ઉતરાયણ અને પતંગોત્સવ: અમદાવાદની પોળથી આંતરરાષ્ટ્રીય ફલક સુધી.

ગુજરાત, અને ખાસ કરીને અમદાવાદ, તેના રંગબેરંગી તહેવારો અને ઉત્સવો માટે સમગ્ર વિશ્વમાં જાણીતું છે. આ ઉત્સવોમાં ‘ઉતરાયણ’ એટલે કે મકર સંક્રાંતિનું સ્થાન સૌથી અનોખું અને લોકપ્રિય છે. દર વર્ષે ૧૪મી જાન્યુઆરીએ ઉજવાતો આ તહેવાર માત્ર એક ધાર્મિક પર્વ નથી, પરંતુ તે ગુજરાતીઓના લોહીમાં વહેતો ઉત્સાહ, આકાશને આંબવાની તમન્ના અને ભાઈચારાનું પ્રતીક છે. શિયાળાની ગુલાબી ઠંડીમાં, વહેલી સવારથી જ આકાશમાં ઉડતા રંગબેરંગી પતંગો અને ચારેબાજુ ગુંજતા ‘કાપ્યો છે’ અને ‘લપેટ’ ના નારા આ તહેવારની ઓળખ છે.

અમદાવાદની સાંકડી પોળોથી શરૂ થયેલો આ પતંગોત્સવ આજે આંતરરાષ્ટ્રીય ફલક પર પહોંચી ગયો છે, જ્યાં સાબરમતી રિવરફ્રન્ટ પર દેશ-વિદેશના પતંગબાજો પોતાના અવનવા પતંગો ચગાવવા ઉમટી પડે છે. આ લેખમાં આપણે ઉતરાયણના ઐતિહાસિક અને પૌરાણિક મહત્વથી લઈને, અમદાવાદની પોળની સંસ્કૃતિ, પતંગ ઉદ્યોગ, ખાનપાન અને આંતરરાષ્ટ્રીય પતંગ મહોત્સવ સુધીની સફર ખેડીશું.

૧. ઉતરાયણ: ઐતિહાસિક અને પૌરાણિક મહત્વ

ખગોળીય અને ધાર્મિક દ્રષ્ટિકોણ ઉતરાયણ શબ્દ બે શબ્દોનો બનેલો છે: ‘ઉત્તર’ અને ‘અયન’. તેનો અર્થ થાય છે સૂર્યનું ઉત્તર દિશા તરફ પ્રયાણ કરવું. હિન્દુ પંચાંગ મુજબ, જ્યારે સૂર્ય ધન રાશિમાંથી મકર રાશિમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે તેને મકર સંક્રાંતિ કહેવામાં આવે છે. આ દિવસથી દિવસો લાંબા અને રાતો ટૂંકી થવા લાગે છે. શિયાળાની કડકડતી ઠંડી ધીમે ધીમે ઓછી થવા લાગે છે અને પ્રકૃતિમાં એક નવી ઊર્જાનો સંચાર થાય છે. ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, આ દિવસે દાન-પુણ્ય કરવાનું વિશેષ મહત્વ છે. ગાયોને ઘાસ (ઘૂઘરી) ખવડાવવી, ગરીબોને અન્ન અને વસ્ત્રોનું દાન કરવું એ આ પર્વનો મુખ્ય હિસ્સો છે.

પતંગનો ઇતિહાસ ભારતમાં પતંગ ઉડાડવાની શરૂઆત ક્યારે થઈ તે અંગે ચોક્કસ માહિતી ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ ઇતિહાસકારો માને છે કે પતંગની શોધ ચીનમાં થઈ હતી. સિલ્ક રૂટ દ્વારા અને વિદેશી પ્રવાસીઓ મારફતે પતંગ ભારતમાં આવ્યો હોવાનું મનાય છે. મુઘલ કાળ દરમિયાન પતંગ ઉડાડવો એ નવાબો અને રાજા-મહારાજાઓનો શોખ હતો. ત્યારબાદ ધીમે ધીમે આ શોખ સામાન્ય લોકો સુધી પહોંચ્યો અને ગુજરાતમાં તેણે એક લોકઉત્સવનું રૂપ ધારણ કરી લીધું.

૨. અમદાવાદની પોળની ઉતરાયણ: એક જીવંત અનુભવ

જો તમારે ઉતરાયણનો સાચો અને અસલી રોમાંચ માણવો હોય, તો તમારે અમદાવાદની જૂની પોળોમાં જવું પડે. ખાડિયા, રાયપુર, કાલુપુર, અને દરિયાપુરની સાંકડી ગલીઓ અને એકબીજા સાથે જોડાયેલા મકાનોના ધાબા (અગાસી) ઉતરાયણના દિવસે એક અલગ જ દુનિયા બની જાય છે.

તૈયારીઓનો ધમધમાટ પોળમાં ઉતરાયણની તૈયારીઓ મહિનાઓ અગાઉથી શરૂ થઈ જાય છે. ‘દોરી પાવવી’ (પતંગની દોરી પર કાચ અને ગુંદરનું મિશ્રણ લગાવવું) એ એક મોટી પ્રક્રિયા છે. રસ્તાની બંને બાજુએ લાકડાના થાંભલાઓ પર દોરી બાંધીને કારીગરો રંગબેરંગી માંજો તૈયાર કરતા જોવા મળે છે. ઉતરાયણની આગલી રાત્રે, જેને ‘કાતલની રાત’ પણ કહેવાય છે, અમદાવાદના જમાલપુર, ટંકશાળ અને રાયપુરના પતંગ બજારોમાં પગ મૂકવાની પણ જગ્યા હોતી નથી. આખી રાત બજારો ખુલ્લા રહે છે. લોકો પતંગોની થોકડીઓ, ફિરકીઓ અને પીપૂડા ખરીદવા માટે પડાપડી કરે છે.

ધાબા પરનું સામ્રાજ્ય ૧૪ જાન્યુઆરીની વહેલી સવારે સૂર્યનારાયણના દર્શન થાય તે પહેલાં જ ધાબાઓ પર લોકોની ભીડ જમા થવા લાગે છે. નાના બાળકોથી લઈને વૃદ્ધો સુધી, દરેક વ્યક્તિ આકાશ તરફ મીટ માંડીને બેઠો હોય છે. ધાબા પર ટેપ-રેકોર્ડર કે મોટા ડીજે સ્પીકર્સ ગોઠવાઈ જાય છે. બોલિવૂડના ગીતો અને ગુજરાતી ગરબાની રમઝટ સાથે પતંગોની ઉડાન શરૂ થાય છે.

પોળના મકાનોના ધાબા એકબીજાને અડીને આવેલા હોવાથી, પડોશીઓ સાથે વાતો કરવાની, મજાક-મસ્તી કરવાની અને પતંગની પેચ લડાવવાની મજા બમણી થઈ જાય છે. જ્યારે બે પતંગો વચ્ચે પેચ (સ્પર્ધા) થાય છે, ત્યારે આજુબાજુના તમામ ધાબાઓ પર એક અજબની શાંતિ છવાઈ જાય છે, અને જેવો એક પતંગ કપાય છે, કે તરત જ આખું વાતાવરણ…

• “કાપ્યો છે!”
• “એ કાઇપો”
• “લપેટ લપેટ” …ના ગગનભેદી નારાઓથી ગુંજી ઉઠે છે. પતંગ કાપ્યા પછી પીપૂડા અને થાળીઓ વગાડીને વિજયની ઉજવણી કરવામાં આવે છે.

૩. ઉતરાયણ અને ગુજરાતી ખાનપાનનો સંગમ

ગુજરાતીઓ માટે કોઈપણ તહેવાર સ્વાદિષ્ટ ભોજન વિના અધૂરો છે, અને ઉતરાયણમાં પણ આ વાત બિલકુલ સાચી છે. ધાબા પર પતંગ ઉડાડવાની સાથે સાથે ખાણી-પીણીની પણ મોજ માણવામાં આવે છે.

• ઊંધિયું અને જલેબી: આ ઉતરાયણનું રાષ્ટ્રીય ભોજન ગણી શકાય! શિયાળામાં મળતા તાજા શાકભાજી (પાપડી, શક્કરિયા, બટાકા, રીંગણ, કેળા) અને મેથીના મુઠિયાંમાંથી બનતું ‘ઊંધિયું’ ઘરે-ઘરે બને છે અથવા તો મીઠાઈની દુકાનોમાંથી કિલોના ભાવે ખરીદવામાં આવે છે. તેની સાથે ગરમાગરમ, રસઝરતી જલેબીનો સંગમ એક અદભુત સ્વાદ આપે છે.
• ચીક્કીની મિઠાશ: તલ, શિંગ (મગફળી), અને દાળિયાની ગોળમાં બનાવેલી ચીક્કી શિયાળાની ઠંડીમાં શરીરને ગરમી આપે છે. ધાબા પર પતંગ ચગાવતા ચગાવતા બચકાં ભરવા માટે ચીક્કી સૌથી ઉત્તમ છે.
• શેરડી અને બોર: બપોરના સમયે જ્યારે પતંગ ચગાવીને થાક લાગે, ત્યારે તાજી શેરડીના ટુકડા અને મીઠા બોર ખાવાની મજા જ કંઈક અલગ છે. આ ઋતુમાં આવતા કાચા જામફળ અને લીલા ચણા (જિંજરા) પણ લોકો હોંશે હોંશે ખાય છે.

૪. પતંગ અને દોરીનો વ્યાપાર: એક મોટું અર્થતંત્ર

ઉતરાયણ માત્ર મનોરંજન પૂરતો સીમિત નથી; તે ગુજરાતના લાખો લોકો માટે આજીવિકાનો એક મોટો સ્ત્રોત છે. ગુજરાતમાં પતંગ ઉદ્યોગનું ટર્નઓવર કરોડો રૂપિયામાં થાય છે.

કારીગરોની મહેનત: અમદાવાદ, ખંભાત, નડિયાદ અને બારેજા જેવા શહેરો પતંગ અને દોરી બનાવવાના મુખ્ય કેન્દ્રો છે. આ ઉદ્યોગ મોટાભાગે ગૃહ ઉદ્યોગ છે, જેમાં મુસ્લિમ કારીગરોનો સિંહફાળો છે. કાગળ કાપવાથી લઈને, કમાન (વાંસની સળી) ચોંટાડવા અને પુંછડી લગાવવા સુધીનું કામ પરિવારના તમામ સભ્યો ભેગા મળીને કરે છે. આખી પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે મેન્યુઅલ (હાથથી) હોય છે.

પતંગના પ્રકારો: બજારમાં વિવિધ પ્રકારના પતંગો મળે છે. ચાંદ-તારા, ચીલ, ઢાલ, આંખેદાર, પટ્ટેદાર વગેરે તેના આકાર અને ડિઝાઇન પરથી પડાયેલા નામો છે. કાગળ ઉપરાંત હવે પ્લાસ્ટિકના પતંગો પણ બજારમાં મળે છે, જોકે અસલી પતંગબાજો હંમેશા ખંભાતી કાગળના પતંગો જ પસંદ કરે છે.

દોરી (માંજો) બનાવવાની કળા: દોરી પાવવી એ પણ એક કુશળતા માંગી લેતું કામ છે. સાદી સુતરાઉ દોરી પર ચોખાની લૂગદી, ઝીણો પીસેલો કાચ, ગુંદર અને વિવિધ રંગો (ગુલાબી, લીલો, પીળો) લગાવીને તેને ધારદાર બનાવવામાં આવે છે. જેટલો સારો માંજો, તેટલા વધુ પતંગ કાપી શકાય. બરેલી (ઉત્તર પ્રદેશ) નો માંજો પણ ગુજરાતમાં ખૂબ પ્રખ્યાત છે.

૫. આંતરરાષ્ટ્રીય પતંગ મહોત્સવ: ગુજરાતની એક વૈશ્વિક ઓળખ

૧૯૮૯માં ગુજરાત સરકાર અને ગુજરાત ટુરિઝમ દ્વારા એક નવી પહેલ કરવામાં આવી – ઇન્ટરનેશનલ કાઇટ ફેસ્ટિવલ (International Kite Festival). આ મહોત્સવનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ગુજરાતની આ અનોખી સંસ્કૃતિને વિશ્વ સમક્ષ રજૂ કરવાનો અને પ્રવાસનને વેગ આપવાનો હતો.

આજે આ મહોત્સવ અમદાવાદના સાબરમતી રિવરફ્રન્ટ પર અત્યંત ભવ્ય રીતે યોજાય છે. તેમાં અમેરિકા, યુકે, ફ્રાન્સ, જાપાન, મલેશિયા, ઇન્ડોનેશિયા, સિંગાપોર અને અન્ય ઘણા દેશોના પ્રખ્યાત પતંગબાજો (Kite Flyers) ભાગ લેવા આવે છે.

વિદેશી પતંગોનું આકર્ષણ: આંતરરાષ્ટ્રીય પતંગો આપણા સામાન્ય ચતુષ્કોણ પતંગો કરતા સાવ અલગ હોય છે. અહીં તમને વિશાળકાય ડ્રેગન, ગરુડ, મગર, સ્પાઈડરમેન, ડોલ્ફિન અને વિવિધ ભૌમિતિક આકારોના પતંગો જોવા મળે છે. આ પતંગો નાયલોન કે ખાસ પ્રકારના કાપડમાંથી બનેલા હોય છે અને તેને ઉડાડવા માટે હવાની ચોક્કસ ગતિ અને એરોડાયનેમિક્સના જ્ઞાનની જરૂર પડે છે.

આ મહોત્સવ એક સાંસ્કૃતિક આદાન-પ્રદાનનું મંચ બની ગયો છે. વિદેશીઓ ગુજરાતની મહેમાનનવાજી, ગરબા અને અહીંના લોકોના પતંગ પ્રત્યેના ગાંડપણને જોઈને આશ્ચર્યચકિત થઈ જાય છે. રિવરફ્રન્ટ ઉપરાંત કેવડિયા (સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી), સુરત, રાજકોટ અને કચ્છના સફેદ રણમાં પણ પતંગ મહોત્સવનું આયોજન કરવામાં આવે છે.

૬. રાત્રિનો અદભુત નજારો: તુક્કલ અને આતશબાજી

જેવો સૂર્યાસ્ત થાય છે અને અંધારું ધીમે ધીમે આકાશને ઘેરી લે છે, તેમ ઉતરાયણનો બીજો તબક્કો શરૂ થાય છે. પતંગોની જગ્યા હવે કાગળના ફાનસ એટલે કે ‘તુક્કલ’ લઈ લે છે. એક જ દોરી પર ૧૦ થી ૫૦ જેટલા તુક્કલો બાંધીને આકાશમાં છોડવામાં આવે છે. આખા આકાશમાં હજારો દીવડાઓ તરતા હોય તેવું મનોરમ્ય દ્રશ્ય સર્જાય છે.

સાથે જ, દિવાળીની જેમ લોકો ધાબા પરથી ફટાકડા ફોડીને અને આતશબાજી કરીને રાત્રિની ઉજવણી કરે છે. આતશબાજીની રોશની અને તુક્કલનો મંદ પ્રકાશ શિયાળાની રાતને જાદુઈ બનાવી દે છે. ૧૫મી જાન્યુઆરીને ‘વાસી ઉતરાયણ’ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે, જેમાં પણ લોકો અગાઉના દિવસ જેટલા જ ઉત્સાહથી પતંગ ચગાવે છે.

૭. જાગરૂકતા અને પર્યાવરણ: સુરક્ષિત ઉતરાયણ

ઉતરાયણ ખુશીઓનો તહેવાર છે, પરંતુ તેની કેટલીક નકારાત્મક અસરો પણ છે જેના પ્રત્યે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં જાગૃતતા વધી છે.

• પક્ષીઓની સુરક્ષા (કરુણા અભિયાન): કાચ પાયેલી ધારદાર દોરીને કારણે આકાશમાં ઉડતા હજારો પક્ષીઓ (કબૂતર, સમડી, કાગડા) ઘાયલ થાય છે અથવા મૃત્યુ પામે છે. આને રોકવા માટે ગુજરાત સરકાર અને વિવિધ NGO દ્વારા ‘કરુણા અભિયાન’ ચલાવવામાં આવે છે. સવારે ૭ થી ૯ અને સાંજે ૫ થી ૭ (પક્ષીઓના આવન-જાવનના સમયે) પતંગ ન ઉડાડવાની અપીલ કરવામાં આવે છે. ઠેર ઠેર પક્ષી બચાવ કેન્દ્રો અને હેલ્પલાઇન નંબરો શરૂ કરવામાં આવે છે.
• ચાઈનીઝ દોરીનો બહિષ્કાર: પ્લાસ્ટિક અને સિન્થેટિક મટિરિયલમાંથી બનતી ‘ચાઈનીઝ દોરી’ પક્ષીઓ જ નહીં પરંતુ માણસો માટે પણ જીવલેણ સાબિત થઈ છે. રસ્તા પર જતા દ્વિચક્રી વાહન ચાલકોના ગળા કપાવાની ગંભીર ઘટનાઓ બને છે. આથી, સરકાર દ્વારા ચાઈનીઝ દોરી અને ચાઈનીઝ તુક્કલના ઉત્પાદન અને વેચાણ પર કડક પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. જાગૃત નાગરિકો તરીકે લોકો પણ હવે દેશી સુતરાઉ દોરીનો જ આગ્રહ રાખતા થયા છે.

ઉપસંહાર: એકતા અને ઉમંગનું પર્વ

ઉતરાયણ એ માત્ર દોરી અને કાગળની રમત નથી; તે માનવીય સંબંધોને જોડતો એક સેતુ છે. આ દિવસે ધર્મ, જાતિ કે આર્થિક સ્થિતિના ભેદભાવ ભૂલીને સૌ કોઈ એક જ આકાશ નીચે ઉભા રહીને આનંદ માણે છે. ધાબા પર સાથે બેસીને જમવું, એકબીજાના પતંગની પેચ લડાવવી અને હસતા-ગાતા દિવસ પસાર કરવો, આ જ તો સાચી ગુજરાતી સંસ્કૃતિ છે.

અમદાવાદની પોળના ધાબા પરથી શરૂ થતો ‘કાપ્યો છે’ નો અવાજ આજે આંતરરાષ્ટ્રીય પતંગ મહોત્સવ દ્વારા આખી દુનિયામાં પહોંચી ગયો છે. જરૂર છે માત્ર એટલી કે આપણે આ ઉત્સવને સુરક્ષિત રીતે ઉજવીએ, પક્ષીઓ અને પર્યાવરણનું ધ્યાન રાખીએ, અને આપણી આ અનોખી વિરાસતને આવનારી પેઢીઓ માટે જીવંત રાખીએ. પતંગની જેમ આપણા સપનાઓ પણ આકાશની ઊંચાઈઓને આંબે અને જીવનમાં હંમેશા નવી ઉડાન ભરતા રહીએ, એ જ ઉતરાયણનો સાચો સંદેશ છે.