્યું, કરું છું. આ અનુસ્વારનો પ્રચૂર ઉપયોગ અપભ્રંશ ભાષાની દેન છે. હેમચંદ્રાચાર્યે નોંધ્યું છે કે અપભ્રંશમાં શબ્દના અંતે અનુસ્વાર બોલાવવાની પ્રથા હતી, જે ધીમે ધીમે ગુજરાતી ભાષાનો કાયમી હિસ્સો બની ગઈ.

૨. વિભક્તિના પ્રત્યયો (નો, ની, નું, ના):

સંસ્કૃતમાં વિભક્તિ દર્શાવવા માટે શબ્દનું રૂપ બદલાય છે (જેમ કે રામ: રામસ્ય). જ્યારે ગુજરાતીમાં આપણે છૂટા પ્રત્યયો કે નામયોગીઓ લગાડીએ છીએ (રામનો, રામની). આ પ્રક્રિયાની શરૂઆત અપભ્રંશમાં થઈ હતી. હેમચંદ્રાચાર્યના ગ્રંથમાં ષષ્ઠી વિભક્તિ (સંબંધક) માટે વપરાતા પ્રત્યયોમાંથી જ સમય જતાં ગુજરાતીના ‘નો, ની, નું, ના’ નો ઉદ્ભવ થયો છે.

૩. ક્રિયાપદોનું નિર્માણ:

ગુજરાતીમાં વર્તમાનકાળના રૂપો (કરું છું, કરે છે), ભૂતકાળના રૂપો (કર્યું, માર્યું, લીધું) અને ભવિષ્યકાળના રૂપો (કરીશ, જઈશ) ના મૂળ પણ ‘સિદ્ધહેમ’ ના આઠમા અધ્યાયમાં આપેલા અપભ્રંશના નિયમોમાં જોવા મળે છે.

૪. દ્વિરુક્તિ અને રવાનુકારી શબ્દો:

ગુજરાતીમાં ‘ચુપચાપ’, ‘ઝટપટ’, ‘ખળખળ’ જેવા શબ્દોનો પ્રયોગ થાય છે. આવા લોકબોલીના શબ્દોનું અસ્તિત્વ પણ હેમચંદ્રાચાર્યે પોતાના વ્યાકરણમાં નોંધ્યું છે.

૮. દેશ્ય શબ્દોનો ભંડાર: ‘દેશીનામમાળા’

‘સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન’ ઉપરાંત, ગુજરાતી ભાષાના શબ્દભંડોળ માટે આચાર્ય હેમચંદ્રનો બીજો એક અત્યંત મહત્ત્વનો ગ્રંથ છે ‘દેશીનામમાળા’.

સંસ્કૃત ભાષામાંથી આવેલા શબ્દોને તત્સમ કે તદ્ભવ કહેવાય છે. પરંતુ ગુજરાતી ભાષા પાસે એવા હજારો શબ્દો છે જે સંસ્કૃતમાંથી નથી આવ્યા, પણ ગુજરાતની માટીમાંથી, અહીના આદિવાસી કે સ્થાનિક લોકજીવનમાંથી ઉત્પન્ન થયા છે. આવા શબ્દોને ‘દેશ્ય’ (દેશી) શબ્દો કહેવાય છે.

આચાર્ય હેમચંદ્રે એ સમયના પ્રચલિત આવા હજારો દેશી શબ્દોને એકઠા કરી ‘દેશીનામમાળા’ નામનો કોશ રચ્યો. આ કોશમાં એવા અનેક શબ્દો છે જે આજે પણ ગુજરાતી ભાષામાં અકબંધ જોવા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે:

• પોટ્ટ (પેટ): પેટ માટે સંસ્કૃત શબ્દ ઉદર છે, પણ ગુજરાતીમાં ‘પેટ’ વપરાય છે, જે દેશી શબ્દ છે.
• ખડક્કી (ખડકી): ઘરનો નાનો દરવાજો કે શેરી.
• બોડ્ડી (બોડી/બોડું): વાળ વિનાનું.
• વાડંગ (વાડ): ખેતર ફરતેની વાડ.

જો હેમચંદ્રાચાર્યે આ શબ્દોની નોંધ ન લીધી હોત, તો આજે આપણને ખ્યાલ જ ન આવત કે ગુજરાતી ભાષાના આ લોકપ્રિય શબ્દો કેટલા સદીઓ જૂના છે.

૯. સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક દસ્તાવેજ તરીકે ‘સિદ્ધહેમ’

સામાન્ય રીતે વ્યાકરણનો ગ્રંથ એટલે શુષ્ક નિયમોનું પુસ્તક. પરંતુ ‘સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન’ નું અપભ્રંશ પ્રકરણ તે સમયના ગુજરાતના સમાજજીવનનો ધબકતો દસ્તાવેજ છે. તેમાં વપરાયેલા દુહા માત્ર ભાષા નથી શીખવતા, પરંતુ ૧૨મી સદીના ગુજરાતની સંસ્કૃતિ બતાવે છે:

• શૂરવીરતા: ગુજરાતની રજપૂત અને ક્ષત્રિય કોમની ખમીરવંતી ભાવના દુહાઓમાં દેખાય છે. યુદ્ધમાં પીઠ બતાવીને આવનાર પતિ કરતા વીરગતિ પામનાર પતિ માટે પત્ની ગર્વ અનુભવે છે.
• સ્ત્રીઓનું સન્માન અને સ્વાતંત્ર્ય: દુહાઓમાં રજૂ થયેલી નાયિકા અત્યંત સ્પષ્ટવક્તા અને નીડર છે. તે પોતાની લાગણીઓ, પ્રેમ અને ગુસ્સાને છૂટથી વ્યક્ત કરી શકે છે.
• સામાજિક મૂલ્યો: મિત્રતાનું મૂલ્ય, સજ્જન અને દુર્જન વચ્ચેનો ભેદ, નૈતિકતાના પાઠ આ વ્યાકરણના ઉદાહરણોમાંથી મળી આવે છે.
• તત્કાલીન રીતિ-રિવાજો: ઘરની બનાવટ, પહેરવેશ, સ્ત્રીઓના આભૂષણો વગેરેના ઉલ્લેખો પણ આડકતરી રીતે આ દુહાઓમાં જોવા મળે છે.

૧૦. અન્ય ભાષાઓ પર પ્રભાવ અને ઐતિહાસિક મૂલ્યાંકન

‘સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન’ નો પ્રભાવ માત્ર ગુજરાતી ભાષા પૂરતો સીમિત ન હતો. રાજસ્થાની, મારવાડી અને અર્વાચીન હિન્દી ભાષાના વિકાસમાં પણ ગૂર્જર અપભ્રંશનો મોટો ફાળો છે. તે સમયે ગુજરાત અને પશ્ચિમ રાજસ્થાનનો ભૌગોલિક અને સાંસ્કૃતિક વિસ્તાર એકસમાન ભાષાકીય પરંપરા ધરાવતો હતો (જેને ‘મારુ-ગૂર્જર’ પરંપરા કહેવાય છે). આથી, રાજસ્થાની ભાષાના વિદ્વાનો પણ હેમચંદ્રાચાર્યના આ ગ્રંથને પોતાની ભાષાનો પાયો માને છે.

‘સિદ્ધહેમ’ ની વિશેષતાઓ જે તેને અજોડ બનાવે છે:

1. વ્યાપકતા: તે સમય સુધીમાં લખાયેલા પાણિનિના ‘અષ્ટાધ્યાયી’ કે રાજા ભોજના ‘સરસ્વતીકંઠાભરણ’ કરતા તેમાં વિષયવસ્તુ વધુ વ્યાપક છે. સંસ્કૃત અને ૬ પ્રાકૃત ભાષાઓનો એકસાથે સમાવેશ કરતો આ એકમાત્ર મહાગ્રંથ છે.
2. સરળતા: હેમચંદ્રાચાર્યે પાણિનિની અત્યંત જટિલ અને ગૂઢ સૂત્ર શૈલીને સરળ બનાવી. તેમણે એવી રીતે ગ્રંથ રચ્યો કે સામાન્ય બુદ્ધિ ધરાવતો વિદ્યાર્થી પણ વ્યાકરણના અઘરા નિયમો સરળતાથી સમજી શકે.
3. ઉદાહરણોની જીવંતતા: આગળ જણાવ્યું તેમ, ધાર્મિક કે પૌરાણિક શ્લોકોને બદલે લોકજીવનના જીવંત દુહાઓનો ઉદાહરણ તરીકે ઉપયોગ એ આ ગ્રંથને શુષ્ક વ્યાકરણમાંથી મુક્ત કરી સાહિત્યિક દરજ્જો આપે છે.

૧૧. નિષ્કર્ષ: ગુજરાતી અસ્મિતાના આદ્યસ્થાપક

જેમ કોઈપણ ગગનચુંબી ઈમારત તેના પાયા વિના ઊભી રહી શકતી નથી, તેમ આજની આપણી સમૃદ્ધ ગુજરાતી ભાષા નરસિંહ મહેતા, મીરાંબાઈ, પ્રેમાનંદ કે નર્મદથી શરૂ નથી થતી; તેનો ખરો અને ઐતિહાસિક પાયો આચાર્ય હેમચંદ્રે ૧૨મી સદીમાં ‘સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન’ માં નાખ્યો હતો.

આચાર્ય હેમચંદ્ર માત્ર જૈન સાધુ કે ધર્મગુરુ ન હતા, તેઓ એક મહાન ભાષાવિજ્ઞાની, ઇતિહાસકાર અને સમાજ સુધારક હતા. તેમણે ગુજરાતની પ્રાદેશિક બોલીને એક શાસ્ત્રીય અને વ્યાકરણબદ્ધ ભાષાનો દરજ્જો અપાવ્યો. જો સિદ્ધરાજ જયસિંહની પ્રેરણા અને હેમચંદ્રાચાર્યની પ્રજ્ઞાનો સુભગ સમન્વય ન થયો હોત, તો કદાચ ગુજરાતી ભાષાનો ઉદ્ભવ અને વિકાસ તદ્દન અલગ દિશામાં થયો હોત અથવા તેને પોતાનું આગવું સ્વરૂપ મેળવવામાં ઘણી સદીઓ લાગી ગઈ હોત.

આજે જ્યારે આપણે આપણી માતૃભાષા ગુજરાતીમાં ગર્વથી બોલીએ છીએ, વાંચીએ છીએ કે લખીએ છીએ, ત્યારે અજાણતા જ આપણે હેમચંદ્રાચાર્યએ ઘડેલા વ્યાકરણના માળખા અને ‘સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન’ માં રોપાયેલા શબ્દબીજનો જ ઉપયોગ કરીએ છીએ. કલિકાલસર્વજ્ઞ હેમચંદ્રાચાર્ય અને તેમનો આ અમર ગ્રંથ એ માત્ર પુસ્તકાલયમાં રાખવાની વસ્તુ નથી, પરંતુ તે ગુજરાતી ભાષાના હૃદયમાં ધબકતો એક જીવંત ઐતિહાસિક વારસો છે, જેને આવનારી અનેક પેઢીઓ સુધી જાળવી રાખવો એ આપણી સાંસ્કૃતિક ફરજ છે.