બહુચરાજી: વ્યંઢળ (કિન્નર) સમુદાયની આસ્થા અને કૂકડાનું વાહન.

ગુજરાતની પવિત્ર ભૂમિ અનેક દેવી-દેવતાઓ, સંતો અને શૂરવીરોની કથાઓથી સમૃદ્ધ છે. આમાંનું એક અત્યંત શ્રદ્ધેય અને ઐતિહાસિક શક્તિપીઠ એટલે મહેસાણા જિલ્લામાં આવેલું બહુચરાજી (અથવા બેચરાજી). માતા બહુચરાજી માત્ર એક ચોક્કસ વર્ગ કે જ્ઞાતિના કુળદેવી નથી, પરંતુ તેઓ સમગ્ર ગુજરાત અને ભારતમાં લાખો ભક્તોની આસ્થાનું કેન્દ્ર છે. વિશેષ કરીને, વ્યંઢળ (કિન્નર કે હીજડા) સમુદાય માટે બહુચરાજી માત્ર એક મંદિર નથી, પરંતુ તેમનું સર્વોચ્ચ તીર્થધામ અને અસ્તિત્વનો આધાર છે. આ સાથે જ, માતાજીનું વાહન ‘કૂકડો’ પણ અનેક પૌરાણિક અને ઐતિહાસિક કથાઓ સાથે જોડાયેલું છે.

બહુચરાજી: વ્યંઢળ (કિન્નર) સમુદાયની આસ્થા અને કૂકડાનું વાહન video

આ વિસ્તૃત લેખમાં આપણે માતા બહુચરાજીના પ્રાગટ્યની કથા, કિન્નર સમુદાયની અતૂટ શ્રદ્ધા પાછળનાં કારણો, કૂકડાના વાહનનું રહસ્ય અને આ પવિત્ર તીર્થધામના ઐતિહાસિક તથા સામાજિક મહત્વ વિશે ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરીશું.

૧. માતા બહુચરાજીનું પ્રાગટ્ય અને પૌરાણિક કથા

માતા બહુચરાજીના પ્રાગટ્ય વિશે અનેક લોકવાયકાઓ અને પૌરાણિક કથાઓ પ્રચલિત છે. તેમાં સૌથી વધુ જાણીતી કથા ચારણ કન્યાઓ અને લૂંટારા બાપિયાની છે.

• ચારણ કન્યાઓનો પ્રવાસ: પૌરાણિક કથા અનુસાર, બહુચરાજી અને તેમની બહેનો (જેઓ ચારણ જ્ઞાતિના હતા) એક કાફલા સાથે પ્રવાસ કરી રહ્યા હતા. પ્રાચીન સમયમાં ચારણોને ખૂબ પવિત્ર માનવામાં આવતા અને તેમના કાફલા પર હુમલો કરવો એ મહાપાપ ગણાતું.
• બાપિયાનો હુમલો: શંખલપુર નજીક કાલરી ગામના બાપિયા નામના એક લૂંટારાએ આ કાફલા પર હુમલો કર્યો. ચારણ કન્યાઓએ લૂંટારાને સમજાવવાનો પ્રયાસ કર્યો કે તેઓ ચારણ છે અને તેમને લૂંટવા એ પાપ છે, પરંતુ ધનના લોભમાં અંધ બનેલા બાપિયાએ તેમની વાત માની નહીં.
• ત્રાગું (સ્વ-બલિદાન): ચારણ પરંપરા મુજબ, જ્યારે શત્રુ અત્યાચાર કરે અને કોઈ રસ્તો ન બચે, ત્યારે તેઓ ‘ત્રાગું’ (પોતાના જ અંગો કાપીને લોહી છાંટવું) કરતા. બહુચરાજીએ પણ આ જ માર્ગ અપનાવ્યો. તેમણે પોતાના સ્તનો કાપીને બાપિયા પર લોહી છાંટ્યું અને શ્રાપ આપ્યો.
• બાપિયાને શ્રાપ: માતા બહુચરાજીના શ્રાપથી બાપિયો નપુંસક (વ્યંઢળ) બની ગયો. તેને પોતાના પાપનો પસ્તાવો થયો અને તેણે માતાજીની માફી માંગી. ત્યારે માતાજીએ તેને કહ્યું કે જો તે સ્ત્રીઓનાં વસ્ત્રો પહેરીને, સ્ત્રીના શણગાર સજીને માતાજીની આરાધના કરશે, તો જ તેને આ શ્રાપમાંથી મુક્તિ મળશે. આ ઘટનાથી બાપિયાએ સ્ત્રી વેશ ધારણ કરી માતાજીની આરાધના શરૂ કરી, જે કિન્નર સમુદાયની આસ્થાનું મૂળ માનવામાં આવે છે.

૨. કિન્નર (વ્યંઢળ) સમુદાય અને બહુચરાજી: એક અતૂટ નાતો

ભારતીય સમાજમાં કિન્નર સમુદાયને હંમેશા હાંસિયામાં ધકેલી દેવામાં આવ્યો છે. પરંતુ બહુચરાજીના મંદિરમાં આ સમુદાયને વિશેષ સન્માન અને સ્થાન પ્રાપ્ત છે. બહુચરાજીને કિન્નરોના કુળદેવી અને રક્ષક માનવામાં આવે છે.

શા માટે કિન્નરો માતા બહુચરાજીને પૂજે છે?

1. બાપિયાની કથા: ઉપર જણાવ્યા મુજબ, બાપિયાના શ્રાપ અને ઉદ્ધારની કથા કિન્નરોને માતાજી સાથે જોડે છે. તેમને વિશ્વાસ છે કે માતા બહુચરાજી તેમના શારીરિક અને માનસિક દુઃખોને સમજે છે અને તેમને સ્વીકારે છે.
2. અર્ધનારીશ્વરનું સ્વરૂપ: કિન્નર સમુદાય ન તો સંપૂર્ણ પુરુષ છે ન તો સંપૂર્ણ સ્ત્રી. હિન્દુ ધર્મમાં શિવના ‘અર્ધનારીશ્વર’ સ્વરૂપની જેમ જ, તેઓ માતા બહુચરાજીમાં સ્ત્રી અને પુરુષ બંને તત્વોનું સંતુલન જુએ છે.
3. ચાંપાનેરના રાજકુમાર જેઠાની કથા: એક અન્ય ઐતિહાસિક લોકકથા મુજબ, ચાંપાનેરના રાજાને ત્યાં જેઠો નામનો પુત્ર જન્મ્યો હતો, જે નપુંસક હતો. રાજા ખૂબ દુઃખી હતો. એક રાત્રે માતા બહુચરાજી રાજાના સ્વપ્નમાં આવ્યા અને કહ્યું કે જેઠાને સ્ત્રીનાં વસ્ત્રો પહેરાવીને મારી સેવામાં મોકલી દે. રાજાએ તેમ જ કર્યું અને જેઠો માતાજીનો પરમ ભક્ત બની ગયો. આ કથા પણ કિન્નર સમુદાયને માતાજી સાથે ગાઢ રીતે જોડે છે.
4. સામાજિક સ્વીકૃતિ: સમાજ ભલે કિન્નરોને તિરસ્કારે, પરંતુ બહુચરાજીના મંદિરમાં તેમને પૂજ્ય ગણવામાં આવે છે. જ્યારે પણ કોઈના ઘરે બાળકના જન્મનો કે લગ્નનો પ્રસંગ હોય, ત્યારે લોકો ખુશી-ખુશી કિન્નરોને આમંત્રણ આપે છે અને તેમના આશીર્વાદ લે છે. આ આશીર્વાદમાં માતા બહુચરાજીની શક્તિ રહેલી છે તેવો દ્રઢ વિશ્વાસ છે.

ચૈત્રી નવરાત્રિ અને કિન્નરોનો મેળો: દર વર્ષે ચૈત્રી પૂનમના દિવસે બહુચરાજીમાં એક વિશાળ મેળો ભરાય છે. આ સમયે સમગ્ર ભારતમાંથી કિન્નરો અહીં ઉમટી પડે છે. તેઓ માતાજીને વિશેષ શણગાર અર્પણ કરે છે, ગરબા ગાય છે અને પોતાની પરંપરાગત વિધિઓ પૂરી કરે છે. આ સમય દરમિયાન તેમની નૃત્ય અને સંગીતની આરાધના જોવી એ એક અદભુત લહાવો છે.

૩. માતાજીનું વાહન: કૂકડો (The Divine Vehicle – Rooster)

હિન્દુ ધર્મમાં દરેક દેવી-દેવતાનું એક ચોક્કસ વાહન હોય છે. જેમ દુર્ગાનું વાહન સિંહ છે, સરસ્વતીનું વાહન હંસ છે, તેમ માતા બહુચરાજીનું વાહન કૂકડો (Rooster) છે. દેવીનું વાહન તરીકે કૂકડો હોવો એ સમગ્ર હિન્દુ ધર્મમાં એક અનોખી અને દુર્લભ બાબત છે.

કૂકડાના વાહન પાછળની ઐતિહાસિક કથા:

• અલાઉદ્દીન ખીલજીના સૈન્યનો હુમલો: લોકવાયકા અનુસાર, જ્યારે દિલ્હીના સુલતાન અલાઉદ્દીન ખીલજી (કે અન્ય કોઈ આક્રમણખોર) ના સૈન્યએ ગુજરાત પર આક્રમણ કર્યું, ત્યારે તેઓ પાટણ અને અન્ય મંદિરો તોડતા-તોડતા બહુચરાજી પહોંચ્યા.
• સૈનિકો દ્વારા કૂકડાઓનો શિકાર: મંદિરમાં અને આસપાસના વિસ્તારમાં માતાજીના પવિત્ર કૂકડાઓ મોટી સંખ્યામાં વિહરતા હતા. ભૂખ્યા અને ક્રૂર સૈનિકોએ આ કૂકડાઓને પકડી લીધા, તેમને મારીને રાંધીને ખાઈ ગયા. માત્ર એક જ કૂકડો બચી ગયો હતો, જે માતાજીની મૂર્તિ પાછળ છુપાઈ ગયો હતો.
• માતાજીનો ચમત્કાર: બીજા દિવસે વહેલી સવારે, જે કૂકડો બચી ગયો હતો તેણે જોરથી બાંગ પોકારી (અવાજ કર્યો). આ અવાજ સાંભળતા જ એક ભયંકર ચમત્કાર થયો. જે સૈનિકોએ કૂકડાઓ ખાધા હતા, તેમના પેટ ફાડીને જીવતા કૂકડાઓ બહાર આવવા લાગ્યા. સૈનિકો તરફડીને મરવા લાગ્યા.
• માફી અને વાહનની સ્થાપના: આ દ્રશ્ય જોઈને સેનાપતિ અને બાકીના સૈનિકો ભયભીત થઈ ગયા. તેઓ સમજી ગયા કે આ કોઈ સામાન્ય જગ્યા નથી, પરંતુ એક અત્યંત જાગૃત અને શક્તિશાળી દેવીનું સ્થાન છે. તેમણે માતાજીની માફી માંગી અને ત્યાંથી જીવ બચાવીને ભાગી ગયા. આ ઐતિહાસિક ચમત્કાર બાદ કૂકડાને માતાજીના પરમ પ્રિય વાહન તરીકે પ્રસ્થાપિત કરવામાં આવ્યો.

કૂકડાનું પ્રતીકાત્મક મહત્વ: કૂકડો એ અજ્ઞાનતાની રાત પૂરી થયા પછી જ્ઞાનના સૂર્યોદયનું પ્રતીક છે. તે વહેલી સવારે જાગૃતિનો સંદેશ આપે છે. આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિએ, માતા બહુચરાજી અજ્ઞાનરૂપી અંધકારને દૂર કરી ભક્તોના જીવનમાં જ્ઞાન અને ચેતનાનો પ્રકાશ ફેલાવે છે.

૪. બહુચરાજી મંદિરનો ઇતિહાસ અને સ્થાપત્ય

બહુચરાજીનું મંદિર મહેસાણા જિલ્લાના બેચરાજી તાલુકામાં આવેલું છે. આ મંદિરનો ઇતિહાસ સદીઓ જૂનો છે. અહી મુખ્યત્વે ત્રણ મંદિરોનો સમન્વય જોવા મળે છે:

1. આદ્ય સ્થાન (મૂળ સ્થાન): આ સૌથી પ્રાચીન સ્થાન છે, જ્યાં માતાજીએ સર્વપ્રથમ વાસ કર્યો હતો. અહીં એક વરખડીનું વૃક્ષ છે, જે ખૂબ જ પવિત્ર માનવામાં આવે છે. ભક્તો આ વૃક્ષ ફરતે દોરો બાંધીને પોતાની માનતા પૂરી કરે છે.
2. મધ્ય સ્થાન: આ સ્થાન આદ્ય સ્થાન અને મુખ્ય મંદિરની વચ્ચે આવેલું છે. અહીં માતાજીની ચાંદીથી મઢેલી કલાત્મક ગોખ છે.
3. મુખ્ય મંદિર: અત્યારે આપણે જે વિશાળ અને ભવ્ય મંદિર જોઈએ છીએ, તેનો જીર્ણોદ્ધાર અને નિર્માણ વડોદરાના ગાયકવાડ રાજવીઓ, ખાસ કરીને માનાજીરાવ ગાયકવાડ દ્વારા ૧૮મી સદીમાં (૧૭૮૩ ની આસપાસ) કરવામાં આવ્યું હતું. એવું કહેવાય છે કે માનાજીરાવ ગાયકવાડને કોઈ અસાધ્ય રોગ થયો હતો. તેમણે માતા બહુચરાજીની માનતા માની અને તેમનો રોગ મટી ગયો. કૃતજ્ઞતાના પ્રતીક રૂપે તેમણે આ ભવ્ય મંદિરનું નિર્માણ કરાવ્યું.

મંદિરના શિખરો, સ્તંભો અને કોતરણી ગુજરાતની પરંપરાગત સ્થાપત્ય કળાનો ઉત્તમ નમૂનો છે. મંદિરના પ્રાંગણમાં યજ્ઞકુંડ અને ભક્તોના વિશ્રામ માટેની ઉત્તમ વ્યવસ્થા છે.

૫. બાબરી (ચૌલ કર્મ) અને માનતાઓ

બહુચરાજી મંદિર માત્ર કિન્નરો માટે જ નહીં, પરંતુ દરેક વર્ગના હિન્દુઓ માટે અત્યંત પવિત્ર છે. અહીં આવવા પાછળ ભક્તોની મુખ્ય આસ્થાઓ નીચે મુજબ છે:

• બાબરી (પ્રથમ વાળ ઉતારવા): ગુજરાતના મોટાભાગના પરિવારોમાં બાળકોના જન્મ પછી તેમના પ્રથમ વાળ ઉતારવાની વિધિ (ચૌલ કર્મ અથવા બાબરી) બહુચરાજીમાં કરવામાં આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે માતાજીના ચરણોમાં વાળ અર્પણ કરવાથી બાળકનું સ્વાસ્થ્ય સારું રહે છે અને દીર્ઘાયુ પ્રાપ્ત થાય છે.
• સંતાન પ્રાપ્તિ: જે દંપતીઓને સંતાન ન થતું હોય, તેઓ માતા બહુચરાજીની માનતા રાખે છે. સંતાન પ્રાપ્તિ પછી તેઓ ચાંદીનું પારણું અથવા કૂકડો માતાજીને ચડાવવા આવે છે.
• શારીરિક વ્યાધિઓમાંથી મુક્તિ: વાણીની ખામી (તોતડાપણું) હોય, આંધળાપણું હોય કે કોઈ અન્ય શારીરિક ખામી હોય, તો ભક્તો અહીં આવીને સાજા થવાની કામના કરે છે અને માનતા પૂરી થતા સોના-ચાંદીના અંગો માતાજીને અર્પણ કરે છે.

૬. સામાજિક સમરસતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ

બહુચરાજીનું મંદિર ભારતીય સમાજની વિવિધતા અને સમરસતાનું જીવંત ઉદાહરણ છે. અહીં:

• એક તરફ ઉચ્ચ જ્ઞાતિના લોકો શ્રદ્ધાથી માથું ટેકવે છે, તો બીજી તરફ કિન્નર સમુદાય અહીં ગર્વથી અને અધિકારપૂર્વક માતાજીની પૂજા કરે છે.
• અહીં ગરીબ અને અમીર વચ્ચે કોઈ ભેદભાવ નથી.
• મંદિરનું વ્યવસ્થાપન અને પૂજારીઓ (જેમાં મોટાભાગે શ્રીમાળી બ્રાહ્મણો અને કામદાર લોકો હોય છે) સૌને સમાન ભાવે દર્શન કરાવે છે.

૭. નિષ્કર્ષ

માતા બહુચરાજી એ માત્ર એક પૌરાણિક પાત્ર નથી, પરંતુ ગુજરાતની સાંસ્કૃતિક અને આધ્યાત્મિક ઓળખનો એક અભિન્ન હિસ્સો છે. તેમનું વાહન કૂકડો આપણને જાગૃતિનો સંદેશ આપે છે, જ્યારે કિન્નર સમુદાય પ્રત્યેની તેમની કરુણા એ વાતનું પ્રતીક છે કે પરમાત્માની નજરમાં કોઈ પણ જીવ નીચો કે અછૂત નથી.

બહુચરાજીનું ધામ આપણને શીખવે છે કે સાચી ભક્તિમાં શારીરિક બંધારણ કે સામાજિક દરજ્જાનું કોઈ જ મહત્વ નથી; મહત્વ છે તો માત્ર નિર્મળ હૃદય અને અતૂટ શ્રદ્ધાનું. સદીઓથી ઊભેલું આ મંદિર આજે પણ અસંખ્ય લોકોની આશાઓનું કિરણ બનીને પ્રકાશ ફેલાવી રહ્યું છે અને ભવિષ્યમાં પણ ફેલાવતું રહેશે.