ભીમદેવ દ્વિતીય (ભીમદેવ બીજો): ભોળા ભીમ અને સોલંકી વંશનો અસ્ત
ભીમદેવ દ્વિતીય સોલંકી વંશ (ચૌલુક્ય વંશ)ના એક મહત્વપૂર્ણ રાજા હતા, જેમણે ગુજરાત અને તેની આસપાસના પ્રદેશો પર શાસન કર્યું હતું. તેમને ‘ભોળા ભીમ’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેમનું શાસનકાળ ઈ.સ. ૧૧૭૮ થી ૧૨૪૦ સુધી ચાલ્યો હતો.
તેમના સમય દરમિયાન સોલંકી વંશની સત્તા નબળી પડી હતી, કારણ કે અનેક સામંતોએ બળવો કર્યો હતો અને ઘઝનવી (ઘોરી), પરમાર અને દેવગીરીના યાદવો જેવા બાહ્ય શત્રુઓએ આક્રમણો કર્યા હતા. જોકે, તેમના સેનાપતિઓ અર્ણોરાજ, લવણપ્રસાદ અને વીરધવલ દ્વારા રાજ્યને બચાવી લેવામાં આવ્યું હતું, જેમના વંશજોએ પાછળથી વાઘેલા વંશની સ્થાપના કરી હતી.
ભીમદેવ દ્વિતીય (ભીમદેવ બીજો) Video
મુખ્ય માહિતી
- શાસનકાળ: ઈ.સ. ૧૧૭૮ – ૧૨૪૦
- અન્ય નામ/બિરુદો: અભિનવ-સિદ્ધરાજ, સપ્તમ-ચક્રવર્તી, બાળ-નારાયણ, ભોળા ભીમ.
- પિતા: અજયપાલ
- પુરોગામી: મૂળરાજ બીજો (ભાઈ)
- ઉત્તરાધિકારી: ત્રિભુવનપાલ
- રાણીઓ: લીલાદેવી અને સુમલદેવી
- વંશ: ચૌલુક્ય (સોલંકી)
પ્રારંભિક જીવન અને રાજ્યાભિષેક
ભીમદેવ દ્વિતીય રાજા અજયપાલના પુત્ર હતા. તેમના ભાઈ મૂળરાજ બીજાના અકાળે અવસાન બાદ, ભીમદેવ ખૂબ જ નાની ઉંમરે ગાદી પર આવ્યા હતા. તેમની નાની ઉંમરનો લાભ લઈ કેટલાક માંડલિકો (પ્રાંતના રાજ્યપાલો) એ સ્વતંત્ર રાજ્યો સ્થાપવા માટે બળવો કર્યો.
આ સમયે તેમના વફાદાર સામંત અર્ણોરાજે તેમની મદદ કરી અને બળવાખોરો સામે લડતા લડતા તેઓ મૃત્યુ પામ્યા. અર્ણોરાજના વંશજો, લવણપ્રસાદ અને વીરધવલ, ભીમદેવના શાસન દરમિયાન અત્યંત શક્તિશાળી બન્યા અને અંતે સાર્વભૌમ વાઘેલા વંશની સ્થાપના કરી.
મુખ્ય સંઘર્ષો અને આક્રમણો
ભીમદેવના શાસનકાળ દરમિયાન ગુજરાતને અનેક આક્રમણોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો:
૧. ઘોરી સાથે યુદ્ધ (તુર્કી આક્રમણ)
- ઈ.સ. ૧૧૭૮નું આક્રમણ: શાહબુદ્દીન મુહમ્મદ ઘોરીએ ૧૧૭૮માં ગુજરાત પર આક્રમણ કર્યું હતું, પરંતુ તેને ભીમદેવના પુરોગામી મૂળરાજ બીજાની સેના દ્વારા પરાજય મળ્યો હતો (ઘણા મુસ્લિ તવારીખકારો ભૂલથી આ જીત ભીમદેવના ખાતે લખે છે).
- ઈ.સ. ૧૧૯૭નું આક્રમણ: ૧૧૯૦ના દાયકાના મધ્યમાં ઘોરીઓએ ઉત્તર ભારતના રાજાઓને હરાવ્યા. ૧૧૯૭માં, કુતબુદ્દીન ઐબકે અણહિલવાડ પાટણ (ચૌલુક્ય રાજધાની) પર કૂચ કરી.
- પરિણામ: ૪ ફેબ્રુઆરી ૧૧૯૭ના રોજ થયેલા યુદ્ધમાં ભીમદેવની સેનાનો પરાજય થયો. મુસ્લિમ ઈતિહાસકારો મુજબ આ યુદ્ધમાં હજારો સૈનિકો માર્યા ગયા હતા. આ યુદ્ધમાં ચૌલુક્ય સેનાનું નેતૃત્વ રાય કરણ, વલ્લણ (પ્રહલાદન) અને દારાબરસ (આબુના પરમાર ધારાવર્ષ) જેવા સામંતોએ કર્યું હતું.
- પુનઃપ્રાપ્તિ: કુતબુદ્દીન ઐબકે પાટણ લૂંટ્યું અને ત્યાં સુબો નિમ્યો, પરંતુ ૧૨૦૧ સુધીમાં ભીમદેવે પાટણ પર ફરીથી કબજો મેળવી લીધો હતો.
૨. પરમારો સાથે સંઘર્ષ (માળવા)
- સુભટવર્મન: માળવાના પરમાર રાજા સુભટવર્મનએ ભીમદેવની નબળી સ્થિતિનો લાભ લઈ લાટ પ્રદેશ પર આક્રમણ કર્યું અને ડભોઈ તથા પાટણને લૂંટ્યું હતું. તેણે ખંભાતમાં મસ્જિદ અને મંદિરોને નુકસાન પહોંચાડ્યું હોવાનું મનાય છે. ભીમદેવના સેનાપતિ શ્રીધર અને લવણપ્રસાદે તેને પાછો ખસેડ્યો હતો.
- અર્જુનવર્મન: સુભટવર્મનના પુત્ર અર્જુનવર્મનએ પણ ગુજરાત પર આક્રમણ કર્યું અને તે ભરૂચ સુધી પહોંચી ગયો હતો. તેણે જયંતસિંહ (જેણે થોડા સમય માટે ભીમદેવની ગાદી પચાવી પાડી હતી) ને હરાવ્યો હતો.
૩. દેવગીરીના યાદવો
- ભિલ્લમ પાંચમો: યાદવ રાજા ભિલ્લમ પાંચમાએ ગુજરાત પર આક્રમણ કર્યું હતું, પરંતુ ભીમદેવના ઉત્તરીય સામંત કેલ્હણ (નાડોલના ચૌહાણ) દ્વારા તેને હરાવવામાં આવ્યો હોવાનું મનાય છે.
- સિંહણ: યાદવ રાજા સિંઘણે ગુજરાત પર અનેક વાર આક્રમણ કર્યા. લવણપ્રસાદ અને વીરધવલે મુત્સદ્દીગીરી અને લશ્કરી બળનો ઉપયોગ કરી તેને રોક્યો હતો અને સંધિઓ કરી હતી. એકવાર સિંઘણના સેનાપતિ રામાએ આક્રમણ કર્યું ત્યારે લવણપ્રસાદના પૌત્ર વિસલદેવે તેને હરાવ્યો અને નર્મદા કિનારે રામા માર્યો ગયો.
૪. શાકંભરીના ચૌહાણ (પૃથ્વીરાજ ત્રીજા)
- ભીમદેવ અને પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ વચ્ચે યુદ્ધો થયા હતા. દંતકથાઓ મુજબ નાગૌર અને આબુ પાસે યુદ્ધો થયા હતા. ૧૧૮૭ પહેલા બંને રાજ્યો વચ્ચે શાંતિ સંધિ થઈ હતી.
- કેટલીક દંતકથાઓ એમ કહે છે કે ભીમદેવે પૃથ્વીરાજના પિતા સોમેશ્વરને માર્યા હતા અને પૃથ્વીરાજે ભીમદેવને માર્યા હતા, પરંતુ આ વાત ઐતિહાસિક રીતે ખોટી છે કારણ કે પૃથ્વીરાજના મૃત્યુ પછી પણ ભીમદેવ લગભગ ૫૦ વર્ષ સુધી જીવ્યા હતા.
૫. જયંતસિંહ દ્વારા ગાદી પચાવી પાડવી
ઈ.સ. ૧૨૦૫ થી ૧૨૧૦ દરમિયાન, જયંતસિંહ નામના એક વ્યક્તિએ પાટણની ગાદી પચાવી પાડી હતી. ભીમદેવે ૧૨૨૩-૧૨૨૬ દરમિયાન તેને હરાવીને ફરીથી પોતાની સત્તા સ્થાપિત કરી હતી.
અંગત જીવન
- રાણીઓ: ભીમદેવની બે રાણીઓના નામ ઇતિહાસમાં મળે છે – લીલાદેવી અને સુમલદેવી. લીલાદેવી ઝાલોરના ચૌહાણ શાસક સમરસિંહની પુત્રી હતી.
- સ્વભાવ: મધ્યકાલીન ગ્રંથો મુજબ ભીમદેવ દાનવીર હતા. તેમણે ‘અભિનવ-સિદ્ધરાજ’, ‘સપ્તમ-ચક્રવર્તી’ અને ‘બાળ-નારાયણ’ જેવા બિરુદો ધારણ કર્યા હતા.
સ્થાપત્ય અને મંદિરો
ભીમદેવના સમયમાં રાજ્યની આર્થિક સ્થિતિ નબળી હોવા છતાં, કેટલાક મંદિરોનું નિર્માણ થયું હતું:
- સોમનાથ: ૧૨૧૭માં સોમનાથ મંદિરની સામે ‘મેઘનાદ’ અથવા ‘મેઘધ્વનિ’ મંડપ બનાવ્યો.
- લીલાપુરા: રાણી લીલાદેવીની યાદમાં લીલાપુરા નગર વસાવ્યું અને ત્યાં ભીમેશ્વર અને લીલેશ્વર મંદિરો બંધાવ્યા.
- નવલખા મંદિર (ઘુમલી): આ સમયનું શ્રેષ્ઠ હયાત સ્થાપત્ય માનવામાં આવે છે.
- અન્ય મંદિરો: મિયાણીમાં નીલકંઠ મહાદેવ, ઓખામંડળમાં રામ-લક્ષ્મણ મંદિર, દ્વારકાનું રુકિમણી મંદિર અને દાહોદના બાવકાનું શિવ મંદિર આ સમયગાળાના છે.
અંતિમ સમય અને વાઘેલા વંશનો ઉદય
ભીમદેવના અંતિમ વર્ષોમાં સત્તાની લગામ ધીરે ધીરે તેમના મંત્રીઓ લવણપ્રસાદ અને તેમના પુત્ર વીરધવલના હાથમાં આવી ગઈ હતી. ભીમદેવ એક નામ માત્રના રાજા રહી ગયા હતા, જ્યારે વાસ્તવિક સત્તા ધોળકાના રાણા (વાઘેલાઓ) પાસે હતી. કવિ સોમેશ્વર અને અરિસિંહ જેવા લેખકોના મતે, રાજ્યને બચાવવા માટે લવણપ્રસાદે સત્તા સંભાળી હતી. ૧૨૩૧ સુધીમાં લવણપ્રસાદે ‘મહારાજાધિરાજ’નું બિરુદ ધારણ કર્યું હતું, છતાં તેઓ ભીમદેવને પોતાના સ્વામી ગણાવતા હતા.
ભીમદેવના મૃત્યુ બાદ ઈ.સ. ૧૨૪૦ પછી સત્તા સંપૂર્ણપણે વાઘેલા વંશના હાથમાં આવી ગઈ.
તારણ
ભીમદેવ દ્વિતીયનો શાસનકાળ ગુજરાતના ઇતિહાસમાં ઉથલપાથલ ભરેલો રહ્યો. તેમ છતાં, તેમણે લગભગ ૬૩ વર્ષ સુધી શાસન કર્યું અને અનેક મુસીબતો વચ્ચે પણ સોલંકી વંશની સત્તા ટકાવી રાખી. તેમના સમયમાં ગુજરાતનું રક્ષણ મુખ્યત્વે વાઘેલા સરદારોને આભારી હતું.
