કાપડ મિલોનો ઇતિહાસ: અમદાવાદ ‘માન્ચેસ્ટર ઓફ ધ ઈસ્ટ’ કેવી રીતે બન્યું?

એક ઔદ્યોગિક ક્રાંતિનો ઉદય ગુજરાતનું હૃદય અને ભારતનું એક અગ્રણી મહાનગર, અમદાવાદ, આજે ભલે આધુનિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, આઇટી હબ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ માટે જાણીતું હોય, પરંતુ તેની આધુનિક ઓળખનો પાયો ઈંટો કે સિમેન્ટથી નહીં, પરંતુ કપાસના તાંતણાઓથી નંખાયો હતો. ૧૯મી સદીના મધ્યથી લઈને ૨૦મી સદીના અંત સુધી, અમદાવાદે એક એવો ઔદ્યોગિક સુવર્ણ યુગ જોયો, જેણે તેને ‘પૂર્વનું માન્ચેસ્ટર’ (Manchester of the East) અને ‘ભારતનું બોસ્ટન’ જેવા ગૌરવશાળી ઉપનામો અપાવ્યા.

આ કોઈ રાતોરાત થયેલો ચમત્કાર ન હતો, પરંતુ અમદાવાદના વેપારીઓની કુનેહ, ઉદ્યોગસાહસિકતા, સાબરમતી નદીના પાણીની તાકાત અને હજારો મજૂરોના પરસેવાનું પરિણામ હતું. આ લેખમાં આપણે અમદાવાદમાં કાપડ ઉદ્યોગના ઉદભવ, તેના સુવર્ણ કાળ, સામાજિક-આર્થિક પ્રભાવ અને અંતે તેની પડતીના કારણોનો ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કરીશું.

૧. ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને ભૌગોલિક અનુકૂળતા

અમદાવાદ હંમેશાથી વેપાર અને વાણિજ્યનું કેન્દ્ર રહ્યું છે. સુલતાન અહમદશાહે જ્યારે ૧૪૧૧માં આ શહેરની સ્થાપના કરી, ત્યારથી જ અહીંના ‘મહાજનો’ (વેપારી સમુદાયો) અત્યંત પ્રભાવશાળી હતા. બ્રિટિશ શાસન પહેલાં પણ, અમદાવાદ તેના હાથશાળના કાપડ, રેશમ (સિલ્ક), કિનખાબ અને જરીકામ માટે દેશ-વિદેશમાં વિખ્યાત હતું.

ભૌગોલિક અને પ્રાકૃતિક ફાયદા:

• કપાસનો પ્રદેશ: અમદાવાદની આસપાસ ભાલ, કાનમ અને ચરોતર જેવા ફળદ્રુપ પ્રદેશો આવેલા હતા, જ્યાં ઉત્તમ કક્ષાના કપાસનું વિપુલ પ્રમાણમાં ઉત્પાદન થતું હતું. કાચા માલની આ સરળ ઉપલબ્ધતા એક મોટો ફાયદો હતો.
• આબોહવા અને સાબરમતી નદી: સુતરાઉ કાપડના વણાટ માટે હવામાં ભેજ હોવો જરૂરી છે, જેથી દોરા તૂટે નહીં. અમદાવાદની આબોહવા આ માટે સાનુકૂળ હતી. વધુમાં, સાબરમતી નદીના પાણીમાં કાપડને રંગવા (ડાઇંગ) અને બ્લીચિંગ માટે જરૂરી તત્વો હતા, જેનાથી કાપડની ચમક વધતી હતી.

૨. પાયો નાખનાર: રણછોડલાલ છોટાલાલ રેટિંયાવાળા

અમદાવાદમાં આધુનિક કાપડ ઉદ્યોગની શરૂઆતનો શ્રેય કોઈ અંગ્રેજને નહીં, પરંતુ એક સ્વપ્નદ્રષ્ટા ગુજરાતી, રાવ બહાદુર રણછોડલાલ છોટાલાલને જાય છે. ૧૮૫૦ના દાયકામાં જ્યારે મુંબઈમાં કાપડની મિલો શરૂ થઈ રહી હતી, ત્યારે રણછોડલાલને અમદાવાદમાં પણ આવી મિલ શરૂ કરવાનો વિચાર આવ્યો.

પ્રારંભિક સંઘર્ષ: રણછોડલાલનો રસ્તો આસાન ન હતો. તેમની પાસે મૂડીની અછત હતી અને સ્થાનિક બેન્કરો (શરાફો) આ નવા મશીનરી આધારિત ઉદ્યોગમાં રોકાણ કરવા તૈયાર ન હતા. ૧૮૫૯માં તેમણે મહામહેનતે કેટલાક રોકાણકારોને સમજાવ્યા અને ઇંગ્લેન્ડથી મશીનરી મંગાવી. પરંતુ, કમનસીબે, મશીનરી લઈને આવતું જહાજ દરિયામાં ડૂબી ગયું.

તેમ છતાં, તેઓ હાર ન માન્યા. તેમણે ફરીથી ભંડોળ એકત્ર કર્યું અને નવી મશીનરી મંગાવી. તે સમયે અમદાવાદમાં રેલવે ન હતી, તેથી મશીનરી ખંભાતના બંદરે ઉતારવામાં આવી અને બળદગાડાં મારફતે અડધા રસ્તે અને ત્યાંથી ખેંચીને અમદાવાદ લવાઈ.

પ્રથમ મિલની સ્થાપના: અંતે, ૩૦ મે, ૧૮૬૧ના રોજ અમદાવાદની પ્રથમ મિલ – ‘ધ અમદાવાદ સ્પિનિંગ એન્ડ વીવિંગ કંપની લિમિટેડ’ (જે પાછળથી શાહપુર મિલ તરીકે જાણીતી બની) શરૂ થઈ. ૬૩ કામદારો અને ૨૫૦૦ સ્પિન્ડલ્સ સાથે શરૂ થયેલી આ મિલે અમદાવાદના ભવિષ્યનો નવો અધ્યાય લખ્યો. રણછોડલાલની આ સિદ્ધિને કારણે લોકો તેમને પ્રેમથી ‘રણછોડલાલ રેટિંયાવાળા’ કહેવા લાગ્યા.

૩. વિકાસનો સુવર્ણ યુગ (૧૮૮૦ થી ૧૯૩૦)

રણછોડલાલની સફળતાએ અમદાવાદના અન્ય શ્રીમંત વેપારીઓ અને શરાફોની આંખો ખોલી નાખી. હવે તેઓ સમજી ગયા હતા કે પરંપરાગત વેપાર કરતાં ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનમાં વધુ નફો છે.

અન્ય ઉદ્યોગપતિઓનો પ્રવેશ:

• ૧૮૬૭માં બેચરદાસ લશ્કરીએ અમદાવાદની બીજી મિલ ‘બેચરદાસ સ્પિનિંગ એન્ડ વીવિંગ મિલ’ સ્થાપી.
• ત્યારપછીના દાયકાઓમાં તો જાણે મિલોની હારમાળા સર્જાઈ. કસ્તુરભાઈ લાલભાઈ, અંબાલાલ સારાભાઈ, મંગળદાસ ગિરધરદાસ, અને શેઠ મનસુખભાઈ ભગુભાઈ જેવા અનેક દિગ્ગજ પરિવારોએ મિલો સ્થાપી.
• ૧૮૯૦ ના દાયકા સુધીમાં અમદાવાદમાં ૧૬ મિલો થઈ ગઈ હતી, જે ૧૯૦૦ માં ૨૯ અને ૧૯૩૦ ના દાયકા સુધીમાં ૭૦ થી વધુ થઈ ગઈ.

વિકાસને વેગ આપનારા પરિબળો: ૧. સ્વદેશી ચળવળ (૧૯૦૫): બંગાળના ભાગલા પછી શરૂ થયેલી સ્વદેશી ચળવળમાં વિદેશી (બ્રિટિશ) કાપડની હોળી કરવામાં આવી અને ભારતીય કાપડ અપનાવવાની હાકલ થઈ. આ રાષ્ટ્રવાદી લહેરથી અમદાવાદની મિલોના કાપડની માંગમાં જંગી ઉછાળો આવ્યો. ૨. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ (૧૯૧૪-૧૯૧૮): યુદ્ધના કારણે યુરોપ અને બ્રિટનથી આવતી કાપડની આયાત સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ ગઈ. ભારતીય બજારની તમામ માંગ પૂરી કરવાની જવાબદારી મુંબઈ અને અમદાવાદની મિલો પર આવી ગઈ, જેનાથી મિલ માલિકોએ અઢળક નફો કમાયો.

૪. ‘પૂર્વનું માન્ચેસ્ટર’: ઉપનામની સાર્થકતા

ઇંગ્લેન્ડનું માન્ચેસ્ટર શહેર ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ દરમિયાન વિશ્વનું સૌથી મોટું સુતરાઉ કાપડ ઉત્પાદન કેન્દ્ર હતું. અમદાવાદને ‘પૂર્વનું માન્ચેસ્ટર’ કહેવા પાછળ અનેક સમાનતાઓ અને કારણો જવાબદાર હતા:

1. મિલોની સંખ્યા અને ભૌગોલિક કેન્દ્રીકરણ: માન્ચેસ્ટરની જેમ જ અમદાવાદમાં નદી કિનારે અને શહેરના પૂર્વ પટ્ટામાં (જેમ કે નરોડા, બાપુનગર, ગોમતીપુર, રખિયાલ, મણિનગર) સેંકડો મિલો ધમધમી રહી હતી. શહેરનું આકાશ મિલોની ઊંચી ચીમનીઓ અને તેમાંથી નીકળતા ધુમાડાથી ઘેરાયેલું રહેતું હતું.
2. ગુણવત્તા અને વિવિધતા: શરૂઆતમાં અમદાવાદની મિલો જાડું કાપડ બનાવતી હતી, પરંતુ ધીમે ધીમે આધુનિક મશીનરી અપનાવીને તેમણે બારીક સુતર, પોપલિન, વોઇલ અને શર્ટિંગનું ઉચ્ચ કક્ષાનું કાપડ બનાવવાનું શરૂ કર્યું, જે બ્રિટિશ કાપડને સીધી ટક્કર આપતું હતું.
3. અર્થતંત્ર પર પ્રભુત્વ: શહેરની ૮૦% થી વધુ વસ્તી પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે કાપડ ઉદ્યોગ સાથે જોડાયેલી હતી. શહેરનું અર્થતંત્ર, બેન્કિંગ અને બજારો મિલોના સાયરન સાથે જાગતા અને સૂતા હતા.

૫. મહાત્મા ગાંધી, અગિયારમી ફેબ્રુઆરી અને મજૂર મહાજન સંઘ

અમદાવાદની ઔદ્યોગિક ઐતિહાસિક સફરમાં ૧૯૧૮ ની સાલ અત્યંત મહત્વની છે. આ તે સમય હતો જ્યારે અમદાવાદમાં પ્લેગનો રોગચાળો ફેલાયો હતો.

પ્લેગ બોનસ અને હડતાળ: મજૂરોને શહેરમાં ટકાવી રાખવા મિલ માલિકોએ ‘પ્લેગ બોનસ’ (પગારના ૭૦% થી ૮૦% જેટલું) આપવાનું શરૂ કર્યું. જ્યારે પ્લેગ શાંત થયો, ત્યારે માલિકોએ બોનસ પાછું ખેંચી લીધું. પરંતુ મોંઘવારી વધી હોવાથી મજૂરોએ ૫૦% વધારાની માંગણી કરી, જ્યારે માલિકો માત્ર ૨૦% આપવા તૈયાર હતા.

ગાંધીજીનો હસ્તક્ષેપ: આ વિવાદમાં સુશ્રી અનસૂયાબેન સારાભાઈ (જેઓ પોતે મોટા મિલ માલિક અંબાલાલ સારાભાઈનાં બહેન હતા) મજૂરોની વહારે આવ્યા અને તેમણે મહાત્મા ગાંધીને બોલાવ્યા. ગાંધીજીએ પરિસ્થિતિનો અભ્યાસ કરી મજૂરોને ૩૫% વધારાની માંગણી કરવા કહ્યું અને અહિંસક હડતાળ પર ઉતરવાની સલાહ આપી. સતત ૨૧ દિવસ સુધી મજૂરો હડતાળ પર રહ્યા. જ્યારે મજૂરોનો જુસ્સો તૂટવા લાગ્યો, ત્યારે ગાંધીજીએ ભારતમાં સૌપ્રથમ વખત મજૂરોના હક માટે ‘ઉપવાસ’ (ભૂખ હડતાળ) શરૂ કર્યા. અંતે માલિકો ઝૂક્યા અને ૩૫% વધારો આપવા સંમત થયા.

મજૂર મહાજન સંઘ (Textile Labour Association – TLA) ની સ્થાપના: ૧૯૨૦માં ગાંધીજીની પ્રેરણાથી ‘મજૂર મહાજન સંઘ’ની સ્થાપના થઈ. આ કોઈ સામાન્ય ટ્રેડ યુનિયન ન હતું. તેનો સિદ્ધાંત વર્ગ-સંઘર્ષ (માર્કસવાદી વિચારધારા) પર નહીં, પરંતુ ‘ટ્રસ્ટીશીપ’ અને ‘પંચ’ (Arbitration) પ્રણાલી પર આધારિત હતો. જો કોઈ વિવાદ થાય, તો હડતાળ પાડવાને બદલે માલિક અને મજૂર બંનેના પ્રતિનિધિઓ સાથે બેસીને ઉકેલ લાવતા. આ અનોખા મોડલને કારણે મુંબઈ કે કલકત્તાની સરખામણીમાં અમદાવાદમાં દાયકાઓ સુધી ઔદ્યોગિક શાંતિ છવાયેલી રહી, જેણે ઉદ્યોગના વિકાસમાં મોટો ફાળો આપ્યો.

૬. સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક પ્રભાવ: ‘ચાલી સંસ્કૃતિ’નો ઉદય

કાપડ ઉદ્યોગે અમદાવાદના ભૌગોલિક અને વસ્તીવિષયક માળખાને ધરમૂળથી બદલી નાખ્યું.

વસ્તી વિસ્ફોટ અને સ્થળાંતર: મિલોમાં કામ કરવા માટે માત્ર ગુજરાતના ગામડાઓમાંથી જ નહીં, પરંતુ ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, મહારાષ્ટ્ર અને રાજસ્થાનમાંથી હજારોની સંખ્યામાં મજૂરો અમદાવાદ આવવા લાગ્યા. અમદાવાદ એક કોસ્મોપોલિટન શહેર બની ગયું.

ચાલી (Chawl) જીવન: આટલા મોટા શ્રમિક વર્ગને રહેવા માટે મિલ માલિકો અને ખાનગી બિલ્ડરોએ મિલોની આસપાસ એક-રૂમના મકાનોની લાંબી હારમાળા બનાવી, જેને ‘ચાલી’ કહેવામાં આવતી. ગોમતીપુર, રખિયાલ, બાપુનગર, અને અમરાઈવાડી જેવા વિસ્તારોમાં સેંકડો ચાલીઓ અસ્તિત્વમાં આવી.

• આ ચાલીઓ માત્ર રહેઠાણ ન હતી, પરંતુ એક જીવંત સામાજિક એકમ હતી. અહીં દિવાળી, હોળી, ઈદ કે ગણેશ ચતુર્થી સાથે ઉજવાતા.
• મિલના સાયરન પર ચાલીની દિનચર્યા આધારિત હતી. સવારે ૭ વાગ્યે, બપોરે ૩ વાગ્યે અને રાત્રે ૧૧ વાગ્યે વાગતા સાયરન એ શ્રમિકો માટે ઘડિયાળનું કામ કરતા હતા.

પરોપકાર અને સંસ્થાઓનું નિર્માણ (Philanthropy): અમદાવાદના મિલ માલિકોએ કમાયેલી સંપત્તિ માત્ર પોતાના ખિસ્સામાં ન રાખી, પરંતુ શહેરના વિકાસ માટે તેનું દાન પણ કર્યું. કસ્તુરભાઈ લાલભાઈ, વિક્રમ સારાભાઈ અને અંબાલાલ સારાભાઈ જેવા પરિવારોએ અમદાવાદને શૈક્ષણિક મહાનગર બનાવ્યું. આજે અમદાવાદ જે સંસ્થાઓ માટે ગર્વ અનુભવે છે, તે મિલ ઉદ્યોગની જ ભેટ છે:

• ATIRA (Ahmedabad Textile Industry’s Research Association)
• IIMA (Indian Institute of Management, Ahmedabad)
• PRL (Physical Research Laboratory)
• CEPT University
• ગુજરાત યુનિવર્સિટી, એલ.ડી. એન્જિનિયરિંગ કોલેજ અને વાડીલાલ સારાભાઈ (V.S.) હોસ્પિટલ.

૭. પતનની શરૂઆત અને ‘મિલ બંધી’નો કાળો દોર

લગભગ એક સદી સુધી દેશના કાપડ ઉદ્યોગ પર એકચક્રી શાસન કર્યા પછી, ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ ના દાયકામાં અમદાવાદના કાપડ ઉદ્યોગ પર ગ્રહણ લાગવાની શરૂઆત થઈ. આ પડતી પાછળ કોઈ એક કારણ નહીં, પરંતુ રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરના અનેક પરિબળો જવાબદાર હતા.

૧. આધુનિકીકરણનો અભાવ (Lack of Modernization): સૌથી મોટું કારણ મિલ માલિકોની દૂરંદેશીનો અભાવ હતો. સમય જતાં વિશ્વભરમાં કાપડ વણવાની નવી અને ઝડપી મશીનરી આવી ગઈ હતી, પરંતુ અમદાવાદની મિલો હજુ પણ ૫૦-૬૦ વર્ષ જૂની મશીનરીથી ચાલતી હતી. મિલ માલિકોએ નફો રળ્યો, પરંતુ તેને પાછો ટેકનોલોજી અપગ્રેડેશનમાં ન રોક્યો. પરિણામે ઉત્પાદન ખર્ચ વધ્યો અને કાપડની ગુણવત્તા સ્પર્ધામાં ટકી ન શકી.

૨. પાવરલૂમ સેક્ટરનો ઉદય (Rise of Decentralized Powerlooms): ૧૯૭૦ પછી સુરત, ભિવંડી અને ઈચલકરંજી જેવા શહેરોમાં નાના પાયે ‘પાવરલૂમ્સ’ (વીજળીથી ચાલતા નાના એકમો) શરૂ થયા. આ એકમોમાં ફેક્ટરી એક્ટ, લઘુત્તમ વેતન કાયદો કે મજૂર કાયદાઓ લાગુ પડતા ન હતા, તેથી તેઓ અત્યંત સસ્તા ભાવે કાપડ બનાવી શકતા હતા. અમદાવાદની વિશાળ અને ખર્ચાળ ‘કોમ્પોઝિટ મિલો’ (જ્યાં કપાસમાંથી દોરો અને દોરામાંથી કાપડ એક જ છત નીચે બનતું) આ સસ્તા પાવરલૂમ સામે હારી ગઈ.

૩. કૃત્રિમ રેસાઓ (Synthetic Fibres) નો પ્રવેશ: ૧૯૮૦ ના દાયકામાં પોલિએસ્ટર, નાયલોન અને ટેરીકોન જેવા સિન્થેટીક કાપડની માંગમાં ભારે વધારો થયો. આ કાપડ સસ્તું, ટકાઉ અને કરચલી મુક્ત હતું (જેમ કે રિલાયન્સ વિમલ બ્રાન્ડ). અમદાવાદની મિલો મુખ્યત્વે સુતરાઉ (કોટન) કાપડ બનાવતી હતી અને સિન્થેટીકમાં સમયસર શિફ્ટ ન થઈ શકી.

૪. સરકારી નીતિઓ અને એક્સાઈઝ ડ્યુટી: તે સમયની સરકારની નીતિઓ હેન્ડલૂમ અને નાના પાવરલૂમ સેક્ટરને પ્રોત્સાહન આપવાની હતી. મોટી મિલો પર ભારે એક્સાઈઝ ડ્યુટી લાદવામાં આવી, જેનાથી મિલો ચલાવવી આર્થિક રીતે પોસાય તેમ ન રહ્યું.

૫. કડક શ્રમ કાયદા અને હડતાળો: જોકે અમદાવાદમાં શાંતિ હતી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સ્તરે (ખાસ કરીને મુંબઈમાં દત્તા સામંતની ઐતિહાસિક હડતાળ) શ્રમ કાયદાઓ એટલા કડક બની ગયા હતા કે મિલો ખોટ કરતી હોય તો પણ કામદારોને છૂટા કરી શકાતા ન હતા.

પરિણામ: ભયાનક આર્થિક અને સામાજિક કટોકટી: ૧૯૮૦ થી ૧૯૯૫ વચ્ચે અમદાવાદની ૬૦ થી વધુ મિલો સદાને માટે બંધ થઈ ગઈ. જેને સ્થાનિક ભાષામાં ‘મિલ બંધી’ નો દૌર કહેવાય છે.

• રાતોરાત ૧.૫ લાખથી વધુ મજૂરો બેરોજગાર થઈ ગયા.
• ચાલીઓમાં ભૂખમરો અને બેરોજગારી ફેલાઈ. મિલ કામદારો કે જેઓ ગર્વથી કામ કરતા હતા, તેમને શાકભાજી વેચવા, રિક્ષા ચલાવવા કે છૂટક મજૂરી કરવા મજબૂર થવું પડ્યું.
• પૂર્વ અમદાવાદનો આર્થિક કરોડરજ્જુ તૂટી ગયો, જેણે શહેરના સામાજિક માળખાને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું અને ગુનાખોરીમાં પણ વધારો કર્યો.

૮. રાખમાંથી બેઠા થવું: વર્તમાન સ્થિતિ અને વારસો

૧૯૯૦ ના દાયકાના અંત સુધીમાં ‘પૂર્વના માન્ચેસ્ટર’ નો ચીમનીઓ વાળો યુગ સમાપ્ત થઈ ગયો હતો. બંધ પડેલી મિલોના ખંડેરો વર્ષો સુધી શહેરની શાનદાર ભૂતકાળની યાદ અપાવતા ઊભા રહ્યા.

ડેનિમ કેપિટલ (Denim Capital): પરંતુ અમદાવાદની ઉદ્યોગસાહસિક ભાવના મરી ન હતી. આ જ પતનના સમયમાં લાલભાઈ પરિવારની ‘અરવિંદ મિલ્સ’ (Arvind Mills) એ સમયને ઓળખી લીધો. તેઓએ પરંપરાગત કાપડ છોડીને જીન્સ બનાવવા માટે વપરાતા જાડા કાપડ ‘ડેનિમ’ (Denim) નું ઉત્પાદન શરૂ કર્યું. અરવિંદ મિલ્સ વિશ્વની સૌથી મોટી ડેનિમ ઉત્પાદક કંપનીઓમાંની એક બની અને અમદાવાદને ભારતનું ‘ડેનિમ કેપિટલ’ બનાવ્યું. આ ઉપરાંત, આશિમા, નંદન ડેનિમ, અને ચિરિપાલ જેવા જૂથોએ ટેકનોલોજી અપગ્રેડ કરીને કાપડ ઉદ્યોગને નવા સ્વરૂપમાં જીવંત રાખ્યો છે.

રિયલ એસ્ટેટ અને મોલ્સમાં પરિવર્તન: વર્ષ ૨૦૦૦ પછી, રાજ્ય સરકારે બંધ પડેલી મિલોની જમીનો વેચવા અને તેને ડેવલપ કરવાની મંજૂરી આપી. આજે જ્યાં અંબિકા મિલ, કાલિકા મિલ કે રુસ્તમ મિલ હતી, ત્યાં અત્યાધુનિક શોપિંગ મોલ્સ (જેમ કે આલ્ફા વન/પેલેડિયમ), લક્ઝુરિયસ રેસિડેન્શિયલ એપાર્ટમેન્ટ્સ, હોસ્પિટલો અને કોમર્શિયલ કોમ્પ્લેક્સ ઊભા છે. ભૌતિક રીતે મિલોનો નાશ થયો છે, પરંતુ તે જમીન પર આધુનિક અમદાવાદનો વિકાસ થયો છે.

નિષ્કર્ષ

અમદાવાદની કાપડ મિલોનો ઇતિહાસ એ માત્ર ફેક્ટરીઓનો ઇતિહાસ નથી, તે માનવ પ્રયત્નો, દ્રષ્ટિ, ઉત્કર્ષ અને અંતે સમય સાથે ન બદલાવાની સજાનો એક મહાકાવ્ય સમાન દસ્તાવેજ છે.

રણછોડલાલ છોટાલાલની હિંમતથી શરૂ થયેલી આ સફરે અમદાવાદને વૈશ્વિક નકશા પર મૂક્યું. તેણે દેશના સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં આર્થિક પીઠબળ પૂરું પાડ્યું, મહાત્મા ગાંધીને મજૂર સત્યાગ્રહની પ્રયોગશાળા આપી અને લાખો લોકોને રોજગારી આપીને ‘ચાલી સંસ્કૃતિ’નું નિર્માણ કર્યું.

આજે ભલે અમદાવાદના આકાશમાં મિલોના ભૂંગળા (ચીમનીઓ) ગર્જના કરતા નથી અને પરોઢિયે મિલોના સાયરન સંભળાતા નથી, પરંતુ આધુનિક અમદાવાદની રગોમાં જે વેપારી કુનેહ અને ‘કંઈક નવું કરવાની’ (Entrepreneurial) ભાવના દોડી રહી છે, તેનું મૂળ તે ઐતિહાસિક કાપડની મિલોના પાયામાં જ રહેલું છે. ‘પૂર્વનું માન્ચેસ્ટર’ ભલે ઇતિહાસ બની ગયું હોય, પરંતુ તેનો ભવ્ય વારસો હંમેશા અમદાવાદની ઓળખનો અવિભાજ્ય અંગ રહેશે.