રૂડા મહેલ (ઇડર): ખંડેર બની ગયેલા ઇડરના રાજમહેલનો ઇતિહાસ અને શૌર્યગાથા.
ગુજરાતના સાબરકાંઠા જિલ્લામાં આવેલું ઐતિહાસિક નગર ઇડર તેના પથરાળ ડુંગરો, પ્રાકૃતિક સૌંદર્ય અને અજેય ‘ઇડરિયા ગઢ’ માટે વિશ્વવિખ્યાત છે. “ઇડરિયો ગઢ જીતવો” — આ કહેવત ગુજરાતી ભાષામાં અશક્ય કામને શક્ય કરી બતાવવાના સંદર્ભમાં વપરાય છે. આ જ ગઢની શોભા વધારતા, પણ સમયના વહેણમાં આજે ખંડેર બની ગયેલા ઇડરના રાજમહેલ (દૌલત મહેલ) અને તેની ટોચ પર આવેલા ‘રૂઠી રાણીના માળિયા’ (જેને લોકો પ્રેમથી રૂડા મહેલ તરીકે પણ ઓળખે છે) નો ઇતિહાસ શૌર્ય, બલિદાન, પ્રેમ અને વિરહની અદભુત ગાથાઓથી ભરેલો છે.
આવો, આજે આ ખંડેરોમાં ધરબાયેલા એ સોનેરી ઇતિહાસના પાનાં ઉથલાવીએ, જે ગુજરાતના ગૌરવશાળી ભૂતકાળની સાક્ષી પૂરે છે.
ઇલ્વદુર્ગથી ઇડર સુધીની ઐતિહાસિક સફર
ઇડરનો ઇતિહાસ અત્યંત પ્રાચીન છે. મહાભારત અને પદ્મપુરાણ જેવા પૌરાણિક ગ્રંથોમાં પણ આ વિસ્તારનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. પ્રાચીન સમયમાં આ નગર ‘ઇલ્વદુર્ગ’ (ઇલ્વનો કિલ્લો) તરીકે ઓળખાતું હતું. સમય જતાં અપભ્રંશ થઈને તે ‘ઇડર’ બન્યું.
સ્થાનિક દંતકથાઓ મુજબ, વર્તમાન કળિયુગની શરૂઆત પહેલાં અહીં સુપ્રસિદ્ધ રાજા વેણીવચ્છ રાજ શાસન કરતા હતા. કહેવાય છે કે વેણીવચ્છરાજની માતા ગર્ભવતી હતાં ત્યારે એક ગરુડ તેમને ઇડરના ડુંગરોમાં લઈ આવ્યો હતો, અને અહીં જ તેમનો જન્મ થયો. રાજા વેણીવચ્છરાજે એક નાગકન્યા (પાતાળ લોકની રાજકુમારી) સાથે વિવાહ કર્યા હતા. જ્યારે નાગકન્યાને માનવજીવનની નશ્વરતા (મૃત્યુ) વિશે ખ્યાલ આવ્યો, ત્યારે દંપતીએ ઇડર ગઢ પર સમાધિ લઈ પૃથ્વી ત્યાગી દીધી હોવાની લોકવાયકા છે. આજે પણ ગઢની તળેટીમાં આવેલો વેણીવચ્છરાજ કુંડ આ પૌરાણિક પ્રેમકથાની યાદ અપાવે છે.
ઇડરના રાજમહેલો: વૈભવથી ખંડેર સુધી
ઇડરિયા ગઢ પર મુખ્યત્વે બે મહેલોનો ઇતિહાસ સૌથી વધુ રોમાંચક છે:
- રાજમહેલ (દૌલત મહેલ): જે નીચેના ભાગમાં ડુંગરોની વચ્ચે બંધાયેલો છે.
- રૂઠી રાણીનું માળિયું: જે ગઢની સૌથી ઊંચી ટોચ પર આવેલું છે.
૧. મહારાજાનો રાજમહેલ (દૌલત મહેલ)
ઇડરના ડુંગર પર ખડકોની વચ્ચે અત્યંત કલાત્મક રીતે બનાવાયેલો આ મહેલ મહારાજા દોલત સિંહજી (ઇ.સ. ૧૯૨૨-૧૯૨૮) ના સમયમાં તેના પૂર્ણ સ્વરૂપમાં વિકસ્યો હતો. કુદરતી ટેકરીઓને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના, ખડકોની જ ભૂમિતિનો ઉપયોગ કરીને આ મહેલનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. તેના વિશાળ ઝરૂખા, કોતરણીવાળા સ્તંભો અને લાંબા ગલિયારાઓ રાજપૂત સ્થાપત્ય કલાનો ઉત્કૃષ્ટ નમૂનો હતા.
આજે આ મહેલ ભલે ખંડેર અવસ્થામાં હોય, પરંતુ તેની વિશાળ દીવાલો અને માળખાને જોતાં જ એક જમાનાના તેના શાહી વૈભવનો અંદાજ આવી જાય છે. મહેલના ઝરૂખામાંથી આજે પણ આખું ઇડર શહેર અને આસપાસના જંગલોનું અત્યંત રમણીય દૃશ્ય જોવા મળે છે.
૨. રૂઠી રાણીનું માળિયું (રૂડા મહેલ)
ગઢની સૌથી ઊંચી અને દુર્ગમ ટોચ પર ‘રૂઠી રાણીનું માળિયું’ આવેલું છે. નામ સૂચવે છે તેમ, આ મહેલ એ રાણી માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો અથવા ઉપયોગમાં લેવાયો હતો જે રાજાથી નારાજ (રૂઠી) થઈ ગયા હતા.
દંતકથા મુજબ, ઇડરના રાજા રાવ ભાણની એક રાણી કોઈ કારણસર રાજાથી અત્યંત ક્રોધિત થઈ ગયાં અને તેમણે પોતાનું બાકીનું જીવન કોઈનું પણ મુખ જોયા વિના વિતાવવાનો નિર્ણય કર્યો. રાણીની નારાજગી દૂર કરવા અને તેમને સન્માનભેર રહેવા માટે ગઢની સૌથી ઊંચી ટોચ પર આ મહેલ બનાવવામાં આવ્યો. અહીંથી રાણી ક્યારેય નીચે ઊતર્યા નહીં. આ મહેલ રાણીના સ્વાભિમાન અને અડગ મનોબળનું પ્રતીક છે. ઊંચાઈ પર હોવાથી અહીંથી પવનના સુસવાટા અને કુદરતનું રૌદ્ર તેમજ શાંત સ્વરૂપ એકસાથે અનુભવી શકાય છે.
શૌર્ય, સંઘર્ષ અને રજપૂતોની અસ્મિતા
ઇડરિયા ગઢનો ઇતિહાસ માત્ર મહેલો પૂરતો સીમિત નથી; તે રક્તરંજિત યુદ્ધો અને રાજપૂતોના અપ્રતિમ શૌર્યથી ભરેલો છે.
| શાસન વંશ | ઇતિહાસની ઝલક |
| ભીલ શાસકો | શરૂઆતમાં હાથી સોડ અને શામળિયા સોડ જેવા શૂરવીર ભીલ રાજાઓએ અહીં રાજ કર્યું. |
| રાઠોડ વંશ (રાવ) | ૧૩મી સદીમાં મારવાડના રાઠોડ રાજવી સોનંગજીએ ઇડર પર કબજો મેળવી રાવ વંશની સ્થાપના કરી. |
| મુઘલ અને સુલતાન કાળ | ગુજરાતના સુલતાનો (અહેમદશાહ) અને અલાઉદ્દીન ખિલજીના સેનાપતિઓએ ઇડર પર અનેક આક્રમણો કર્યા. |
રાવ રણમલની શૌર્યગાથા:
ઇ.સ. ૧૪૧૪ ની આસપાસ ઇડરની ગાદી પર રાવ રણમલનું શાસન હતું. રાવ રણમલ અત્યંત બળવાન અને નીડર શાસક હતા. ગુજરાતના સુલતાનોએ ઇડરને ઝુકાવવા માટે અનેક વાર મોટાં લશ્કરો મોકલ્યાં, પરંતુ ઇડરના દુર્ગમ પહાડો અને રાજપૂતોની ગોરિલા યુદ્ધ પદ્ધતિ સામે તેઓ વારંવાર નિષ્ફળ ગયા. રાવ રણમલે સુલતાનના લશ્કરને હંફાવી દીધું હતું.
ગઢની ઉપર આજે પણ ‘રણમલ ચોકી’ આવેલી છે. કહેવાય છે કે રાવ રણમલના ૧૨ અત્યંત શૂરવીર અંગરક્ષકો આ ચોકીનું રક્ષણ કરતા હતા અને દુશ્મનોને ગઢમાં પ્રવેશતા અટકાવતા હતા. આજે આ સ્થાન પર જૈન દેરાસર આવેલું છે.
ગઢનાં અન્ય ઐતિહાસિક આકર્ષણો
રાજમહેલ અને રૂઠી રાણીના માળિયા ઉપરાંત, ઇડરિયા ગઢ પર અન્ય ઘણાં સ્થાપત્યો આવેલાં છે જે ઇડરની ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક સમૃદ્ધિ દર્શાવે છે:
- પવન પાવડી: આ એક પ્રકારના પ્રાચીન વોચટાવર (પહેરેદારી માટેના સ્થાન) છે, જ્યાંથી સૈનિકો દુશ્મનોની હિલચાલ પર નજર રાખતા.
- ઝરણેશ્વર મહાદેવ: ગઢ ચડતાં ડાબી બાજુએ એક પ્રાકૃતિક ગુફામાં શિવલિંગ આવેલું છે. ખડકોમાંથી સતત ઝરતું પાણી આ શિવલિંગ પર કુદરતી અભિષેક કરે છે.
- શાંતિનાથ જૈન દેરાસર: શ્વેતાંબર જૈન સંપ્રદાયનું આ ભવ્ય મંદિર ૧૬૦ ફૂટ લાંબુ અને ૫૫ ફૂટ ઊંચું છે. આ મંદિરમાં સ્થાપત્યની અદભુત કોતરણી જોવા મળે છે.
- રાણી તળાવ અને પાવાપુરી જલમંદિર: ગઢની તળેટીમાં આવેલું આ તળાવ સિંચાઈ અને સુંદરતા બંને માટે જાણીતું છે.
ખંડેર બોલે છે: આજની સ્થિતિ
સમયની થપાટો, આક્રમણો અને કાળક્રમે જાળવણીના અભાવે ઇડરનો આ ભવ્ય રાજમહેલ આજે માત્ર ખંડેર બનીને રહી ગયો છે. મહેલની છત મોટાભાગે તૂટી ગઈ છે, અને દીવાલો પર સમયના ઘા સ્પષ્ટ દેખાય છે. છતાં, આ ખંડેરોમાં એક વિચિત્ર આકર્ષણ છે. જ્યારે તમે આ ખંડેરો વચ્ચે ઊભા રહો છો, ત્યારે પવનના સૂસવાટા જાણે વીતી ગયેલી સદીઓના પડઘા સંભળાવતા હોય તેવો ભાસ થાય છે.
ઇડરિયો ગઢ ટ્રેકિંગના શોખીનો, ઇતિહાસકારો અને ફોટોગ્રાફરો માટે આજે એક મનપસંદ સ્થળ બની ગયું છે. ગઢના આશરે ૮૦૦ જેટલા કઠિન પગથિયાં ચડીને ઉપર પહોંચ્યા પછી જે નજારો જોવા મળે છે, તે તમામ થાક ઉતારી દે છે.
