સહકારી મંડળી ચળવળ: અમૂલ સિવાયની અન્ય સફળ સહકારી સંસ્થાઓ.

સહકારી ચળવળનો મૂળ મંત્ર છે: “એક સબ કે લિયે, સબ એક કે લિયે” (દરેક માટે એક, એક માટે દરેક). ભારત જેવા કૃષિપ્રધાન અને વિશાળ વસ્તી ધરાવતા દેશમાં સહકારી ચળવળ માત્ર એક આર્થિક મોડલ નથી, પરંતુ તે એક સામાજિક ક્રાંતિ છે. જ્યારે પણ ભારતમાં સહકારી સંસ્થાઓની સફળતાની વાત આવે છે, ત્યારે ગુજરાતના આણંદથી શરૂ થયેલી ‘અમૂલ’ (Amul) ની શ્વેત ક્રાંતિનું નામ સૌથી પહેલાં લેવામાં આવે છે. અમૂલે સાબિત કર્યું કે ખેડૂતો ભેગા મળીને વિશ્વની સૌથી મોટી ડેરી બ્રાન્ડ બનાવી શકે છે.

પરંતુ, ભારતનું સહકારી ક્ષેત્ર માત્ર દૂધ ઉત્પાદન પૂરતું મર્યાદિત નથી. કૃષિ ધિરાણ, ખાતર ઉત્પાદન, માર્કેટિંગ, શ્રમ, ગૃહ ઉદ્યોગ અને બેન્કિંગ જેવા અનેક ક્ષેત્રોમાં એવી ઘણી સહકારી સંસ્થાઓ છે જેણે મૂડીવાદી કોર્પોરેટ કંપનીઓને પણ પાછળ પાડી દીધી છે અને લાખો લોકોના જીવનમાં સકારાત્મક પરિવર્તન આણ્યું છે.

આ લેખમાં આપણે અમૂલ સિવાયની એવી કેટલીક અત્યંત સફળ, પ્રેરણાદાયક અને દેશના અર્થતંત્રમાં કરોડરજ્જુ સમાન સાબિત થયેલી સહકારી સંસ્થાઓ વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.

૧. ઇન્ડિયન ફાર્મર્સ ફર્ટિલાઇઝર કોઓપરેટિવ લિમિટેડ (IFFCO – ઇફ્કો)

ઇફ્કો (IFFCO) એ માત્ર ભારતની જ નહીં, પરંતુ વિશ્વની સૌથી મોટી સહકારી સંસ્થાઓમાંની એક છે. ૧૯૬૦ના દાયકામાં ભારતમાં હરિયાળી ક્રાંતિની શરૂઆત થઈ રહી હતી, પરંતુ ખેડૂતોને રાસાયણિક ખાતર મેળવવામાં ભારે મુશ્કેલીઓ પડતી હતી. આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે ખેડૂતોએ પોતાની જ એક ખાતર કંપની બનાવવાનું નક્કી કર્યું.

• સ્થાપના અને વિકાસ: ૩ નવેમ્બર, ૧૯૬૭ના રોજ માત્ર ૫૭ સહકારી મંડળીઓ સાથે ઇફ્કોની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આજે તે ૩૫,૦૦૦ થી વધુ સભ્ય સહકારી મંડળીઓનું વિશાળ નેટવર્ક ધરાવે છે, જેમાં ૫ કરોડથી વધુ ખેડૂતો જોડાયેલા છે.
• સિદ્ધિઓ અને નવીનતા: ઇફ્કો દેશના કુલ ખાતર ઉત્પાદનમાં સિંહફાળો આપે છે. તાજેતરમાં, ઇફ્કોએ વિશ્વનું પ્રથમ ‘નેનો યુરિયા’ (Nano Urea) પ્રવાહી સ્વરૂપમાં વિકસાવીને કૃષિ ક્ષેત્રે ક્રાંતિ સર્જી છે. આનાથી ખાતરના વપરાશમાં ઘટાડો થાય છે, જમીનની ફળદ્રુપતા જળવાય છે અને ખેડૂતોનો ખર્ચ બચે છે.
• વૈશ્વિક ઓળખ: વર્લ્ડ કોઓપરેટિવ મોનિટરના રિપોર્ટ અનુસાર, માથાદીઠ જીડીપી (GDP) ના સંદર્ભમાં ટર્નઓવરની દ્રષ્ટિએ ઇફ્કો વિશ્વની નંબર ૧ સહકારી સંસ્થા તરીકે સ્થાન પામી ચૂકી છે. તે ખેડૂતોને વ્યાજબી ભાવે ખાતર પૂરી પાડવા ઉપરાંત તેમના વીમા અને અન્ય કલ્યાણકારી પ્રવૃત્તિઓ પણ ચલાવે છે.

૨. શ્રી મહિલા ગૃહ ઉદ્યોગ લિજ્જત પાપડ (Lijjat Papad)

મહિલા સશક્તિકરણનું જો કોઈ સૌથી શ્રેષ્ઠ અને જીવંત ઉદાહરણ હોય, તો તે ‘લિજ્જત પાપડ’ છે. આ એક એવી સહકારી સંસ્થા છે જેણે કોઈ પણ પ્રકારના મોટા મશીનો, મોટી ફેક્ટરીઓ કે ઉચ્ચ શિક્ષિત CEO વિના કોર્પોરેટ જગતમાં ઇતિહાસ રચ્યો છે.

• નમ્ર શરૂઆત: ૧૫ માર્ચ, ૧૯૫૯ ના રોજ મુંબઈના ગિરગામ વિસ્તારમાં ૭ ગુજરાતી ગૃહિણીઓએ છગનલાલ કરમચંદ પારેખ નામના સામાજિક કાર્યકર પાસેથી માત્ર ૮૦ રૂપિયા ઉછીના લઈને પાપડ વણવાની શરૂઆત કરી હતી. તેમનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર પોતાના પરિવારને આર્થિક મદદ કરવાનો હતો.
• વ્યાપ અને ટર્નઓવર: આજે લિજ્જત પાપડમાં ૪૫,૦૦૦ થી વધુ મહિલાઓ (જેમને ‘બહેનો’ કહેવામાં આવે છે) કામ કરે છે. ભારતભરમાં તેમની ૮૦ થી વધુ શાખાઓ છે અને સંસ્થાનું વાર્ષિક ટર્નઓવર ૧૬૦૦ કરોડ રૂપિયાને પાર કરી ગયું છે. તેમના પાપડ અમેરિકા અને યુરોપ સહિત ઘણા દેશોમાં નિકાસ થાય છે.
• સહકારી મોડલ: લિજ્જત પાપડની દરેક મહિલા સભ્ય સંસ્થાની સહ-માલિક છે. અહી કોઈ નોકર કે માલિક નથી. જે નફો થાય છે તે તમામ બહેનો વચ્ચે સરખા ભાગે વહેંચવામાં આવે છે. ઉત્પાદનની ગુણવત્તામાં કોઈ બાંધછોડ કરવામાં આવતી નથી, જે તેમની અપાર સફળતાનું મુખ્ય કારણ છે.

૩. સેલ્ફ-એમ્પ્લોઇડ વિમેન્સ એસોસિએશન (SEWA – સેવા)

સેવા (SEWA) એ અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં કામ કરતી ગરીબ મહિલાઓ માટે આશાનું કિરણ છે. તે એક ટ્રેડ યુનિયન (શ્રમિક સંઘ) અને સહકારી ચળવળનો અદભુત સંગમ છે.

• સ્થાપના: પ્રખ્યાત સામાજિક કાર્યકર અને ગાંધીવાદી નેતા સ્વ. ઇલાબેન ભટ્ટ દ્વારા ૧૯૭૨ માં અમદાવાદ (ગુજરાત) ખાતે સેવાની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.
• કાર્યક્ષેત્ર: શાકભાજી વેચનારીઓ, કચરો વીણનારીઓ, બીડી વાળનારીઓ, હાથલારી ચલાવનારીઓ અને ખેતમજૂર જેવી મહિલાઓ કે જેમની પાસે કોઈ કાયમી નોકરી કે સુરક્ષા નહોતી, તેમને સંગઠિત કરવાનું ભગીરથ કાર્ય સેવાએ કર્યું છે.
• સેવા બેંક (SEWA Bank): ગરીબ મહિલાઓને પરંપરાગત બેંકો ધિરાણ આપતી ન હતી કારણ કે તેમની પાસે ગીરવે મૂકવા માટે કંઈ નહોતું. આથી, સેવા દ્વારા ૧૯૭૪ માં ‘શ્રી મહિલા સેવા સહકારી બેંક’ ની સ્થાપના કરવામાં આવી. આ બેંકે લાખો મહિલાઓને માઇક્રો-ફાઇનાન્સ (સૂક્ષ્મ ધિરાણ) પૂરું પાડીને તેમને સાહુકારોના ચુંગાલમાંથી મુક્ત કર્યા છે અને તેમને આત્મનિર્ભર બનાવી છે. આજે સેવામાં ૨૫ લાખથી વધુ મહિલા સભ્યો છે.

૪. ઉરાલુંગલ લેબર કોન્ટ્રાક્ટ કો-ઓપરેટિવ સોસાયટી (ULCCS)

ભારતમાં મોટાભાગે બિલ્ડરો અને કોન્ટ્રાક્ટરો દ્વારા મજૂરોનું શોષણ થતું જોવા મળે છે. પરંતુ કેરળની આ સહકારી સંસ્થાએ આ વલણને ઊલટું કરી દીધું છે. અહી મજૂરો જ માલિક છે.

• ઇતિહાસ: ૧૯૨૫ માં સમાજ સુધારક વાગભટ્ટાનંદ ગુરુની પ્રેરણાથી કેરળના મલબાર પ્રદેશમાં આ સંસ્થાની સ્થાપના માત્ર ૧૪ મજૂરો દ્વારા ૩૭ આનાના પ્રારંભિક ભંડોળથી કરવામાં આવી હતી. શરૂઆતમાં તેમણે નાના રસ્તાઓ અને વાડ બનાવવાનું કામ શરૂ કર્યું.
• આજની સ્થિતિ: આજે ULCCS એ એશિયાની સૌથી મોટી અને ભારતની સૌથી જૂની મજૂર સહકારી સંસ્થાઓમાંની એક છે. તે હવે મોટા હાઇવે, ફ્લાયઓવર, આઇટી પાર્ક (IT Parks) અને પુલના નિર્માણનું કામ કરે છે. હજારો ઇજનેરો અને શ્રમિકો તેના સભ્યો છે.
• ખાસિયત: સંસ્થાને મળતો તમામ નફો મજૂરોના કલ્યાણ, તેમના બાળકોના શિક્ષણ અને આરોગ્ય પાછળ ખર્ચવામાં આવે છે. કામની ઉચ્ચ ગુણવત્તા અને સમયસર પ્રોજેક્ટ પૂરા કરવાની તેમની પ્રતિબદ્ધતાને કારણે કેરળ સરકાર મોટાભાગના સરકારી પ્રોજેક્ટ્સ ટેન્ડર વિના સીધા જ ULCCS ને આપે છે.

૫. સેન્ટ્રલ એરેકનટ એન્ડ કોકો માર્કેટિંગ એન્ડ પ્રોસેસિંગ કો-ઓપરેટિવ (CAMPCO – કેમ્પકો)

૧૯૭૦ ના દાયકાની શરૂઆતમાં સોપારી (Arecanut) ના ભાવમાં ભારે ઘટાડો થયો હતો, જેના કારણે કર્ણાટક અને કેરળના સોપારી પકવતા ખેડૂતો પાયમાલ થવાની અણી પર હતા. વચેટિયાઓ ખેડૂતોનું ભારે શોષણ કરી રહ્યા હતા.

• સ્થાપના: ખેડૂતોને આ આર્થિક સંકટમાંથી ઉગારવા માટે ૧૯૭૩ માં કેમ્પકો (CAMPCO) ની સ્થાપના કરવામાં આવી.
• કોકો અને ચોકલેટ ઉત્પાદન: બાદમાં જ્યારે કોકો (જેમાંથી ચોકલેટ બને છે) ના ભાવ ગગડી ગયા, ત્યારે કેમ્પકોએ કોકોની ખરીદી શરૂ કરી. વિદેશી કંપનીઓ પર નિર્ભર રહેવાને બદલે, કેમ્પકોએ મેંગ્લોરમાં પોતાની જ અધ્યતન ચોકલેટ મેન્યુફેક્ચરિંગ ફેક્ટરી સ્થાપી.
• સફળતા: આજે કેમ્પકો ભારતની સૌથી મોટી ચોકલેટ ઉત્પાદક સહકારી સંસ્થા છે, જે ‘કેમ્પકો’ બ્રાન્ડ હેઠળ વિવિધ ચોકલેટ્સ અને પીણાં વેચે છે. તેણે એક લાખથી વધુ ખેડૂતોને બજારની અસ્થિરતા સામે આર્થિક સુરક્ષા પૂરી પાડી છે.

૬. કૃષક ભારતી કોઓપરેટિવ લિમિટેડ (KRIBHCO – કૃભકો)

ઇફ્કોની જ જેમ કૃભકો પણ ભારતના કૃષિ ક્ષેત્રમાં મોટું નામ છે. તે પણ રાસાયણિક ખાતરનું ઉત્પાદન કરતી અગ્રણી સહકારી સંસ્થા છે.

• કાર્યક્ષેત્ર: ૧૯૮૦ માં સ્થપાયેલી કૃભકો ગુજરાતના હજીરા ખાતે તેનો મુખ્ય મેગા-પ્લાન્ટ ધરાવે છે. તે યુરિયા અને બાયો-ફર્ટિલાઇઝરનું જંગી ઉત્પાદન કરે છે.
• વિવિધતા: માત્ર ખાતર જ નહીં, કૃભકો ઉચ્ચ ગુણવત્તાના બિયારણના ઉત્પાદન અને વિતરણમાં પણ સક્રિય છે. તેણે ખેડૂતોને આધુનિક ખેતીની પદ્ધતિઓ શીખવવા માટે અનેક કૃષિ કેન્દ્રો પણ સ્થાપ્યા છે. ભારતભરની હજારો પ્રાથમિક કૃષિ સહકારી મંડળીઓ (PACS) તેની સભ્ય છે, જેના દ્વારા નફો સીધો ખેડૂતો સુધી પહોંચે છે.

૭. મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતની સહકારી ખાંડ મિલો (Sugar Cooperatives)

ભારતમાં સહકારી ચળવળની સૌથી મોટી અસર જો કોઈ ઉદ્યોગ પર પડી હોય તો તે ખાંડ ઉદ્યોગ છે. ખાસ કરીને મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત અને કર્ણાટકમાં.

• ગ્રામીણ કાયાકલ્પ: મહારાષ્ટ્રના પ્રવરાનગર અને વારણા ખાતે સ્થપાયેલી સહકારી ખાંડ મિલોએ ગ્રામીણ વિકાસનું એક એવું મોડલ પૂરું પાડ્યું છે જે આશ્ચર્યજનક છે. શેરડી પકવતા ખેડૂતો ભેગા થઈને પોતાની ખાંડ મિલ (ફેક્ટરી) નાખે છે.
• સમાજ કલ્યાણ: આ સહકારી ખાંડ મિલો માત્ર ખાંડ નથી બનાવતી. મિલમાંથી થતા નફાનો ઉપયોગ આસપાસના ગામડાઓમાં આધુનિક શાળાઓ, એન્જિનિયરિંગ કોલેજો, મેડિકલ કોલેજો, સુપર સ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલો અને રસ્તાઓ બનાવવા માટે થાય છે. શેરડીના બગાસ (કૂચા) માંથી વીજળી ઉત્પન્ન કરવાના કો-જનરેશન પ્લાન્ટ અને ઇથેનોલ પ્લાન્ટ પણ સ્થાપવામાં આવ્યા છે. ગુજરાતમાં બારડોલી અને ગણદેવીની સહકારી ખાંડ મિલો તેના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે.

૮. નેશનલ એગ્રીકલ્ચરલ કોઓપરેટિવ માર્કેટિંગ ફેડરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NAFED – નાફેડ)

ખેડૂતો સારી ખેતી કરે છે, પણ જ્યારે માલ બજારમાં આવે ત્યારે ભાવ ગગડી જાય છે. આ સમસ્યાને ઉકેલવા અને ખેડૂતોને તેમના પાકનો યોગ્ય ભાવ અપાવવા માટે નાફેડ અસ્તિત્વમાં આવ્યું.

• સ્થાપના અને ભૂમિકા: ૨ ઓક્ટોબર, ૧૯૫૮ (ગાંધી જયંતી) ના રોજ નાફેડની સ્થાપના થઈ. જ્યારે બજારમાં ડુંગળી, કઠોળ કે તેલીબિયાંના ભાવ તળિયે બેસી જાય છે, ત્યારે સરકાર વતી નાફેડ ટેકાના ભાવે (MSP) સીધી ખેડૂતો પાસેથી ખરીદી કરે છે.
• બફર સ્ટોક: તે બજારમાં ભાવોને સ્થિર રાખવાનું કામ કરે છે. અછતના સમયે તે પોતાના ગોદામોમાંથી માલ બજારમાં લાવીને ગ્રાહકોને મોંઘવારીથી પણ બચાવે છે. આ એક એવી રાષ્ટ્રીય સ્તરની સહકારી સંસ્થા છે જેણે કૃષિ માર્કેટિંગમાં વચેટિયાઓની ભૂમિકા સીમિત કરી છે.

૯. ઇન્ડિયન કોફી હાઉસ (Indian Coffee House)

સહકારી મંડળીઓ માત્ર ખેતી કે ઉદ્યોગમાં જ નહીં, પરંતુ સેવા ક્ષેત્રમાં પણ સફળ છે. ઇન્ડિયન કોફી હાઉસ એ કામદારો દ્વારા ચલાવવામાં આવતી રેસ્ટોરન્ટ શૃંખલા છે.

• ઇતિહાસ: ૧૯૫૦ ના દાયકામાં કોફી બોર્ડ દ્વારા ચલાવવામાં આવતા કોફી ગૃહો બંધ થવા લાગ્યા અને હજારો કર્મચારીઓ બેરોજગાર થઈ ગયા. તે સમયે સામ્યવાદી નેતા એ.કે. ગોપાલનની પ્રેરણાથી કાઢી મુકાયેલા કર્મચારીઓએ પોતાની સહકારી મંડળી બનાવી અને જાતે જ કોફી હાઉસ ચલાવવાનું શરૂ કર્યું.
• વ્યાપ: આજે સમગ્ર ભારતમાં આશરે ૪૦૦ થી વધુ ઇન્ડિયન કોફી હાઉસ છે, જે સંપૂર્ણપણે ત્યાં કામ કરતા વેઇટર, કૂક અને મેનેજર દ્વારા જ ચલાવવામાં આવે છે. સસ્તી, સ્વચ્છ અને સ્વાદિષ્ટ કોફી માટે તે આજે પણ દેશભરના બૌદ્ધિકો અને સામાન્ય નાગરિકો માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે.

ભારતીય અર્થતંત્રમાં સહકારી મંડળીઓનું વ્યાપક યોગદાન

અમૂલ હોય કે ઉપર દર્શાવેલી અન્ય સંસ્થાઓ, આ તમામ સહકારી મંડળીઓએ ભારતના અર્થતંત્રમાં નીચે મુજબના અભૂતપૂર્વ ફેરફારો કર્યા છે:

૧. આર્થિક લોકશાહી (Economic Democracy): કોર્પોરેટ કંપનીમાં જેના શેર વધુ હોય તેની સત્તા વધુ હોય છે. પરંતુ સહકારી સંસ્થામાં દરેક સભ્યનો માત્ર એક જ વોટ હોય છે, ભલે તેની પાસે મૂડી ગમે તેટલી હોય. આ સાચા અર્થમાં આર્થિક લોકશાહી છે. ૨. ગરીબી નાબૂદી અને રોજગાર સર્જન: લિજ્જત અને સેવા જેવી સંસ્થાઓએ લાખો અશિક્ષિત અને ગરીબ મહિલાઓને ઘરે બેઠા રોજગાર આપીને તેમના પરિવારોને ગરીબીમાંથી બહાર કાઢ્યા છે. ૩. વચેટિયાઓનો નાશ: ખેડૂતો અને ગ્રાહકો વચ્ચેથી દલાલો અને વચેટિયાઓ દૂર થવાથી ઉત્પાદકને પૂરો ભાવ મળે છે અને ગ્રાહકને સસ્તી વસ્તુ મળે છે. ૪. મૂડીનું વિકેન્દ્રીકરણ: મૂડીવાદી વ્યવસ્થામાં ધન અમુક ઉદ્યોગપતિઓના હાથમાં કેન્દ્રિત થઈ જાય છે, જ્યારે સહકારી વ્યવસ્થામાં નફો હજારો અને લાખો સભ્યો વચ્ચે વહેંચાય છે, જેથી સમાજમાં સંપત્તિની સમાન વહેંચણી થાય છે.

સહકારી ક્ષેત્ર સામેના વર્તમાન પડકારો

જોકે બધું જ સકારાત્મક નથી. આ ચળવળને આજે કેટલાક મોટા પડકારોનો પણ સામનો કરવો પડી રહ્યો છે:

• રાજકીય દખલગીરી: ઘણી સહકારી બેંકો અને ખાંડ મિલો (ખાસ કરીને મહારાષ્ટ્રમાં) રાજકારણીઓના કંટ્રોલમાં આવી ગઈ છે, જેનાથી ભ્રષ્ટાચાર અને સગાવાદ વધ્યો છે.
• આધુનિકીકરણનો અભાવ: ઔદ્યોગિકીકરણ ૪.૦ (Industry 4.0), ડિજિટલ માર્કેટિંગ અને નવી ટેકનોલોજી અપનાવવામાં ઘણી જૂની સહકારી મંડળીઓ પાછળ રહી ગઈ છે.
• મૂડીની અછત: મલ્ટીનેશનલ કંપનીઓ સામે સ્પર્ધા કરવા માટે જે મોટા પાયે મૂડીભંડોળની જરૂર પડે છે, તે સહકારી મંડળીઓ સરળતાથી એકત્ર કરી શકતી નથી.
• પ્રોફેશનલ મેનેજમેન્ટનો અભાવ: કેટલીક મોટી સંસ્થાઓને બાદ કરતા, ઘણી મંડળીઓમાં વહીવટ કૌશલ્ય (Corporate Governance) નો અભાવ જોવા મળે છે.

નિષ્કર્ષ (Conclusion)

ભારતમાં સહકારી ચળવળ એ માત્ર અમૂલ પૂરતી સીમિત નથી. ઇફ્કો અને કૃભકો ખેડૂતોની ખેતીને સમૃદ્ધ કરી રહ્યા છે, લિજ્જત પાપડ મહિલા સશક્તિકરણની સુગંધ ફેલાવી રહ્યું છે, ULCCS મજૂરોના હાથમાં સત્તા આપી રહ્યું છે, અને નાફેડ ખેડૂતોને બજારની ક્રૂરતાથી બચાવી રહ્યું છે. આ તમામ સંસ્થાઓ સાબિત કરે છે કે જ્યારે સામાન્ય માણસો એક સમાન ઉદ્દેશ્ય માટે એકત્રિત થાય છે, ત્યારે તેઓ મોટામાં મોટા આર્થિક પડકારોને હરાવી શકે છે.

ભારત સરકારે તાજેતરમાં એક અલગ ‘સહકાર મંત્રાલય’ (Ministry of Cooperation) ની રચના કરી છે, જે દર્શાવે છે કે સરકાર “સહકારથી સમૃદ્ધિ” ના મંત્રને જમીની સ્તર પર સાકાર કરવા કટિબદ્ધ છે. ભવિષ્યના ભારતના આર્થિક વિકાસ અને સામાજિક સમાનતા માટે સહકારી મોડલ પહેલા કરતાં આજે વધુ પ્રસ્તુત અને આવશ્યક બની ગયું છે.