રૂપાલની પલ્લી: ઘીની નદીઓ વહેવડાવતી વરદાયિની માતાની પલ્લી.
ભારત, અને ખાસ કરીને ગુજરાત, ઉત્સવો અને શ્રદ્ધાનો પ્રદેશ છે. અહીંના કણેકણમાં અને લોકજીવનમાં ધર્મ, આસ્થા અને પરંપરા વણાયેલા છે. ગુજરાતમાં નવરાત્રીનો તહેવાર ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉજવાય છે, પરંતુ આ નવરાત્રી દરમિયાન એક એવો ઉત્સવ પણ ઉજવાય છે જે આખા વિશ્વમાં અનોખો છે. આ ઉત્સવ એટલે ગાંધીનગર જિલ્લાના રૂપાલ ગામમાં ભરાતો ‘વરદાયિની માતાની પલ્લી’ નો મેળો. આસો સુદ નોમ (મહાનવમી) ની મધ્યરાત્રીએ નીકળતી આ પલ્લીમાં લાખો કિલો શુદ્ધ ઘીનો અભિષેક કરવામાં આવે છે, જેના કારણે ગામના રસ્તાઓ પર ઘીની નદીઓ વહેતી જોવા મળે છે. શ્રદ્ધાનું આ આવું અકલ્પનીય દ્રશ્ય દુનિયામાં બીજે ક્યાંય જોવા મળતું નથી.
ચાલો, આ ઐતિહાસિક, પૌરાણિક અને અદભુત ‘રૂપાલની પલ્લી’ ના ઉત્સવ વિશે વિસ્તારથી જાણીએ.
રૂપાલની પલ્લી: ઘીની નદીઓ વહેવડાવતી વરદાયિની માતાની પલ્લી video
૧. રૂપાલ ગામ અને વરદાયિની માતાનો પરિચય
ગુજરાતની રાજધાની ગાંધીનગરથી આશરે ૧૫ કિલોમીટરના અંતરે આવેલું રૂપાલ ગામ આમ તો સામાન્ય ગામ જેવું જ લાગે, પરંતુ તેનો ઈતિહાસ હજારો વર્ષ જૂનો છે. આ ગામમાં બિરાજમાન છે મા વરદાયિની. નામ મુજબ જ ‘વરદાયિની’ એટલે વરદાન આપનારી માતા. ભક્તોની મનોકામનાઓ પૂર્ણ કરતી આ માતાજીના મંદિરે બારેમાસ શ્રદ્ધાળુઓની ભીડ રહે છે, પરંતુ નવરાત્રી દરમિયાન અહીંનો માહોલ કંઈક અલગ જ હોય છે.
માતા વરદાયિનીનું આ સ્થાનક સ્વયંભૂ મનાય છે. માતાજીની મૂર્તિ અત્યંત તેજસ્વી અને દિવ્ય છે. એવું કહેવાય છે કે અહીં સાચા હૃદયથી માંગેલી દરેક માનતા પૂરી થાય છે, અને માનતા પૂરી થવા પર ભક્તો માતાજીની પલ્લીમાં ‘ઘી’ ચડાવવાની બાધા રાખે છે.
૨. પલ્લીનો ઇતિહાસ અને પૌરાણિક કથાઓ
રૂપાલની પલ્લીનો ઈતિહાસ કોઈ સો-બસ્સો વર્ષ જૂનો નથી, પરંતુ તે સીધો મહાભારત અને રામાયણ કાળ સાથે જોડાયેલો હોવાની માન્યતા છે.
મહાભારત કાળની કથા (પાંડવોનો અજ્ઞાતવાસ)
સૌથી પ્રચલિત કથા મહાભારત કાળની છે. પાંડવો જ્યારે જુગારમાં બધું જ હારી ગયા અને તેમને ૧૨ વર્ષનો વનવાસ અને ૧ વર્ષનો અજ્ઞાતવાસ ભોગવવાનો આવ્યો, ત્યારે તેઓ પોતાના અજ્ઞાતવાસનો સમય પસાર કરવા વિરાટ નગરી (હાલનું ધોળકા) આવ્યા હતા. વિરાટ નગરમાં પ્રવેશતા પહેલાં, પોતાની ઓળખ છુપાવવા અને શસ્ત્રો સુરક્ષિત રાખવા માટે તેઓ રૂપાલના જંગલોમાં આવ્યા હતા.
અહીં એક વિશાળ ખીજડા (શમી) નું વૃક્ષ હતું. પાંડવોએ પોતાના દિવ્ય શસ્ત્રો આ શમી વૃક્ષની બખોલમાં છુપાવી દીધા. શસ્ત્રો છુપાવ્યા બાદ, પાંડવોએ ત્યાં બિરાજમાન માતા વરદાયિનીની આરાધના કરી અને પ્રાર્થના કરી કે, “હે માતા! અમારો અજ્ઞાતવાસ નિર્વિઘ્ને પૂર્ણ થાય અને યુદ્ધમાં અમારો વિજય થાય તેવા આશીર્વાદ આપો. જો અમે સફળ થઈશું, તો અમે સોનાની પલ્લી બનાવીને તમારો ઉત્સવ ઉજવીશું.”
માતાજીના આશીર્વાદથી પાંડવોનો અજ્ઞાતવાસ સફળ રહ્યો અને કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધમાં તેમનો ભવ્ય વિજય થયો. પોતાનું વચન પૂર્ણ કરવા માટે ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે સોનાની પલ્લી બનાવી અને તેના પર પાંચ કુંડ સ્થાપિત કર્યા. તેમાં શુદ્ધ ઘીના દીવા પ્રગટાવીને માતાજીની રથયાત્રા કાઢી. ત્યારથી રૂપાલમાં પલ્લી કાઢવાની આ પરંપરા શરૂ થઈ હોવાનું મનાય છે.
રામાયણ કાળની માન્યતા
કેટલાક પૌરાણિક ગ્રંથો અને લોકવાયકાઓ અનુસાર, ત્રેતાયુગમાં ભગવાન શ્રી રામ જ્યારે સીતા માતાની શોધમાં લંકા જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે શૃંગી ઋષિના કહેવાથી તેઓ રૂપાલ આવ્યા હતા. અહીં તેમણે વરદાયિની માતાની પૂજા કરી હતી અને માતાજીએ તેમને વિજય પ્રાપ્તિનું વરદાન તેમજ એક દિવ્ય બાણ આપ્યું હતું. આ જ બાણથી શ્રી રામે રાવણનો વધ કર્યો હતો. રામે પણ વિજય બાદ માતાજીની આરાધના કરી હતી.
૩. પલ્લી એટલે શું? તેનું નિર્માણ કેવી રીતે થાય છે?
ઘણા લોકોને પ્રશ્ન થાય કે ‘પલ્લી’ એટલે શું? પલ્લી એટલે માતાજીનો રથ અથવા પાલખી. પરંતુ રૂપાલની પલ્લી કોઈ સામાન્ય રથ નથી. તેનું નિર્માણ એક અત્યંત ચોક્કસ અને પરંપરાગત પદ્ધતિથી કરવામાં આવે છે, જેમાં ગામના દરેક સમાજનું યોગદાન હોય છે.
નિર્માણ પ્રક્રિયા
- ખીજડાનું લાકડું: પલ્લી બનાવવા માટે ફક્ત ખીજડા (શમી) ના લાકડાનો જ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. નવરાત્રીની શરૂઆતમાં જ ગામના લોકો જંગલમાંથી પવિત્ર ખીજડાનું લાકડું શોધી લાવે છે.
- લોખંડની ખીલીનો અભાવ: પલ્લીની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તેમાં લોખંડની એક પણ ખીલીનો ઉપયોગ થતો નથી. લાકડાના ટુકડાઓને જોડવા માટે લાકડાની જ ખીલીઓ (ફાચર) નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
- પલ્લીનો આકાર: પલ્લીને એક ચોક્કસ માળખામાં તૈયાર કરવામાં આવે છે. તેના પર પાંચ પાળિયા (ગોખલા) બનાવવામાં આવે છે, જે પાંચ પાંડવોના પ્રતીક સમાન છે. આ પાંચ પાળિયા પર માટીના મોટા કુંડા (કોડિયાં) મૂકવામાં આવે છે, જેમાં ઘી ભરીને જ્યોત પ્રગટાવવામાં આવે છે.
- શણગાર: પલ્લી તૈયાર થઈ ગયા બાદ તેને વિવિધ ફૂલો, આસોપાલવના તોરણો અને માતાજીની ચુંદડીઓથી શણગારવામાં આવે છે.
૪. સામાજિક સમરસતા અને કોમી એકતાનું અદભુત ઉદાહરણ
રૂપાલની પલ્લી માત્ર એક ધાર્મિક ઉત્સવ નથી, પરંતુ તે ભારતીય સમાજવ્યવસ્થા, સામાજિક સમરસતા અને સર્વધર્મ સમભાવનું જીવંત ઉદાહરણ છે. પલ્લી બનાવવાથી લઈને તેને કાઢવા સુધીની પ્રક્રિયામાં ગામના અઢારેય આલમ (તમામ જ્ઞાતિઓ) ના લોકોનું ચોક્કસ કામ વહેંચાયેલું છે. આ પરંપરા સદીઓથી અકબંધ છે.
- વાલ્મીકિ અને હરિજન સમાજ: પલ્લી માટે ખીજડાનું લાકડું જંગલમાંથી કાપી લાવવાનું સૌપ્રથમ કામ આ સમાજના લોકો કરે છે.
- સુથાર સમાજ: લાકડાને છોલી, કાપીને તેને રથ (પલ્લી) નો આકાર આપવાનું અને તેને જોડવાનું કામ સુથાર ભાઈઓ કરે છે.
- દરજી સમાજ: પલ્લી બની ગયા પછી તેને માતાજીની ચુંદડીઓ અને કાપડથી શણગારવાનું કામ દરજી સમાજ કરે છે.
- પ્રજાપતિ (કુંભાર) સમાજ: પલ્લી પર જે પાંચ કુંડ (કોડિયાં) મૂકવામાં આવે છે, જેમાં ઘીનો દીવો થાય છે, તે કુંડા બનાવવાનું કામ કુંભાર સમાજ કરે છે.
- પંચાલ સમાજ: પલ્લીમાં જ્યાં પણ ધાતુ કે અન્ય જરૂરિયાત પડે (પૂજાના વાસણો વગેરે), ત્યાં આ સમાજ સેવા આપે છે.
- બ્રાહ્મણ સમાજ: પલ્લી તૈયાર થઈ ગયા બાદ, તેની વૈદિક મંત્રોચ્ચાર સાથે પ્રાણ-પ્રતિષ્ઠા અને પૂજા-અર્ચના બ્રાહ્મણો દ્વારા કરવામાં આવે છે.
- પાટીદાર (પટેલ) સમાજ: પલ્લીની સુરક્ષા, વ્યવસ્થા અને પલ્લીના રથને પોતાના ખભા પર ઉઠાવીને આખા ગામમાં ફેરવવાની મુખ્ય જવાબદારી પાટીદાર યુવાનો નિભાવે છે. પલ્લી ક્યારેય જમીન પર મૂકવામાં આવતી નથી.
- મુસ્લિમ સમાજ: આશ્ચર્યની વાત એ છે કે ગામના મુસ્લિમ પરિવારો પણ પલ્લીના માર્ગમાં સાફ-સફાઈ અને પાણી છાંટવાની સેવામાં જોડાય છે. પંખા નાખવાની કે વ્યવસ્થા જાળવવાની સેવામાં તેમનો પણ ફાળો હોય છે.
આમ, ઊંચ-નીચના તમામ ભેદભાવ ભૂલીને, એક જ મંચ પર આખું ગામ એકઠું થાય છે. આ એકતા જ પલ્લી ઉત્સવનો સાચો આત્મા છે.
૫. નવરાત્રીના નવમા નોરતાની મધ્યરાત્રી: શ્રદ્ધાનો મહાસાગર
આસો સુદ નોમ (નવમી) ની રાત રૂપાલ માટે દિવાળી કરતા પણ વિશેષ હોય છે. આખા ગામને રોશનીથી શણગારવામાં આવે છે. પલ્લી નીકળવાનો સમય મધ્યરાત્રી (આશરે ૧૨:૦૦ વાગ્યાની આસપાસ) નો હોય છે, પરંતુ સાંજ પડતાં જ ગુજરાત અને દેશ-વિદેશમાંથી લાખો શ્રદ્ધાળુઓ રૂપાલ ઉમટી પડે છે.
પલ્લીનું પ્રસ્થાન
મધ્યરાત્રીએ, માતાજીની આરતી થયા બાદ, બ્રાહ્મણો મંત્રોચ્ચાર કરે છે. પલ્લી પરના પાંચ કુંડાઓમાં દીવા પ્રગટાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ, “જય વરદાયિની માતા”, “જય અંબે” ના ગગનભેદી નારાઓ સાથે પલ્લી મંદિરના પ્રાંગણમાંથી બહાર આવે છે.
પલ્લીનો માર્ગ
પલ્લીનો માર્ગ ગામના ૨૭ જેટલા ચકલા (ચોક/Chauraha) માંથી પસાર થાય છે. આ માર્ગ પર લાખોની જનમેદની માતાજીના દર્શન માટે બંને બાજુ ગોઠવાઈ ગઈ હોય છે. પલ્લી જમીન પર ચાલતી નથી, પરંતુ યુવાનો તેને પોતાના ખભા પર ઊંચકીને ચાલે છે. ભારે ઉત્સાહ, ઢોલ-નગારાનો નાદ અને શ્રદ્ધાનો આવો જુવાળ ભાગ્યે જ ક્યાંક જોવા મળે. દરેક ચોક પર પલ્લી ઊભી રહે છે અને ત્યાં વિશેષ પૂજા થાય છે.
૬. ઘીની નદીઓ: એક અકલ્પનીય દ્રશ્ય
રૂપાલની પલ્લીનું સૌથી મોટું અને વિશ્વવિખ્યાત આકર્ષણ છે – શુદ્ધ ઘીનો અભિષેક.
જે લોકોની માનતા પૂરી થઈ હોય (જેમ કે, સંતાન પ્રાપ્તિ, વિવાહ, રોગ-મુક્તિ, વેપારમાં સફળતા કે વિદેશ જવાની ઈચ્છા), તેઓ પોતાની બાધા મુજબ પલ્લી પર શુદ્ધ ઘી ચડાવે છે. કોઈ ૧ ડબ્બો ઘી ચડાવે છે, તો કોઈ ૧૦ ડબ્બા, અને કેટલાક તો ૫૦-૧૦૦ ડબ્બા ઘી પણ ચડાવે છે!
- કેવી રીતે ચડાવાય છે ઘી? જ્યારે પલ્લી ગામના રસ્તાઓ પરથી પસાર થાય છે, ત્યારે લોકો પોતાના ઘરના ધાબા પરથી, બાલ્કનીમાંથી અથવા રસ્તાની બંને બાજુ ઊભા રહીને પલ્લી પર ઘીના ડબ્બા રેડે છે. આ માટે વિશેષ પાઇપ અને ગરણીની પણ વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે જેથી ઘી સીધું પલ્લીના કુંડામાં પડે.
- લાખો કિલો ઘી: એક અંદાજ મુજબ, આ એક રાતમાં પલ્લી પર ૪ લાખ કિલોથી વધુ શુદ્ધ ઘી ચડાવવામાં આવે છે. (આ આંકડો દર વર્ષે વધતો જાય છે). પલ્લીના કુંડા નાના હોવાથી અને ઘીનો જથ્થો અઢળક હોવાથી, મોટાભાગનું ઘી પલ્લી પરથી નીચે રસ્તા પર ઢોળાય છે.
- રસ્તા પર ઘીની નદીઓ: જ્યારે એક જ રાતમાં હજારો ડબ્બા ઘી ઢોળાય, ત્યારે સ્વાભાવિક છે કે રસ્તા પર ઘી વહેવા લાગે. રૂપાલના માર્ગો પર સાક્ષાત ઘીની નદીઓ વહેતી જોવા મળે છે. લોકોના પગ ઘીના ખાબોચિયાંમાં ડૂબી જાય છે. આ દ્રશ્ય એટલું રોમાંચક અને આશ્ચર્યજનક હોય છે કે તેને નજરે જોયા વિના તેનો વિશ્વાસ કરવો મુશ્કેલ છે. કાદવ, ધૂળ અને ઘીનું મિશ્રણ થઈ જાય છે, છતાં ભક્તો માટે તે અમૃત સમાન હોય છે.
૭. ઘીનું વિતરણ, શ્રદ્ધા અને વિજ્ઞાનને પડકારતો ચમત્કાર
જ્યારે લાખો કિલો ઘી રસ્તા પર ઢોળાતું હોય, ત્યારે મનમાં પ્રશ્ન થાય કે આટલા બધા ઘીનું શું થતું હશે? શું તેનો બગાડ થાય છે? અહીં જ રૂપાલની બીજી એક મહાન પરંપરા જોવા મળે છે.
વાલ્મીકિ સમાજનો અધિકાર
રસ્તા પર ઢોળાયેલા આ ઘી પર માત્ર ને માત્ર ગામના વાલ્મીકિ (અનુસૂચિત જાતિ) સમાજનો અધિકાર હોય છે. જ્યારે પલ્લી પસાર થઈ જાય, ત્યારે આ સમાજના લોકો રસ્તા પરથી ઘી ભેગું કરે છે. તેઓ મોટા પીપડાં ભરીને આ ઘી પોતાના ઘરે લઈ જાય છે.
પ્રસાદ તરીકે ઉપયોગ
આશ્ચર્યની વાત એ છે કે, રસ્તાની ધૂળ અને કાદવમાં ભળેલું હોવા છતાં, આ ઘીને લોકો અત્યંત પવિત્ર પ્રસાદ માને છે. વાલ્મીકિ સમાજના લોકો આ ઘીને ગરમ કરીને સાફ કરે છે. તેનો ઉપયોગ તેઓ આખું વર્ષ પોતાના ઘરમાં ખાવા માટે અને માતાજીના દીવા કરવા માટે કરે છે. અન્ય સમાજના લોકો પણ પ્રસાદ તરીકે આ ઘી તેમના ઘરેથી માંગવા જાય છે. કોઈ પણ જાતનો અહંકાર કે છૂત-અછૂતનો ભેદભાવ અહીં જોવા મળતો નથી.
વિજ્ઞાનને પડકાર (કોઈ જીવજંતુ નહીં)
આ મેળાનો એક એવો ચમત્કાર છે જે આજ સુધી વિજ્ઞાન માટે કોયડો રહ્યો છે. સામાન્ય રીતે ક્યાંય પણ થોડું ઘી ઢોળાય તો ત્યાં કીડીઓ, મંકોડા કે માખીઓનો ઉપદ્રવ થઈ જાય છે. પરંતુ રૂપાલમાં લાખો કિલો ઘી રસ્તાઓ પર, ખુલ્લામાં, માટીમાં ઢોળાયેલું પડેલું હોય છે, છતાં ત્યાં એક પણ કીડી કે માખી જોવા મળતી નથી. તેમાંથી ક્યારેય દુર્ગંધ આવતી નથી કે આ ઘી ખાવાથી આજ સુધી કોઈ બીમાર પડ્યું હોવાનો કિસ્સો નોંધાયો નથી. સ્થાનિક લોકો અને શ્રદ્ધાળુઓ આને સાક્ષાત વરદાયિની માતાનો ચમત્કાર માને છે.
૮. આધુનિક સમયમાં પલ્લી મહોત્સવનું વ્યવસ્થાપન
સમયની સાથે રૂપાલની પલ્લીમાં આવતા દર્શનાર્થીઓની સંખ્યામાં અધધ વધારો થયો છે. આજે આ મેળામાં ૧૫ થી ૨૦ લાખ જેટલા લોકો ઉમટી પડે છે. આટલી મોટી જનમેદનીનું સંચાલન કરવું એ એક મોટો પડકાર છે.
- પોલીસ અને પ્રશાસન: ગાંધીનગર પોલીસ અને વહીવટી તંત્ર પલ્લીના અઠવાડિયા પહેલાથી જ એક્શન મોડમાં આવી જાય છે. હજારો પોલીસ જવાનો, એસઆરપી (SRP) ની ટુકડીઓ, હોમગાર્ડ્સ સુરક્ષા માટે તૈનાત કરવામાં આવે છે.
- સીસીટીવી (CCTV) કેમેરા: સમગ્ર ગામ અને પલ્લીના રૂટને હાઈ-રિઝોલ્યુશન કેમેરાથી આવરી લેવામાં આવે છે.
- ટ્રાફિક મેનેજમેન્ટ: ગામની બહાર મોટા પાર્કિંગ પ્લોટ બનાવવામાં આવે છે. ખાનગી વાહનોને ગામમાં પ્રવેશવા પર પ્રતિબંધ હોય છે. રાજ્ય સરકાર દ્વારા એસ.ટી. (ST) બસની વિશેષ સુવિધાઓ (એક્સ્ટ્રા બસો) પૂરી પાડવામાં આવે છે.
- આરોગ્ય સુવિધા: ઈમરજન્સી માટે ઠેર-ઠેર મેડિકલ કેમ્પ અને એમ્બ્યુલન્સની વ્યવસ્થા હોય છે.
- મંદિર ટ્રસ્ટની ભૂમિકા: શ્રી વરદાયિની માતાજી દેવસ્થાન ટ્રસ્ટ દ્વારા યાત્રાળુઓ માટે ભોજન, રહેવા અને દર્શન માટે કતારની સુવ્યવસ્થિત જાળવણી કરવામાં આવે છે. સ્વયંસેવકો રાત-દિવસ સેવા આપે છે.
૯. પર્યાવરણ અને અર્થવ્યવસ્થા પર પ્રભાવ
ઘણા આધુનિક વિચારકો અને પર્યાવરણવાદીઓ આટલા મોટા પ્રમાણમાં ઘી ચડાવવાની પરંપરાને અન્ન કે સંપત્તિનો બગાડ ગણાવે છે. તેઓનું માનવું છે કે આ ઘી ગરીબોમાં વહેંચવું જોઈએ. પરંતુ, સ્થાનિક લોકોની આસ્થા અને પરંપરા સમક્ષ આ દલીલો ટકી શકતી નથી.
સ્થાનિકોના મતે: ૧. આ ઘીનો ક્યારેય બગાડ થતો નથી; તે વાલ્મીકિ સમાજ અને ગરીબ વર્ગ દ્વારા જ ઉપયોગમાં લેવાય છે, જે એક પ્રકારે ગરીબોને સહાય જ છે. ૨. આ ઉત્સવના કારણે હજારો લોકોને રોજગારી મળે છે. ફૂલહાર વેચનારા, પ્રસાદ વેચનારા, ડબ્બા બનાવનારા, ટ્રાન્સપોર્ટેશન વાળા અને સ્થાનિક વેપારીઓ માટે આ મેળો આર્થિક જીવાદોરી સમાન છે. ૩. ગુજરાતના ડેરી ઉદ્યોગ (ખાસ કરીને આસપાસની ડેરીઓ) ને આ દિવસોમાં ઘીના વેચાણ થકી મોટો આર્થિક લાભ થાય છે.
૧૦. નિષ્કર્ષ: શ્રદ્ધાનો કોઈ વિકલ્પ નથી
રૂપાલની પલ્લી એ માત્ર લાકડાનો રથ કે ઘી ઢોળવાનો ઉત્સવ નથી. તે ભારતની સનાતન પરંપરા, અખૂટ આસ્થા અને સામાજિક એકતાનું પ્રતીક છે. આધુનિક યુગમાં, જ્યાં માણસ ચંદ્ર અને મંગળ પર પહોંચી ગયો છે, ત્યાં રૂપાલ ગામના માટીના રસ્તાઓ પર વહેતી ઘીની નદીઓ આપણને એ અહેસાસ કરાવે છે કે ‘શ્રદ્ધા’ આગળ વિજ્ઞાન અને તર્ક ઘણીવાર વામણા સાબિત થાય છે.
જ્યારે લાખો લોકો એકસાથે “બોલ માડી અંબે, જય જય અંબે” અને “વરદાયિની માત કી જય” નો જયઘોષ કરે છે, ત્યારે વાતાવરણમાં જે ઉર્જા ઉત્પન્ન થાય છે, તે અનુભવવા લાયક હોય છે. રૂપાલની પલ્લી આપણને શીખવે છે કે કેવી રીતે એક ધાર્મિક ઉત્સવ આખા ગામને, તમામ જ્ઞાતિ-ધર્મના લોકોને એક તાંતણે બાંધી શકે છે. ગુજરાતના સાંસ્કૃતિક વારસામાં રૂપાલની પલ્લી એક સુવર્ણ અધ્યાય છે, જે પેઢી દર પેઢી તેની ભવ્યતા અને પવિત્રતા સાથે આમ જ ઉજવાતી રહેશે. આસ્થાની આ ઘીની નદીઓ માત્ર જમીન પર જ નહીં, પરંતુ ભક્તોના હૃદયમાં પણ નિરંતર વહેતી રહે છે.
