કુંભારિયાના જૈન મંદિરો: આરસપહાણની કોતરણી અને ઇતિહાસ.

ગુજરાત, જે તેની સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક વિરાસત માટે વિશ્વભરમાં જાણીતું છે, તે અનેક પ્રાચીન મંદિરો અને સ્થાપત્યોનું પિયર છે. આ અગણિત સ્થાપત્યોમાં બનાસકાંઠા જિલ્લામાં આવેલા કુંભારિયાના જૈન મંદિરો (Kumbhariya Jain Temples) ભારતીય શિલ્પ અને સ્થાપત્ય કળાનો એક અજોડ નમૂનો છે. પ્રખ્યાત યાત્રાધામ અંબાજીથી માત્ર ૧.૫ થી ૨ કિલોમીટરના અંતરે આવેલા આ મંદિરો, રાજસ્થાનના માઉન્ટ આબુ ખાતે આવેલા દેલવાડાના મંદિરોની હરોળમાં ઊભા રહી શકે તેવી બારીક અને આકર્ષક આરસપહાણની કોતરણી ધરાવે છે. શ્વેતાંબર જૈન સંપ્રદાય માટે આ એક અત્યંત પવિત્ર તીર્થસ્થાન છે, પરંતુ કળા અને ઇતિહાસના પ્રેમીઓ માટે પણ આ સ્થળ એક સ્વર્ગ સમાન છે.

આ લેખમાં આપણે કુંભારિયાના જૈન મંદિરોનો ઇતિહાસ, તેની સાથે જોડાયેલી રસપ્રદ લોકવાયકાઓ, સોલંકી કાલીન સ્થાપત્ય શૈલી અને આરસપહાણમાં કંડારાયેલા અદ્ભુત શિલ્પકામ વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.

૧. ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને નિર્માણ

કુંભારિયાના મંદિરોનો ઇતિહાસ ૧૧મી સદીના ગુજરાત સાથે જોડાયેલો છે. આ તે સમય હતો જ્યારે ગુજરાત પર ચાલુક્ય (સોલંકી) વંશના રાજા ભીમદેવ પ્રથમનું શાસન હતું. સોલંકી કાળને ગુજરાતનો ‘સુવર્ણ યુગ’ કહેવામાં આવે છે, કારણ કે આ સમયગાળા દરમિયાન કળા, સાહિત્ય, વેપાર અને સ્થાપત્યનો અદભૂત વિકાસ થયો હતો. મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર, પાટણની રાણકી વાવ અને આબુના દેલવાડાના મંદિરો આ જ સમયગાળાની દેન છે.

મંત્રી વિમલ શાહનું યોગદાન કુંભારિયાના આ ભવ્ય જૈન મંદિરોના નિર્માણનો શ્રેય રાજા ભીમદેવ પ્રથમના મહામંત્રી અને દંડનાયક વિમલ શાહને જાય છે. વિમલ શાહ એક અત્યંત શક્તિશાળી સેનાપતિ હોવાની સાથે સાથે પરમ જૈન શ્રાવક અને કળાના આશ્રયદાતા પણ હતા. તેમણે જ માઉન્ટ આબુમાં પ્રખ્યાત ‘વિમલ વસહી’ મંદિરનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું.

ઇતિહાસકારો અને જૈન ગ્રંથો અનુસાર, કુંભારિયા (જેનું પ્રાચીન નામ ‘આરાસણ’ હતું, કારણ કે અહીંથી આરસપહાણ મળી આવતો હતો) ખાતે વિમલ શાહે ૧૧મી સદીની શરૂઆતમાં આ મંદિરોનું નિર્માણ શરૂ કરાવ્યું હતું. આ મંદિરોનું નિર્માણ કાર્ય ઈ.સ. ૧૦૬૨ થી શરૂ થઈને ઈ.સ. ૧૨૩૧ સુધી વિવિધ તબક્કામાં ચાલ્યું હતું.

૨. ૩૬૦ મંદિરોની લોકવાયકા અને અંબાજી માતાનો શ્રાપ

કુંભારિયાના મંદિરો સાથે એક અત્યંત પ્રચલિત અને રસપ્રદ લોકવાયકા જોડાયેલી છે.

કહેવાય છે કે મંત્રી વિમલ શાહે અંબાજી માતાની આકરી તપસ્યા કરી હતી. તેમની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને માતાજીએ તેમને અઢળક ધન-સંપત્તિ અને શક્તિના આશીર્વાદ આપ્યા હતા. આ સંપત્તિનો ઉપયોગ કરીને વિમલ શાહે આરાસણ (કુંભારિયા) ખાતે ૩૬૦ ભવ્ય જૈન મંદિરોનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું.

જ્યારે આ 360 મંદિરોનું નિર્માણ પૂર્ણ થયું, ત્યારે વિમલ શાહે તેની ઉજવણી માટે એક મોટો ઉત્સવ રાખ્યો. એક રાત્રે અંબાજી માતા સ્વયં એક વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ સ્ત્રીના વેશમાં ત્યાં આવ્યા અને વિમલ શાહને પૂછ્યું, “હે શ્રાવક, તેં આટલા અદ્ભુત મંદિરો કોની કૃપાથી બનાવ્યા?”

તે સમયે વિમલ શાહના મનમાં અહંકાર આવી ગયો હતો. માતાજીના પ્રશ્નના જવાબમાં તેમણે કહ્યું, “મારા પોતાના બાહુબળ, મારી બુદ્ધિ અને મારી સંપત્તિથી મેં આ મંદિરો બનાવ્યા છે.” માતાજીએ તેમને ત્રણ વાર આ પ્રશ્ન પૂછ્યો, પરંતુ દર વખતે અહંકારી વિમલ શાહે એ જ ઉત્તર આપ્યો કે આ મંદિરો તેમના પોતાના પુરુષાર્થનું પરિણામ છે.

આ સાંભળીને માતાજી ક્રોધિત થઈ ગયા અને તેમણે પોતાનું અસલી સ્વરૂપ ધારણ કરી વિમલ શાહને શ્રાપ આપ્યો કે જે સંપત્તિ અને બાહુબળનો તને અહંકાર છે, તે નષ્ટ થઈ જશે. માતાજીના ક્રોધાગ્નિથી અથવા તો તેમણે મોકલેલા ધરતીકંપથી ૩૬૦ માંથી ૩૫૫ મંદિરો જમીનદોસ્ત થઈ ગયા. જ્યારે વિમલ શાહને પોતાની ભૂલનો અહેસાસ થયો, ત્યારે તેમણે માતાજીની માફી માંગી. માતાજીએ શાંત થઈને તેમને માફ તો કર્યા, પરંતુ ત્યાં સુધીમાં માત્ર ૫ મંદિરો જ બચ્યા હતા.

આજે કુંભારિયામાં આપણને આ ૫ વિશાળ અને ભવ્ય જૈન મંદિરો જ જોવા મળે છે, જે આ લોકવાયકાની સાક્ષી પૂરે છે. પુરાતત્વવિદો માને છે કે ભૂકંપ અથવા અન્ય કોઈ કુદરતી હોનારતના કારણે બાકીના મંદિરો નષ્ટ થયા હોઈ શકે છે.

૩. સ્થાપત્ય શૈલી: મહા-ગુર્જર અને મારુ-ગુર્જર શૈલીનો સંગમ

કુંભારિયાના મંદિરો મારુ-ગુર્જર સ્થાપત્ય શૈલી (જેને સોલંકી શૈલી પણ કહેવાય છે) નું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ છે. આ શૈલી ગુજરાત અને રાજસ્થાનના વિસ્તારોમાં ૧૧મી થી ૧૩મી સદી દરમિયાન વિકસી હતી.

આ સ્થાપત્યની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ નીચે મુજબ છે:

• આરસપહાણનો ઉપયોગ: આ મંદિરો સંપૂર્ણપણે શુદ્ધ સફેદ આરસપહાણ (Marble) માંથી બનેલા છે. કુંભારિયાની આસપાસની ખાણોમાંથી જ આ આરસ મેળવવામાં આવ્યો હતો.
• અત્યંત બારીક કોતરણી: પથ્થરને મીણની જેમ કોતરીને તેમાંથી દેવી-દેવતાઓ, અપ્સરાઓ, પ્રાણીઓ અને ભૌમિતિક આકારો બનાવવામાં આવ્યા છે.
• મંદિરની રચના: દરેક મંદિર સામાન્ય રીતે ગર્ભગૃહ (જ્યાં મૂળ નાયકની મૂર્તિ હોય છે), ગૂઢમંડપ (બંધ ખંડ), નવચોકી (નવ થાંભલાઓવાળો મંડપ), રંગમંડપ (ખુલ્લો સભામંડપ) અને શૃંગાર ચોરીમાં વહેંચાયેલું છે.
• વિતાન (છત): કુંભારિયાના મંદિરોની છત (Ceilings) તેની સૌથી મોટી વિશેષતા છે. વર્તુળાકાર છતોમાં પથ્થરને કોતરીને બનાવેલા લટકતા કમળ (પદ્યશિલા), વિદ્યાદેવીઓ અને વિવિધ તીર્થંકરોના જીવન પ્રસંગો અદભૂત છે.

૪. કુંભારિયાના પાંચ મુખ્ય જૈન મંદિરો

કુંભારિયાના પરિસરમાં કુલ પાંચ મુખ્ય મંદિરો આવેલા છે. આ પાંચેય મંદિરો જૈન ધર્મના વિવિધ તીર્થંકરોને સમર્પિત છે અને દરેક મંદિરની પોતાની આગવી શિલ્પ સમૃદ્ધિ છે.

૧. શ્રી મહાવીર સ્વામી મંદિર (૧૦૬૨ ઈ.સ.)

આ પાંચ મંદિરોમાં સૌથી જૂનું અને સૌથી ભવ્ય મંદિર ભગવાન મહાવીર સ્વામીનું છે. તેનું નિર્માણ ઈ.સ. ૧૦૬૨ માં વિમલ શાહે કરાવ્યું હતું.

• ગર્ભગૃહ: ગર્ભગૃહમાં ભગવાન મહાવીરની શ્વેત આરસની અત્યંત મનોહર પદ્માસન મુદ્રામાં મૂર્તિ બિરાજમાન છે.
• છતની કોતરણી: આ મંદિરની છતની કોતરણી દેલવાડાના મંદિરોને સીધી ટક્કર આપે તેવી છે. છત પર જૈન બ્રહ્માંડ વિજ્ઞાન (Jain Cosmology) દર્શાવવામાં આવ્યું છે. આ ઉપરાંત, જૈન ધર્મની ૧૬ વિદ્યાદેવીઓની મૂર્તિઓ છત પર અત્યંત નાજુક રીતે કોતરવામાં આવી છે.
• રંગમંડપ: રંગમંડપના સ્તંભો પર અપ્સરાઓ અને સંગીતકારોની મૂર્તિઓ કંડારવામાં આવી છે. અહીં માતા ત્રિશલાના ૧૪ સ્વપ્નો દર્શાવતી સુંદર કોતરણી પણ છે.

૨. શ્રી શાંતિનાથ મંદિર (૧૦૮૨ ઈ.સ.)

આ મંદિર ૧૬મા તીર્થંકર ભગવાન શાંતિનાથને સમર્પિત છે.

• સ્થાપત્ય: મહાવીર સ્વામીના મંદિર પછી તરત જ આ મંદિરનું નિર્માણ થયું હતું. આ મંદિરમાં પ્રવેશ માટેનો દરવાજો (તોરણ) અત્યંત આકર્ષક છે.
• શિલ્પકામ: અહીં ગૂઢમંડપમાં જૈન આગમોમાં વર્ણવેલી વિવિધ કથાઓને પથ્થરમાં જીવંત કરવામાં આવી છે. શિલ્પીઓએ શાંતિનાથ ભગવાનના પૂર્વ ભવો અને તેમના જીવન કાળના દ્રશ્યો બારીકાઈથી કોતર્યા છે.

૩. શ્રી પાર્શ્વનાથ મંદિર (૧૧૦૫ ઈ.સ.)

૨૩મા તીર્થંકર ભગવાન પાર્શ્વનાથનું આ મંદિર ઈ.સ. ૧૧૦૫ ની આસપાસ બંધાયું હોવાનું મનાય છે.

• વિશેષતા: ભગવાન પાર્શ્વનાથની મૂર્તિ પર સાત ફેણવાળા નાગરાજ ધરણેન્દ્રનું છત્ર બનેલું છે.
• કળા: આ મંદિરમાં ભગવાન પાર્શ્વનાથના જીવનના પ્રસંગો, ખાસ કરીને તેમના પર કમઠ દ્વારા કરવામાં આવેલા ઉપસર્ગ (આક્રમણ) અને ધરણેન્દ્ર દ્વારા તેમના રક્ષણના દ્રશ્યો શિલ્પ સ્વરૂપે ખૂબ જ સુંદર રીતે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. અહીંની સ્તંભ-રચના ખૂબ જ પ્રમાણબદ્ધ અને આકર્ષક છે.

૪. શ્રી નેમિનાથ મંદિર (૧૧૩૬ ઈ.સ.)

આ મંદિર ૨૨મા તીર્થંકર ભગવાન નેમિનાથને સમર્પિત છે. ભગવાન નેમિનાથનો ઇતિહાસ શ્રી કૃષ્ણ સાથે જોડાયેલો છે (તેઓ શ્રી કૃષ્ણના પિતરાઈ ભાઈ હતા).

• ભવ્યતા: કુંભારિયાના પાંચ મંદિરોમાં આ મંદિર કદમાં ઘણું વિશાળ છે.
• શિલ્પકળા: આ મંદિરમાં ભગવાન નેમિનાથની જાનનું દ્રશ્ય અને પ્રાણીઓના પોકાર સાંભળીને તેમના હૃદય પરિવર્તનનું દ્રશ્ય પથ્થરોમાં અંકિત કરવામાં આવ્યું છે. રાજીમતી (ભગવાન નેમિનાથના થનારા પત્ની) નો વિરહ પણ શિલ્પોના ભાવમાં સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે.

૫. શ્રી સંભવનાથ મંદિર (૧૨૩૧ ઈ.સ.)

આ પાંચ મંદિરોમાં સૌથી છેલ્લે બંધાયેલું મંદિર ત્રીજા તીર્થંકર ભગવાન સંભવનાથનું છે.

• શૈલીમાં પરિવર્તન: આ મંદિરનું નિર્માણ ૧૩મી સદીમાં થયું હોવાથી, તેની સ્થાપત્ય શૈલીમાં શરૂઆતના મંદિરો કરતા થોડો તફાવત જોવા મળે છે.
• કોતરણી: જોકે આ મંદિરમાં પણ શિલ્પકળાની ગુણવત્તા ઉચ્ચ સ્તરની છે. છત પર કમળના પુષ્પની બારીક ડીઝાઈન છે. અહીં અન્ય મંદિરોની સરખામણીમાં ભૌમિતિક ડીઝાઈનનો વધુ ઉપયોગ થયેલો જોવા મળે છે.

૫. કુંભારિયાની કળા: આરસપહાણમાં જીવંત થતું કાવ્ય

કુંભારિયાના મંદિરો માત્ર પૂજાસ્થળો નથી, પરંતુ તે ભારતીય શિલ્પકળાની પ્રયોગશાળાઓ છે. અગિયારમી સદીના કારીગરો પાસે કોઈ આધુનિક મશીનો ન હતા, છતાં તેમની છીણી અને હથોડીમાંથી જે કળા પ્રગટી છે, તે આજના ઇજનેરોને પણ આશ્ચર્યમાં મૂકી દે છે.

• નૃત્યાંગનાઓ અને સંગીતકારો: મંદિરોના સ્તંભો અને દિવાલો પર તબલા, વાંસળી, મૃદંગ અને મંજીરા વગાડતા સંગીતકારોની આકૃતિઓ છે. દરેક નૃત્યાંગના (અપ્સરા) ના ચહેરાના હાવભાવ, આભૂષણો અને વસ્ત્રોની કરચલીઓ આરસમાં અત્યંત સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકાય છે.
• હાથીઓની હરોળ (ગજથર): મંદિરના પાયાના ભાગે ‘ગજથર’ આવેલું છે, જેમાં અસંખ્ય હાથીઓની હરોળ કોતરવામાં આવી છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે કોઈ પણ બે હાથી એક સમાન નથી; દરેક હાથીની મુદ્રા અલગ-અલગ છે.
• જૈન પૌરાણિક કથાઓ: આ મંદિરો જૈન ધર્મના ઇતિહાસ અને પૌરાણિક કથાઓનું ખુલ્લું પુસ્તક છે. સમવસરણ (તીર્થંકરનો ધર્મ ઉપદેશ આપવાનો સભામંડપ), નંદીશ્વર દ્વીપ, અષ્ટાપદ પર્વત વગેરેની પ્રતિકૃતિઓ કોતરવામાં આવી છે.
• તોરણો: મંદિરમાં પ્રવેશતા જ બે સ્તંભોની વચ્ચે આવેલા મહેરાબદાર તોરણો મનને મોહી લે છે. આ તોરણો એટલા પાતળા આરસમાંથી બનેલા છે કે જાણે લાકડાનું કોતરકામ હોય તેવો ભાસ થાય છે.

૬. અંબાજી મંદિર અને કુંભારિયા વચ્ચેનો સંબંધ

કુંભારિયાના જૈન મંદિરો અને હિંદુઓનું પવિત્ર શક્તિપીઠ અંબાજી મંદિર માત્ર ભૌગોલિક રીતે જ નજીક નથી, પરંતુ સાંસ્કૃતિક રીતે પણ જોડાયેલા છે.

• જૈન ધર્મમાં અંબાજી માતાને ‘અંબિકા દેવી’ તરીકે પૂજવામાં આવે છે, જેઓ ૨૨મા તીર્થંકર નેમિનાથના શાસન દેવી છે.
• કુંભારિયાના મંદિરોમાં અંબિકા દેવીની સુંદર મૂર્તિઓ સ્થાપિત કરવામાં આવી છે.
• લોકવાયકા મુજબ, વિમલ શાહે અંબાજી માતાના આશીર્વાદથી જ આ મંદિરો બનાવ્યા હતા. આજે પણ જે પ્રવાસીઓ અંબાજીના દર્શને આવે છે, તેઓ કુંભારિયાના જૈન મંદિરોની કળા નિહાળવા અચૂક જાય છે, જે ગુજરાતમાં ધાર્મિક સહિષ્ણુતા અને સર્વધર્મ સમભાવનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

૭. જાળવણી, પુનર્નિર્માણ અને વર્તમાન સ્થિતિ

હજારો વર્ષોના ઈતિહાસમાં આ મંદિરોએ અનેક કુદરતી આફતો, ભૂકંપ અને આક્રમણોનો સામનો કર્યો છે. સમયની સાથે આરસપહાણની કેટલીક મૂર્તિઓ અને છત ખંડિત પણ થઈ હતી.

આજે આ મંદિરોનો વહીવટ અને જાળવણી શેઠ આણંદજી કલ્યાણજી પેઢી દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે શ્વેતાંબર જૈન તીર્થોનું સંચાલન કરતી એક અત્યંત જૂની અને પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થા છે. આ સંસ્થા દ્વારા સમયાંતરે મંદિરોનું વૈજ્ઞાનિક ઢબે રીસ્ટોરેશન (જીર્ણોદ્ધાર) કરવામાં આવે છે. મૂળ શિલ્પકળાને નુકસાન ન પહોંચે તે રીતે, નિષ્ણાત કારીગરો દ્વારા ક્ષતિગ્રસ્ત ભાગોને સુધારવામાં આવે છે. મંદિરમાં સ્વચ્છતા અને પવિત્રતાનું ચુસ્તપણે પાલન કરવામાં આવે છે.

૮. પ્રવાસીઓ માટેની માહિતી

જો તમે આ ઐતિહાસિક ધરોહરની મુલાકાત લેવા માંગતા હોવ, તો નીચેની બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી:

• કેવી રીતે પહોંચવું: આ સ્થળ અંબાજીથી આશરે ૨ કિમી દૂર છે. પાલનપુર (૬૫ કિમી) અને આબુ રોડ (૨૨ કિમી) નજીકના રેલ્વે સ્ટેશન છે. અમદાવાદથી (આશરે ૧૮૦ કિમી) સીધી બસ સેવા ઉપલબ્ધ છે.
• સમય: દર્શનનો સમય સામાન્ય રીતે સવારે ૬:૩૦ થી સાંજે ૭:૦૦ વાગ્યા સુધીનો હોય છે. બપોરે ભગવાનને થાળ ધરાવતી વખતે દર્શન થોડા સમય માટે બંધ રહે છે.
• નિયમો: આ એક પવિત્ર જૈન તીર્થ છે, તેથી ટૂંકા વસ્ત્રો પહેરીને પ્રવેશવાની મનાઈ છે. ચામડાની વસ્તુઓ (પટ્ટો, પાકીટ વગેરે) મંદિર પરિસરમાં લઈ જઈ શકાતી નથી.
• ભોજન શાળા અને ધર્મશાળા: યાત્રાળુઓ માટે મંદિર પરિસરની નજીક આણંદજી કલ્યાણજી પેઢી દ્વારા સંચાલિત ધર્મશાળા અને ભોજન શાળા (આયંબિલ ખાતા સાથે) ની ઉત્તમ વ્યવસ્થા છે.

નિષ્કર્ષ

કુંભારિયાના જૈન મંદિરો એ માત્ર આરસપહાણના ટુકડાઓ નથી, પરંતુ તે ૧૧મી અને ૧૨મી સદીના ગુજરાતની સમૃદ્ધિ, ભક્તિ અને કળાનું જીવંત પ્રતીક છે. દેલવાડાના મંદિરો જેટલી જ ખ્યાતિ ભલે આ મંદિરોને ન મળી હોય, પરંતુ શિલ્પકળાના નિષ્ણાતો માને છે કે કુંભારિયાની કળા દેલવાડા કરતા સહેજ પણ ઉતરતી કક્ષાની નથી. અહીંની શાંતિ, પવિત્રતા અને પથ્થરોમાં કંડારાયેલો ઇતિહાસ મુલાકાતીઓને એક અલગ જ દુનિયામાં લઈ જાય છે.