ઈરાન અને ગુજરાત: પ્રાચીન સંબંધોનો ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક સેતુ

પ્રસ્તાવના

ભારત અને ઈરાન (જે પ્રાચીન સમયમાં પર્શિયા તરીકે ઓળખાતું હતું) વચ્ચેના સંબંધો હજારો વર્ષ જૂના છે. પરંતુ જ્યારે આપણે આ બે પ્રદેશોના સંબંધોની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે ભારતના પશ્ચિમ કાંઠે આવેલું ‘ગુજરાત’ રાજ્ય આ ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાનનું સૌથી મોટું અને મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર બની રહે છે.

ભૌગોલિક રીતે અરબ સાગરના માધ્યમથી ગુજરાત અને ઈરાન એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. આ સમુદ્રી માર્ગે માત્ર વેપારી જહાજો જ નથી લાવ્યા, પરંતુ સાથે સાથે સંસ્કૃતિ, ધર્મ, ભાષા, કલા અને સ્થાપત્યનો અદભુત સંગમ પણ સર્જ્યો છે. પ્રાચીન સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિથી લઈને મધ્યયુગીન પારસીઓના આગમન અને ત્યારબાદ સલ્તનત કાળ સુધી, ઈરાન અને ગુજરાતનો સંબંધ એક એવી ઐતિહાસિક ગાથા છે જે આજના સમયમાં પણ પ્રસ્તુત છે.

ઈરાન અને ગુજરાત: પ્રાચીન સંબંધો Video

૧. પ્રાચીન વેપાર અને દરિયાઈ માર્ગો: સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિના સંદર્ભમાં

ગુજરાત અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધોના મૂળ છેક કાંસ્ય યુગ (Bronze Age) એટલે કે સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ (હડપ્પન સંસ્કૃતિ) સુધી વિસ્તરેલા છે. ગુજરાતમાં આવેલા પ્રાચીન બંદરો, ખાસ કરીને ‘લોથલ’ અને ‘ધોળાવીરા’, વિશ્વના સૌથી જૂના અને આયોજનબદ્ધ દરિયાઈ વેપારના કેન્દ્રો હતા.

પુરાતત્વીય ઉત્ખનન દર્શાવે છે કે લોથલથી સુતરાઉ કાપડ, કિંમતી પથ્થરો (જેમ કે કાર્નેલિયન), મણકા, અને હાથીદાંતની વસ્તુઓ મેસોપોટેમિયા અને પ્રાચીન ઈરાન (એલમ – Elam) ના વિસ્તારોમાં નિકાસ કરવામાં આવતી હતી. બદલામાં ઈરાન અને અખાતી દેશોમાંથી તાંબુ, કિંમતી ધાતુઓ અને અન્ય કાચો માલ ગુજરાત આવતો હતો. પર્શિયન અખાત (Persian Gulf) આ વેપાર માટેનો મુખ્ય રાજમાર્ગ હતો.

પ્રાચીન સુમેરિયન લખાણોમાં ‘મેલુહા’ (જે ભારતનો પશ્ચિમ કાંઠો અને સિંધુ ખીણનો વિસ્તાર મનાય છે) સાથેના વેપારનો ઉલ્લેખ છે, જે સાબિત કરે છે કે ગુજરાતના ખલાસીઓ અને ઈરાનના વેપારીઓ વચ્ચે હજારો વર્ષો પહેલાં પણ વ્યાપારી અને સાંસ્કૃતિક સંબંધો અસ્તિત્વ ધરાવતા હતા.

ત્યારબાદ મૌર્ય, ગુપ્ત અને મૈત્રક કાળ દરમિયાન પણ ભરૂચ (પ્રાચીન ભૃગુકચ્છ કે બેરીગાઝા) અને ખંભાત જેવા બંદરોએ ઈરાન સાથેનો વેપાર જીવંત રાખ્યો હતો. ઈરાની વેપારીઓ ગુજરાતના કાંઠે મરી-મસાલા, રેશમ અને સુગંધી દ્રવ્યોની ખરીદી માટે અવારનવાર આવતા હતા.

૨. પારસીઓનું આગમન: “દૂધમાં સાકર” ની ઐતિહાસિક ગાથા

ગુજરાત અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધોનો સૌથી મોટો અને નિર્ણાયક વળાંક ૮મી સદી (કેટલાક ઈતિહાસકારોના મતે ૧૦મી સદી) માં આવ્યો. જ્યારે ઈરાનમાં સાસાનીડ સામ્રાજ્યનું પતન થયું અને આરબોનું આક્રમણ થયું, ત્યારે ત્યાંના મૂળ રહેવાસીઓ કે જેઓ ઝરથોસ્તી (Zoroastrian) ધર્મ પાળતા હતા, તેમના પર ધાર્મિક અત્યાચારો શરૂ થયા. પોતાના પવિત્ર અગ્નિ અને ધર્મનું રક્ષણ કરવા માટે, પારસીઓનો એક સમૂહ દરિયાઈ માર્ગે ઈરાનથી નીકળી પડ્યો.

આ સમુદાય સૌપ્રથમ ગુજરાતના દીવ બંદરે ઉતર્યો અને ત્યાં થોડા વર્ષો રોકાયા બાદ, તેઓ દક્ષિણ ગુજરાતના ‘સંજાણ’ બંદરે પહોંચ્યા. આ ઐતિહાસિક ઘટનાનું વર્ણન ‘કિસ્સા-એ-સંજાણ’ (Kisseh-i-Sanjan) નામના ગ્રંથમાં કરવામાં આવ્યું છે.

જ્યારે પારસીઓ સંજાણ પહોંચ્યા, ત્યારે ત્યાં સ્થાનિક હિન્દુ રાજા ‘જાદી રાણા’ (જેઓ સંભવતઃ રાષ્ટ્રકૂટ અથવા ચાલુક્ય વંશના શાસક હતા) નું રાજ હતું. રાજાએ આ વિદેશી શરણાર્થીઓને મળવા બોલાવ્યા. પારસીઓના દસ્તુર (ધર્મગુરુ) રાજાના દરબારમાં ગયા. રાજાએ એક છલોછલ દૂધથી ભરેલો પ્યાલો તેમની સમક્ષ મૂક્યો, જેનો અર્થ હતો કે તેમના રાજ્યમાં હવે નવા લોકો માટે કોઈ જગ્યા નથી, રાજ્યની વસ્તી પૂરેપૂરી ભરેલી છે.

તે સમયે પારસી ધર્મગુરુએ કોઈ પણ શબ્દ બોલ્યા વિના, તે દૂધના પ્યાલામાં એક ચમચી ‘સાકર’ (ખાંડ) ઉમેરી દીધી. સાકર દૂધમાં ઓગળી ગઈ અને દૂધ છલકાયું નહીં. આ પ્રતીકાત્મક હાવભાવનો અર્થ હતો કે: “અમે તમારા રાજ્યમાં એવી રીતે ભળી જઈશું જેમ દૂધમાં સાકર ભળે છે. અમે કોઈને નુકસાન નહીં પહોંચાડીએ, પરંતુ તમારા સમાજમાં મીઠાશ ઉમેરીશું.”

જાદી રાણા આ જવાબથી અત્યંત પ્રસન્ન થયા અને તેમણે પારસીઓને ગુજરાતમાં આશ્રય આપ્યો. પારસીઓએ વચન આપ્યું કે તેઓ સ્થાનિક ભાષા (ગુજરાતી) અપનાવશે, તેમની સ્ત્રીઓ સાડી પહેરશે, અને તેઓ હથિયાર નહીં ઉપાડે. આ ઘટના માત્ર ગુજરાત જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વના ઈતિહાસમાં સહિષ્ણુતા અને સાંસ્કૃતિક સંમિલનનું સર્વશ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે.

આજે પણ પારસીઓનું સૌથી પવિત્ર યાત્રાધામ ‘ઉદવાડા’ (Udvada) ગુજરાતમાં આવેલું છે, જ્યાં ‘ઈરાનશાહ આતશ બહેરામ’ (Iranshah Atash Behram) માં પવિત્ર અગ્નિ સદીઓથી પ્રજ્વલિત છે, જે તેઓ પોતાની સાથે ઈરાનથી લાવ્યા હતા.

૩. ભાષાકીય આદાનપ્રદાન: ગુજરાતી ભાષા પર ફારસીનો પ્રભાવ

ગુજરાત અને ઈરાન વચ્ચેના લાંબા વેપારી અને રાજકીય સંબંધોને કારણે ભાષાના ક્ષેત્રે પણ મોટું આદાનપ્રદાન થયું છે. મધ્યકાળમાં જ્યારે ગુજરાતમાં દિલ્હી સલ્તનત અને બાદમાં ગુજરાત સલ્તનત (અહમદશાહ અને મહમૂદ બેગડા જેવા શાસકો) તથા મુઘલોનું શાસન આવ્યું, ત્યારે દરબારની સત્તાવાર ભાષા ‘ફારસી’ (Persian) બની ગઈ.

આ રાજકીય અને વહીવટી પ્રભાવને કારણે ફારસી ભાષાના હજારો શબ્દો ગુજરાતી ભાષામાં કાયમી ધોરણે ભળી ગયા. આજે આપણે રોજબરોજના વ્યવહારમાં જે શબ્દો વાપરીએ છીએ તેમાંના ઘણા મૂળ ફારસી છે. દાખલા તરીકે:

• વહીવટી અને કાનૂની શબ્દો: કાગળ, અરજી, દસ્તાવેજ, ગુનો, સજા, અદાલત, જમીન, શહેનશાહ, દરબાર, નોકરી.
• રોજબરોજના શબ્દો: ચશ્મા, દરવાજો, બારી, બાગ, બગીચો, અવાજ, શહેર, દોસ્ત, દુશ્મન, જાનવર, બીમાર.
• વેપાર સંબંધિત શબ્દો: વેપારી (સૌદાગર), બજાર, દુકાન, ત્રાજવું, હિસાબ.

આ ભાષાકીય સમૃદ્ધિ દર્શાવે છે કે ઈરાની સંસ્કૃતિ ગુજરાતીઓના જીવનમાં કેટલી ઊંડે સુધી વણાઈ ગઈ છે. ગુજરાતી સાહિત્યમાં પણ ફારસી કવિતાના પ્રકારો, જેમ કે ‘ગઝલ’, ખૂબ જ લોકપ્રિય બન્યા છે. ગુજરાતી ગઝલકારોએ પર્શિયન શૈલીને અપનાવીને ગુજરાતી સાહિત્યને એક નવું જ શિખર પ્રદાન કર્યું છે.

૪. કલા, સ્થાપત્ય અને હસ્તકલા

ઈરાન અને ગુજરાતના સંબંધોની સાબિતી ગુજરાતના ઐતિહાસિક સ્થાપત્યોમાં સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે. ૧૪મી અને ૧૫મી સદી દરમિયાન જ્યારે ગુજરાતમાં સ્વતંત્ર સલ્તનતની સ્થાપના થઈ, ત્યારે ઈસ્લામિક સ્થાપત્ય (જેના મૂળ પર્શિયામાં હતા) અને સ્થાનિક હિન્દુ-જૈન શિલ્પકલાનો અદભુત સમન્વય થયો. આ શૈલીને ‘ઈન્ડો-ઈસ્લામિક’ અથવા વધુ ચોક્કસ રીતે ‘ગુજરાત સલ્તનત શૈલી’ કહેવામાં આવે છે.

• સ્થાપત્ય (Architecture): અમદાવાદની જામા મસ્જિદ, સરખેજ રોઝા, સીદી સૈયદની જાળી, અને ચાંપાનેરના સ્થાપત્યોમાં ઈરાની શૈલીના ગુંબજ (Domes), કમાનો (Arches), અને મિનારાઓનો ઉપયોગ થયો છે. પરંતુ આ નિર્માણ કાર્ય ગુજરાતના સ્થાનિક કડિયાઓ અને શિલ્પીઓ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હોવાથી, તેમાં જૈન મંદિરો જેવી ઝીણવટભરી કોતરણી અને કમળના પ્રતીકો પણ જોવા મળે છે. સરખેજ રોઝાના આયોજનમાં ફારસી બગીચાઓ (Persian Gardens) ની પ્રેરણા સ્પષ્ટ દેખાય છે.
• હસ્તકલા અને વસ્ત્રો (Textiles): સુરતનું પ્રખ્યાત ‘ઝરી’ (Zari) કામ મૂળ પર્શિયન કલા છે. ફારસી ભાષામાં ‘ઝર’ નો અર્થ ‘સોનું’ થાય છે. સોના અને ચાંદીના તારમાંથી કાપડ વણવાની આ કલા ઈરાની વેપારીઓ અને કારીગરો દ્વારા ગુજરાતમાં પ્રચલિત થઈ. પાટણના પટોળાં અને અન્ય રેશમી કાપડની નિકાસમાં પણ ઈરાનીઓનો મોટો ફાળો રહ્યો છે.
• ગલીચા ઉદ્યોગ: પર્શિયન ગલીચા (Persian Carpets) ની વણાટ કલા પણ ગુજરાતમાં મુઘલ અને સલ્તનત કાળ દરમિયાન વિકસી હતી.

૫. ખાનપાન અને ભોજન પ્રથા (Culinary Influence)

ગુજરાતની ભોજન પ્રથા મોટેભાગે શાકાહારી રહી છે, છતાં ઈરાની અને પારસી પ્રભાવે ગુજરાતની પાકકલામાં કેટલાક નવા સ્વાદ ઉમેર્યા છે. પારસી લોકો પોતાની સાથે ઈરાની ખાનપાનની રીતો લાવ્યા હતા. તેમણે ગુજરાતની સ્થાનિક પેદાશો સાથે પોતાના ઈરાની સ્વાદનું મિશ્રણ કર્યું. પ્રખ્યાત પારસી વાનગી ‘ધાનસાક’ (Dhansak) આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે, જેમાં ઈરાની માંસાહારી પદ્ધતિને ગુજરાતી દાળ અને શાકભાજી સાથે મિક્સ કરવામાં આવે છે.

આ ઉપરાંત, સમોસા (જે મૂળ મધ્ય પૂર્વ અને ઈરાનનું ‘સમ્બુસા’ છે), જલેબી, ફાલુદા, અને સુકા મેવા (બદામ, પિસ્તા, કિસમિસ) નો ઉપયોગ ગુજરાતના મીઠાઈ ઉદ્યોગ અને ખાનપાનમાં ઈરાની વેપારીઓ મારફતે જ વ્યાપક બન્યો. સુરતની પ્રખ્યાત ‘ઈરાની બેકરી’ અને તેમના બિસ્કિટ, નાનખટાઈ અને પાંવની સંસ્કૃતિ પણ આ જ સંબંધોની દેન છે.

૬. આધુનિક સમયમાં પારસી સમુદાયનું યોગદાન

ગુજરાત અને ઈરાનના પ્રાચીન સંબંધોનું સૌથી જીવંત પરિણામ એટલે ભારતમાં અને ખાસ કરીને ગુજરાત-મહારાષ્ટ્રમાં વસતો પારસી સમુદાય. દૂધમાં સાકરની જેમ ભળી ગયેલા આ સમુદાયે ભારત અને ગુજરાતના આધુનિક નિર્માણમાં સિંહફાળો આપ્યો છે.

ટાટા (Tata), ગોદરેજ (Godrej), વાડિયા (Wadia) જેવા ઔદ્યોગિક પરિવારો મૂળ ગુજરાતના નવસારી અને સુરત આસપાસના વિસ્તારના પારસીઓ છે, જેમના પૂર્વજો ઈરાનથી આવ્યા હતા. ભારતની પ્રથમ કાપડ મિલ, સ્ટીલ ઉદ્યોગ, એવિએશન, અને વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે (દા.ત. હોમી ભાભા) પારસીઓનું યોગદાન અમૂલ્ય છે. દાદાભાઈ નવરોજી અને ભીખાઈજી કામા જેવા સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓએ ભારતની આઝાદીમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. આ બધું એ જ પ્રાચીન ઐતિહાસિક સ્વીકૃતિનું પરિણામ છે જે ગુજરાતના રાજા જાદી રાણાએ સદીઓ પહેલા આપી હતી.

નિષ્કર્ષ

ગુજરાત અને ઈરાન વચ્ચેનો સંબંધ માત્ર બે ભૌગોલિક પ્રદેશો વચ્ચેનો સંબંધ નથી, પરંતુ તે બે મહાન સંસ્કૃતિઓ વચ્ચેનો સેતુ છે. વેપારના હેતુથી શરૂ થયેલી સફર સાંસ્કૃતિક એકરૂપતામાં પરિણમી. ઈરાને ગુજરાતને સ્થાપત્યની ભવ્યતા, ભાષાની મધુરતા, વસ્ત્રોની કલાત્મકતા અને એક સમૃદ્ધ પારસી સમુદાય ભેટમાં આપ્યો છે; તો સામે પક્ષે ગુજરાતે ઈરાની શરણાર્થીઓને પોતાની ગોદમાં સમાવીને વિશ્વને આશ્રય, અહિંસા અને સહિષ્ણુતાનો પાઠ ભણાવ્યો છે.

આજે ભલે બંને પ્રદેશો વચ્ચે આધુનિક રાજકીય સીમાઓ ખેંચાઈ ગઈ હોય, પરંતુ ગુજરાતી ભાષાના શબ્દોમાં, સરખેજ રોઝાની જાળીઓમાં, સુરતના ઝરીકામમાં અને ઉદવાડાના પવિત્ર અગ્નિમાં ઈરાન અને ગુજરાતના પ્રાચીન સંબંધોની સુગંધ આજે પણ અકબંધ છે. આ ઐતિહાસિક નાતો ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે ‘વસુધૈવ કુટુમ્બકમ’ (સમગ્ર વિશ્વ એક પરિવાર છે) ની ભાવનાનું જીવંત પ્રતીક બની રહેશે.