પુસ્તકાલય પ્રવૃત્તિ: મોતીભાઈ અમીન અને પુસ્તકાલય ક્રાંતિ.

માનવ ઇતિહાસમાં પુસ્તકો એ માત્ર છાપેલા કાગળોનો સમૂહ નથી, પરંતુ તે એક પેઢીથી બીજી પેઢી સુધી જ્ઞાન, સંસ્કૃતિ અને વિચારોનું વહન કરતું સબળ માધ્યમ છે. ગુજરાતમાં જ્યારે શિક્ષણનો વ્યાપ સીમિત હતો અને સામાન્ય માનવી જ્ઞાનની ગંગાથી વંચિત હતો, ત્યારે એક એવા યુગપુરુષનો જન્મ થયો જેણે પુસ્તકાલયને માત્ર ચાર દીવાલોમાં કેદ ન રાખતાં તેને ગામડાના છેવાડાના માનવી સુધી પહોંચાડવાનું બીડું ઝડપ્યું. આ મહાનુભાવ એટલે ચરોતરનું મોતી અને ગુજરાતમાં પુસ્તકાલય પ્રવૃત્તિના પ્રણેતા — મોતીભાઈ અમીન.

“મારુ કામ જ્યાં અંધારું હોય ત્યાં અજવાળું કરવાનું છે, જ્યાં કઈં ન હોય ત્યાં કઈંક કરી બતાવી માર્ગદર્શક બનવાનું છે.” આ શબ્દો મોતીભાઈ અમીનના છે, અને તેમનું સમગ્ર જીવન આ શબ્દોનું જીવંત ઉદાહરણ હતું. ગુજરાતના સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક ઇતિહાસમાં મોતીભાઈ અમીનનું નામ સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું છે. તેમણે શરૂ કરેલી પુસ્તકાલય પ્રવૃત્તિ માત્ર એક યોજના ન હતી, પરંતુ તે એક ‘પુસ્તકાલય ક્રાંતિ’ હતી, જેણે હજારો લોકોના જીવનમાં જ્ઞાનના દીપ પ્રગટાવ્યા.

જીવન પરિચય અને પ્રારંભિક ઘડતર

મોતીભાઈ અમીનનો જન્મ ૨૯ નવેમ્બર, ૧૮૭૩ના રોજ તેમના મોસાળ અલિંદ્રા (ખેડા જિલ્લો) ગામે થયો હતો. તેમનું વતન વસો ગામ હતું. તેમના પિતાનું નામ નરસિંહભાઈ અને માતાનું નામ જીબા હતું. તેમના પિતા પેટલાદની વહીવટદારની કચેરીમાં કારકુન તરીકે ફરજ બજાવતા હતા. મોતીભાઈનું બાળપણ અત્યંત સાદાઈમાં વીત્યું હતું. બાળપણમાં જ એક ભયાનક આગના અકસ્માતમાં તેમના પિતા નરસિંહભાઈનું અવસાન થયું, ત્યારે મોતીભાઈની ઉંમર માત્ર નવેક વર્ષની હતી. આ આઘાતે મોતીભાઈને નાની ઉંમરે ગંભીર અને જવાબદાર બનાવી દીધા.

૧૮૮૧માં મોતીભાઈએ વસોની પ્રાથમિક શાળામાં પોતાનો અભ્યાસ શરૂ કર્યો. છ ધોરણ સુધીનો અભ્યાસ પૂરો કર્યા પછી ૧૮૮૭માં તેમણે વસોમાં નવી શરૂ થયેલી અંગ્રેજી શાળામાં પ્રવેશ લીધો. મોતીભાઈ શરૂઆતમાં અભ્યાસમાં બહુ તેજસ્વી ન હતા. મૅટ્રિકની પરીક્ષામાં તેઓ બે વખત નાપાસ થયા હતા! પરંતુ તેમની લગન અને નિષ્ઠા અડગ હતા. છેવટે ૧૮૯૪માં ત્રીજા પ્રયત્ને તેમણે મૅટ્રિકની પરીક્ષા પાસ કરી અને રૂપિયા પાંચની શિષ્યવૃત્તિ પણ મેળવી.

મૅટ્રિકની પરીક્ષા આપવા માટે તેઓ અમદાવાદ ગયા હતા. ત્યાં તેઓ ગોપીલાલ ધ્રુવ નામના એક સુધારાવાદી કુટુંબના સંપર્કમાં આવ્યા. તે કુટુંબની બે દીકરીઓ — વિદ્યાબહેન અને શારદાબહેન — ને કૉલેજમાં ભણવા જતી જોઈને મોતીભાઈના મનમાં સ્ત્રી-કેળવણીના બીજ રોપાયા. આ ઘટના તેમના વિશાળ દૃષ્ટિકોણનો પાયો બની.

પુસ્તકાલય પ્રવૃત્તિનાં મૂળ: વસોનું ‘વિદ્યાર્થી સમાજ પુસ્તકાલય’

મોતીભાઈ અમીનના મનમાં સમાજસેવા અને જ્ઞાન પ્રસારની ધૂન યુવાનીના ઉંબરે જ સવાર થઈ ગઈ હતી. વર્ષ ૧૮૮૮માં જ જ્યારે તેઓ ખુદ એક વિદ્યાર્થી હતા, ત્યારે તેમણે વાચન, મનન અને ચર્ચા માટે ૧૧ વિદ્યાર્થીઓનો એક સંઘ સ્થાપ્યો હતો. જ્ઞાનની વહેંચણી અને સહિયારા વાચનનો આ તેમનો પ્રથમ પ્રયોગ હતો.

૧૮૯૫માં મોતીભાઈએ વડોદરા કૉલેજમાં પ્રવેશ મેળવ્યો. કૉલેજ કાળ દરમિયાન તેમણે અલગ-અલગ જગ્યાએ રહેતા વિદ્યાર્થીઓને એકત્રિત કરી રામજી મંદિરમાં એક ક્લબ શરૂ કરી. આ ક્લબના માધ્યમથી વિદ્યાર્થીઓએ પોતાના ખિસ્સામાંથી દર મહિને એક-એક રૂપિયો બચાવીને તેમાંથી પુસ્તકો ખરીદવાની શરૂઆત કરી. આ નાના પ્રયોગે એક મોટું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું અને તેમાંથી વસોમાં **’વિદ્યાર્થી સમાજ પુસ્તકાલય’**ની સ્થાપના થઈ. ગુજરાતમાં સાર્વજનિક પુસ્તકાલયની દિશામાં આ એક ઐતિહાસિક અને પાયાનું પગલું હતું.

મિત્રમંડળ પુસ્તકાલયો: ક્રાંતિનો આરંભ (૧૯૦૬)

મોતીભાઈની દૃષ્ટિ માત્ર એક ગામ કે એક શાળા પૂરતી સીમિત ન હતી. તેઓ સમજતા હતા કે જો ગુજરાતના ગામડાઓને જાગૃત કરવા હશે, તો માત્ર ઔપચારિક શિક્ષણ પૂરતું નથી; લોકોને આજીવન શિક્ષણ પૂરું પાડવા માટે ગામડે ગામડે પુસ્તકાલયો હોવા જરૂરી છે.

પોતાની નોકરી સાથે સાથે તેમણે એકલે હાથે ૭ જાન્યુઆરી, ૧૯૦૬ના રોજ ‘મિત્રમંડળ પુસ્તકાલયો’ શરૂ કરવાની પ્રવૃત્તિનો પ્રારંભ કર્યો. આ યોજના અંતર્ગત સમાન વિચારધારા ધરાવતા યુવાનો અને મિત્રો ભેગા મળીને નાનું ભંડોળ એકત્ર કરતા અને પોતાના ગામમાં એક નાનકડું વાચનાલય કે પુસ્તકાલય શરૂ કરતા.

આ મોડલ એટલું સફળ રહ્યું કે જોતજોતામાં ચરોતર અને આસપાસના વિસ્તારોમાં આવા અનેક મિત્રમંડળ પુસ્તકાલયો ખૂલવા લાગ્યા. મોતીભાઈએ સ્વયંભૂ રીતે શરૂ કરેલી આ ઝુંબેશ ગુજરાતમાં ‘સાર્વજનિક ગ્રંથાલય પ્રવૃત્તિ’નો અધિકૃત આરંભ મનાય છે.

વડોદરા રાજ્ય, સયાજીરાવ ગાયકવાડ અને ડબલ્યુ. એ. બોર્ડનનો સંગમ

મોતીભાઈ અમીનની આ ભગીરથ ક્રાંતિમાં સૌથી મોટો વળાંક ત્યારે આવ્યો જ્યારે વડોદરા રાજ્યના પ્રગતિશીલ રાજવી મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ (ત્રીજા) નો તેમને સાથ મળ્યો. સયાજીરાવ ગાયકવાડ અમેરિકાના પ્રવાસે ગયા હતા અને ત્યાંની પબ્લિક લાઈબ્રેરી સિસ્ટમ જોઈને અત્યંત પ્રભાવિત થયા હતા. તેઓ વડોદરા રાજ્યમાં પણ એવી જ વ્યવસ્થા ઊભી કરવા માંગતા હતા. આ માટે તેઓ અમેરિકન ગ્રંથાલય નિષ્ણાત વિલિયમ એલાન્સન બોર્ડન (W. A. Borden) ને વડોદરા લાવ્યા હતા.

બોર્ડને વડોદરામાં સેન્ટ્રલ લાઈબ્રેરી શરૂ કરી અને લાઈબ્રેરી ટ્રેનિંગ ક્લાસ શરૂ કર્યા. પરંતુ આ પુસ્તકાલયોને છેવાડાના ગામડાઓ સુધી કઈ રીતે પહોંચાડવા? આ પ્રશ્નનો ઉત્તર સયાજીરાવ ગાયકવાડને મોતીભાઈ અમીનમાં દેખાયો. મોતીભાઈ પહેલેથી જ ‘મિત્રમંડળ પુસ્તકાલયો’ દ્વારા આ દિશામાં અદભુત કામ કરી રહ્યા હતા.

મહારાજા સયાજીરાવે મોતીભાઈ અમીનની પ્રતિભાને પિછાણી અને તેમને વડોદરા રાજ્યના પુસ્તકાલય ખાતામાં ‘આસિસ્ટન્ટ લાઈબ્રેરી ઓર્ગેનાઈઝિંગ ઓફિસર’ (Assistant Curator) તરીકે નિયુક્ત કર્યા. બોર્ડનનું ટેકનિકલ જ્ઞાન અને મોતીભાઈની જમીની સ્તરની સામાજિક સૂઝ — આ બંનેના સંગમથી વડોદરા રાજ્યમાં પુસ્તકાલયોનું એક અભૂતપૂર્વ નેટવર્ક ઊભું થયું. બોર્ડને પણ મોતીભાઈની કામગીરીના ખૂબ વખાણ કર્યા હતા અને સ્વીકાર્યું હતું કે મોતીભાઈ વિના ગામડાઓમાં પુસ્તકાલયો શરૂ કરવાનું કામ અશક્ય હતું.

હરતાં-ફરતાં પુસ્તકાલયો (પેટી પુસ્તકાલયો – Mobile Libraries)

મોતીભાઈનો એક મંત્ર હતો: “જ્યાં શાળા હોય ત્યાં પુસ્તકાલય હોવું જોઈએ, અને દરેક ગામમાં એક પુસ્તકાલય હોવું જોઈએ.” પરંતુ નાના અને અંતરિયાળ ગામડાઓમાં સ્વતંત્ર પુસ્તકાલયનું મકાન બનાવવું અને પુસ્તકોનો મોટો જથ્થો પૂરો પાડવો આર્થિક રીતે શક્ય ન હતું. આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે મોતીભાઈએ અમેરિકાની તર્જ પર ગુજરાતમાં ૧૯૧૧માં ‘હરતાં-ફરતાં પુસ્તકાલયો’ (Travelling Libraries) નો કન્સેપ્ટ રજૂ કર્યો, જેને ‘પેટી પુસ્તકાલયો’ પણ કહેવામાં આવતું હતું.

આ યોજના હેઠળ લાકડાની મજબૂત પેટીઓમાં ૫૦ થી ૧૦૦ જેટલા પસંદગીના પુસ્તકો મૂકવામાં આવતા. આ પેટીઓ ઊંટગાડી, બળદગાડી કે અન્ય વાહનો મારફતે એક ગામથી બીજે ગામ મોકલવામાં આવતી. એક ગામમાં આ પેટી થોડા મહિનાઓ રહેતી, જેથી લોકો તે પુસ્તકો વાંચી શકે. ત્યારબાદ તે પેટી બીજા ગામમાં જાય અને ત્યાંથી નવી પુસ્તકોની પેટી આ ગામમાં આવે. શરૂઆતમાં લગભગ ૮,૦૦૦ જેટલા પુસ્તકો પેટીઓમાં ભરીને ૧૮ ગામડાઓમાં મોકલવામાં આવ્યા હતા. આ હરતાં-ફરતાં પુસ્તકાલયોએ ગ્રામીણ સ્ત્રીઓ, ખેડૂતો અને વૃદ્ધોમાં પણ વાચનની ભૂખ જગાડી.

પુસ્તકાલય સહાયક સહકારી મંડળ લિમિટેડ (૧૯૨૪)

પુસ્તકાલયો તો ખૂલી ગયાં, પણ તેને લાંબા સમય સુધી ટકાવી રાખવા માટે આર્થિક પીઠબળ અને વ્યવસ્થાપન જરૂરી હતું. આ પુસ્તકાલયોને સસ્તી કિંમતે પુસ્તકો મળી રહે, ફર્નિચર મળી રહે અને માર્ગદર્શન મળે તે હેતુથી મોતીભાઈ અમીને ૩૧ માર્ચ ૧૯૨૪ના રોજ વડોદરામાં ‘પુસ્તકાલય સહાયક સહકારી મંડળ લિમિટેડ’ ની સ્થાપના કરી.

આ એક સહકારી ધોરણે ચાલતી સંસ્થા હતી જે ગામડાના પુસ્તકાલયોને હોલસેલ ભાવે પુસ્તકો પૂરા પાડતી, સામયિકોના લવાજમો ભરવાની વ્યવસ્થા કરતી અને લાઈબ્રેરી ચલાવવાની તાલીમ પણ આપતી. આ મંડળની કામગીરી એટલી પારદર્શક અને અસરકારક હતી કે તેણે ગુજરાતની પુસ્તકાલય પ્રવૃત્તિને આત્મનિર્ભર બનાવી દીધી. ત્યારબાદ ૧૯૨૫માં મોતીભાઈએ ‘વડોદરા રાજ્ય પુસ્તકાલય મંડળ’ (Baroda State Library Assembly) ની પણ સ્થાપના કરી, જે દર વર્ષે પુસ્તકાલયના કાર્યકરોનું સંમેલન યોજતી હતી.

મોતીભાઈનું બહુમુખી વ્યક્તિત્વ અને અન્ય સામાજિક યોગદાન

મોતીભાઈ અમીન માત્ર પુસ્તકાલયો પૂરતા મર્યાદિત ન હતા. તેઓ એક સાચા સમાજ સુધારક અને કેળવણીકાર હતા.

૧. ગુજરાતનું પ્રથમ મોન્ટેસરી બાળમંદિર (૧૯૧૫): મોતીભાઈ અમીન મારિયા મોન્ટેસરીની શિક્ષણ પદ્ધતિથી ખૂબ પ્રભાવિત હતા. તેમણે ૧૯૧૫માં દરબાર ગોપાળદાસની આર્થિક મદદથી વસોમાં ગુજરાતનું સૌથી પહેલું ‘મોન્ટેસરી બાળમંદિર’ શરૂ કર્યું હતું. આજના સમયમાં જે પ્લેહાઉસ કલ્ચર આપણે જોઈએ છીએ, તેના બીજ મોતીભાઈએ સદી પહેલા રોપ્યા હતા.

૨. દુષ્કાળ અને પૂર રાહત કાર્યો: જ્યારે ચરોતર પ્રદેશમાં દુષ્કાળ પડ્યો ત્યારે ખેડા જિલ્લાની ફેમિન કમિટી સાથે મળીને મોતીભાઈએ રાહત કાર્ય શરૂ કર્યું હતું. તેમણે જાતે ગામેગામ જઈને, ઘર-ઘરની પરિસ્થિતિનો તાગ મેળવીને જરૂરિયાતમંદોને અનાજ પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા કરી હતી. દાનના પૈસાનો દુરુપયોગ ન થાય તેની પણ તેમણે કડક તકેદારી રાખી હતી.

૩. સંસ્થાઓની સ્થાપના: યુવાનોમાં રાષ્ટ્રપ્રેમ અને શિક્ષણનો વ્યાપ વધે તે માટે તેમણે ‘વસો યુવક મંડળ’, ‘ચરોતર એજ્યુકેશન સોસાયટી’ અને ‘ચરોતર યુવક મંડળ’ જેવી પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાઓની સ્થાપનામાં સિંહફાળો આપ્યો હતો.

‘ગ્રંથપાલ પિતામહ’ નું બિરુદ અને સન્માન

મોતીભાઈ અમીને ગુજરાતના ગામડે-ગામડે જ્ઞાનની જે જ્યોત જલાવી હતી, તેની નોંધ રાષ્ટ્રીય સ્તરે લેવાઈ. ઈ.સ. ૧૯૩૨માં ‘અખિલ હિન્દ પુસ્તકાલય પરિષદ’ (All India Library Conference) દ્વારા તેમની નિઃસ્વાર્થ સેવાઓ બદલ તેમને ‘ગ્રંથપાલ પિતામહ’ (Grandfather of Library Movement) નું સર્વોચ્ચ બિરુદ આપીને નવાજવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત ‘ઇન્ડિયન લાઇબ્રેરી ઍસોસિયેશન’ દ્વારા પણ તેમને પુસ્તકાલય પ્રવૃત્તિના પિતામહ તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યા છે. લોકહૈયે તેઓ ‘ચરોતરના મોતી’ તરીકે હંમેશ માટે સ્થાન પામી ચૂક્યા હતા.

જ્યારે તેઓ વડોદરા રાજ્યના પુસ્તકાલય ખાતામાંથી નિવૃત્ત થયા, ત્યારે તેમણે પોતાના સાથીદારો અને શુભેચ્છકોને એક જ સંદેશ આપ્યો હતો: “મને ચાહતા હો તો મારા કામને ચાહજો.” તેમને પોતાનો કોઈ મોહ ન હતો, પરંતુ તેમનું કાર્ય અવિરત ચાલુ રહે તેવી તેમની દ્રઢ ઈચ્છા હતી.

મોતીભાઈ અમીનની કાર્યપદ્ધતિ અને જીવનદર્શન

મોતીભાઈ અમીન એક ‘મૌન લોકસેવક’ હતા. તેઓ ભાષણો આપવા કરતાં નક્કર કામગીરી કરવામાં વધુ માનતા હતા. ૧૯૩૧ના તેમના એક પત્રમાં લખેલા શબ્દો તેમના જીવનદર્શનને સચોટ રીતે વર્ણવે છે: “મારુ કામ જ્યાં અંધારું હોય ત્યાં અજવાળું કરવાનું છે. ઊંઘતાને જગાડવાનું છે, જાગતાને બેઠા કરવાનું છે; બેઠેલાને ઊભા કરવાનું, ઊભેલાને ચાલતા કરવાનું અને ચાલતાને દોડતા કરવાનું છે.”

તેઓ માનતા કે જો પુસ્તકાલય નિષ્ક્રિય થઈ જાય, તો ત્યાંના પુસ્તકો માટી સમાન છે. પુસ્તકો વાચકોના હાથમાં ફરતાં રહેવા જોઈએ. તેમની પુસ્તકાલય ઝુંબેશનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય લોકોને માત્ર સાક્ષર બનાવવાનો ન હતો, પરંતુ તેમને વિચારતા અને સ્વતંત્ર નાગરિક બનાવવાનો હતો. તેમના આ જ પ્રયત્નોએ ગુજરાતમાં સામાજિક, ધાર્મિક અને રાજકીય જનજાગૃતિનો મજબૂત પાયો નાખ્યો, જે પાછળથી આઝાદીની ચળવળમાં ખૂબ ઉપયોગી નીવડ્યો.

મોતીભાઈ અમીનનો વારસો અને વર્તમાન સંદર્ભ

૧ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૩૯ના રોજ વસો ખાતે આ મહાન કર્મયોગીનું અવસાન થયું. પરંતુ તેઓ જે વારસો મૂકી ગયા તે અજોડ છે. આજે પણ ગુજરાત સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પુસ્તકાલય અને શ્રેષ્ઠ ગ્રંથપાલને ‘સ્વ. મોતીભાઈ અમીન ગુજરાત શ્રેષ્ઠ લાઈબ્રેરી એવોર્ડ’ અને ‘સ્વ. મોતીભાઈ અમીન શ્રેષ્ઠ ગ્રંથપાલ એવોર્ડ’ આપવામાં આવે છે. રાજકોટની સુપ્રસિદ્ધ ‘લેંગ લાઈબ્રેરી’ સહિત અનેક સંસ્થાઓએ આ ગૌરવવંતો એવોર્ડ પ્રાપ્ત કરેલો છે, જે દર્શાવે છે કે તેમનું નામ આજે પણ પુસ્તકાલય ક્ષેત્રે ઉત્કૃષ્ટતાનો પર્યાય છે.

જોકે, વર્તમાન પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોઈએ તો થોડી નિરાશા પણ સાંપડે છે. ભારત સરકારના ૨૦૧૯ના આંકડા મુજબ સમગ્ર દેશમાં ૨૭,૬૮૨ જેટલા જાહેર પુસ્તકાલયો હતા, જેમાંથી ગુજરાતમાં સત્તાવાર જાહેર પુસ્તકાલયોની સંખ્યા માંડ ૩૦૦ આસપાસ છે (જ્યારે કેરળમાં આ આંકડો ૮૦૦૦ થી વધુ છે). મોતીભાઈ અમીને જે સપનું જોયું હતું અને જે ગતિથી તેમણે પુસ્તકાલયો સ્થાપ્યા હતા, તે ગતિ આજે ક્યાંક ધીમી પડી ગઈ હોય તેવું લાગે છે. ડિજિટલ યુગમાં લોકો પાસે માહિતીનો ભંડાર તો છે, પરંતુ ‘પુસ્તકાલય’ રૂપી જે સામાજિક સંસ્થા વાચકોને એક મંચ પૂરો પાડતી હતી, તેની જાળવણી કરવી આજે પણ એટલી જ પ્રસ્તુત છે.

ઉપસંહાર

મોતીભાઈ અમીન એક વ્યક્તિ ન હતા, પણ એક વિચારધારા હતા, એક આખી સંસ્થા હતા. તેમણે સાબિત કર્યું કે સમાજમાં પરિવર્તન લાવવા માટે કોઈ મોટા રાજકીય હોદ્દાની જરૂર નથી હોતી, પણ એક દ્રઢ સંકલ્પ અને નિઃસ્વાર્થ ભાવનાની જરૂર હોય છે. ‘મિત્રમંડળ પુસ્તકાલય’ થી લઈને ‘હરતાં-ફરતાં પુસ્તકાલયો’ સુધીની તેમની યાત્રા દર્શાવે છે કે જો ઉદ્દેશ્ય પવિત્ર હોય, તો સાધનો અને લોકો આપોઆપ જોડાતા જાય છે.

ગુજરાતના ગામડાઓમાં જ્ઞાનની જે રોશની આજે આપણને જોવા મળે છે, તેમાં કોઈક ને કોઈક રીતે મોતીભાઈ અમીનના પ્રસ્વેદનું સિંચન થયેલું છે. જ્યાં સુધી ગુજરાતમાં ગુજરાતી ભાષા, પુસ્તકો અને પુસ્તકાલયો જીવંત રહેશે, ત્યાં સુધી ‘ગ્રંથપાલ પિતામહ’ મોતીભાઈ અમીનનું નામ અત્યંત આદર અને કૃતજ્ઞતા સાથે લેવાતું રહેશે. શ્રદ્ધાંજલિ રૂપે આપણે જો તેમને કંઈ આપી શકીએ તો તે છે એક જ વસ્તુ: “પુસ્તક વાંચીએ અને વંચાવીએ.”