ભારતના ઇતિહાસમાં જ્યારે પણ શહેરી વિકાસ, સ્વચ્છતા અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપનની વાત આવે છે, ત્યારે ગુજરાતના સુરત શહેરનું નામ સુવર્ણ અક્ષરે લખવામાં આવે છે. પરંતુ સુરતની આ ‘સ્વચ્છ શહેર’ તરીકેની ઓળખ પાછળ એક અત્યંત કાળો અને ભયાનક ભૂતકાળ છુપાયેલો છે. ૧૯૯૪ નો પ્લેગ એક એવી ઘટના હતી જેણે સુરતને માત્ર રાષ્ટ્રીય જ નહીં, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે…
ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામનો ઇતિહાસ માત્ર યુદ્ધના મેદાનો કે સંસદ ભવનો પૂરતો સીમિત નથી. આ ઇતિહાસ એક એવા પવિત્ર સ્થળ સાથે જોડાયેલો છે, જેણે કોઈ શસ્ત્રો વિના એક મહાન સામ્રાજ્યના પાયા હચમચાવી દીધા હતા. આ સ્થળ એટલે ગુજરાતના અમદાવાદ શહેરમાં સાબરમતી નદીના કિનારે આવેલો ‘સાબરમતી આશ્રમ’, અને આ આશ્રમનું ધબકતું હૃદય એટલે ‘હૃદયકુંજ’. મહાત્મા ગાંધીજીનું આ…
ભારતના પશ્ચિમ કિનારે ગુજરાત રાજ્યમાં આવેલું પોરબંદર શહેર, માત્ર એક ઐતિહાસિક બંદર જ નથી, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ માટે એક પવિત્ર યાત્રાધામ સમાન છે. આ એ જ ભૂમિ છે જ્યાં ભારતના રાષ્ટ્રપિતા અને વિશ્વને સત્ય તથા અહિંસાનો માર્ગ બતાવનાર મહામાનવ, મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધીનો જન્મ થયો હતો. પોરબંદરના હાર્દમાં આવેલું ‘કીર્તિમંદિર’ એ માત્ર ઈંટો અને પથ્થરોથી બનેલી…
ભારતના આઝાદી પછીના ઇતિહાસમાં અનેક જનઆંદોલનો થયા છે, પરંતુ ૧૯૭૪માં ગુજરાતમાં થયેલું ‘નવનિર્માણ આંદોલન’ એક એવો ઐતિહાસિક અને અભૂતપૂર્વ ઘટનાક્રમ હતો જેણે માત્ર રાજ્યની જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર દેશની રાજકીય દિશા બદલી નાખી. આ આંદોલનની સૌથી મોટી વિશેષતા એ હતી કે તે કોઈ રાજકીય પક્ષ દ્વારા નહીં, પરંતુ વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને…
નવલખા પેલેસ (ગોંડલ): સૌરાષ્ટ્રના રાજવી વારસાનું એક અમૂલ્ય રત્ન – કોતરણી અને સંગ્રહાલય ગુજરાતનો ઇતિહાસ અત્યંત સમૃદ્ધ અને વૈવિધ્યસભર રહ્યો છે. ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્રની ભૂમિ પર અનેક રજવાડાંઓએ રાજ કર્યું છે અને પાછળથી પોતાની ભવ્યતાની સાક્ષી પૂરતા અનેક સ્થાપત્યો છોડી ગયા છે. રાજકોટ જિલ્લામાં આવેલું ગોંડલ શહેર આ રાજવી વારસાનું એક જીવંત ઉદાહરણ છે. ગોંડલનો…
ગુજરાતના નકશા પર ખંભાતના અખાત પાસે આવેલું ખંભાત (Cambay) શહેર એક સમયે ભારતનું સૌથી સમૃદ્ધ બંદર હતું. આ શહેરની ઓળખ માત્ર તેના ઐતિહાસિક બંદર કે સ્થાપત્યો પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ તેની ખરી ઓળખ તેના સેંકડો વર્ષ જૂના ‘અકીક ઉદ્યોગ’ (Agate Industry) સાથે જોડાયેલી છે. નદીના પટમાંથી કે પહાડોની ખાણોમાંથી મળતા સામાન્ય દેખાતા પથ્થરોને કાપી, ઘસી…
ગુજરાતની ધરતી કળાઓ, સંસ્કૃતિ અને હસ્તકલાથી અત્યંત સમૃદ્ધ છે. કચ્છનું ભરતકામ હોય, પાટણનાં પટોળાં હોય કે જામનગરની બાંધણી—ગુજરાતની દરેક કળાને વિશ્વભરમાં આગવી ઓળખ મળી છે. પરંતુ આ જ ગુજરાતમાં કેટલીક એવી હસ્તકલાઓ પણ શ્વાસ લઈ રહી છે, જેનો ઇતિહાસ સદીઓ જૂનો છે, જેની કારીગરી અદભુત છે, છતાં તે સમયના પ્રવાહમાં ક્યાંક વિસરાઈ રહી છે. આવી…
ગુજરાત, અને તેમાં પણ ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્ર, તેની રંગબેરંગી સંસ્કૃતિ, કળા અને હસ્તકલા માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે. સૌરાષ્ટ્રની ધરતી પર અનેક કળાઓનો જન્મ અને વિકાસ થયો છે, જેમાંની એક અત્યંત લોકપ્રિય અને મનમોહક કળા એટલે મોતીકામ (Beadwork). મોતીકામ એ માત્ર એક કળા નથી, પરંતુ તે સૌરાષ્ટ્રના લોકજીવન, તેમની માન્યતાઓ, તેમના ઉત્સવો અને તેમની સૌંદર્ય દૃષ્ટિનું…
ગુજરાતનો સૌથી મોટો જિલ્લો ‘કચ્છ’ માત્ર તેના રણ અને ભૌગોલિક વૈવિધ્ય માટે જ નહીં, પરંતુ તેની અજોડ હસ્તકલા અને સાંસ્કૃતિક વિરાસત માટે સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રખ્યાત છે. કચ્છની ધરતી પર અનેક સમુદાયો વસે છે, અને દરેક સમુદાયની પોતાની આગવી ઓળખ, પહેરવેશ અને કળા છે. આ કળાઓમાં સૌથી મોખરે છે ‘કચ્છી ભરતકામ’ (Kutchi Embroidery). કચ્છી ભરતકામ માત્ર…
માટી અને માનવજીવનનો અતૂટ નાતો માનવ સંસ્કૃતિના ઉદ્ભવ અને વિકાસમાં માટીકળાનું યોગદાન સૌથી પ્રાચીન અને મહત્વપૂર્ણ રહ્યું છે. માનવીએ જ્યારે સ્થાયી જીવનની શરૂઆત કરી, ત્યારે પોતાની દૈનિક જરૂરિયાતોને સંતોષવા માટે તેણે સૌપ્રથમ માટીનો આશરો લીધો હતો. અનાજ ભરવાના કોઠારથી લઈને પાણી પીવાના માટલા સુધી અને પૂજાની મૂર્તિઓથી લઈને બાળકોના રમકડાં સુધી, માટીએ માનવજીવનના દરેક તબક્કે…
