સુદામાપુરી (પોરબંદર): કૃષ્ણ-સુદામાની મૈત્રીનો પૌરાણિક ઇતિહાસ અને સુદામા મંદિર.
ભારતીય સંસ્કૃતિ અને સનાતન ધર્મમાં અનેક સંબંધોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, પરંતુ જ્યારે ‘મૈત્રી’ અથવા ‘દોસ્તી’ ની વાત આવે છે, ત્યારે સમગ્ર વિશ્વમાં એક જ ઉદાહરણ સૌથી પહેલા યાદ આવે છે – ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને તેમના પરમ મિત્ર સુદામા. નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ, સમર્પણ અને અમીરી-ગરીબીના ભેદભાવ વિનાની આ મૈત્રીનો સાક્ષી છે ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્રમાં અરબી સમુદ્રના કિનારે આવેલો એક ઐતિહાસિક પ્રદેશ, જેને આપણે આજે ‘પોરબંદર’ તરીકે ઓળખીએ છીએ. જોકે, પુરાણો અને ઇતિહાસના પાનાઓમાં આ નગરીનું અસલી અને પવિત્ર નામ ‘સુદામાપુરી’ છે.
આ લેખમાં આપણે સુદામાપુરીના પૌરાણિક ઇતિહાસ, કૃષ્ણ-સુદામાની અમર મૈત્રીની કથા, સુદામાજીનું જીવન, અને પોરબંદરમાં આવેલા વિશ્વના એકમાત્ર ‘સુદામા મંદિર’ વિશે વિસ્તૃત અને ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરીશું.
૧. પોરબંદરનો પૌરાણિક પરિચય: સુદામાપુરી
ગુજરાતનો પશ્ચિમ કાંઠો અનેક પૌરાણિક ઘટનાઓનો સાક્ષી રહ્યો છે. દ્વારકા, સોમનાથ અને પ્રભાસ પાટણની સાથે પોરબંદરનું નામ પણ અત્યંત આદરથી લેવાય છે. મહાત્મા ગાંધીજીની જન્મભૂમિ તરીકે આધુનિક વિશ્વમાં વિખ્યાત થયેલું આ શહેર, દ્વાપરયુગમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના બાળસખા સુદામાજીની જન્મભૂમિ અને કર્મભૂમિ રહ્યું છે.
પુરાણો અનુસાર, આ નગરી અસ્માવતી નદીના કિનારે વસેલી હતી. સુદામાજી અહીં નિવાસ કરતા હોવાથી આ નગરીને ‘સુદામાપુરી’ તરીકે ઓળખવામાં આવી. પ્રાચીન કાળમાં અહીં ઋષિમુનિઓનો વાસ હતો અને આ ભૂમિ તપ અને ભક્તિ માટે જાણીતી હતી. આજે પણ પોરબંદરની માટીમાં એ પૌરાણિક ભક્તિ અને મૈત્રીની સુગંધ અનુભવી શકાય છે.
૨. સાંદીપનિ આશ્રમ: મૈત્રીના બીજનું વાવેતર
કૃષ્ણ અને સુદામાની મૈત્રીની શરૂઆત ઉજ્જૈન (અવંતિકા) સ્થિત સાંદીપનિ ઋષિના આશ્રમમાં થઈ હતી.
શ્રીકૃષ્ણ મથુરાના રાજકુમાર હતા (અને સ્વયં ભગવાન હતા), જ્યારે સુદામા એક અત્યંત સામાન્ય, ગરીબ બ્રાહ્મણ પરિવારમાંથી આવતા હતા. પરંતુ આશ્રમની પ્રથા મુજબ, રાજા હોય કે રંક, દરેક વિદ્યાર્થીએ સમાન રીતે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાનું હતું અને આશ્રમના કાર્યો કરવાના હતા.
જંગલમાં લાકડાં વીણવાનો પ્રસંગ: આશ્રમમાં વિદ્યાભ્યાસ દરમિયાન અનેક ઘટનાઓ બની, જેણે તેમની મૈત્રીને ગાઢ બનાવી. એકવાર ગુરુમાતાએ બંનેને જંગલમાંથી લાકડાં લાવવાની આજ્ઞા આપી. કૃષ્ણ અને સુદામા જંગલમાં ગયા, પરંતુ અચાનક ભયંકર વાવાઝોડું અને મુશળધાર વરસાદ શરૂ થઈ ગયો. બંને એક વૃક્ષ નીચે આશ્રય લઈને ઊભા રહ્યા. આખી રાત તેઓ ઠંડીમાં ધ્રૂજતા રહ્યા, પણ એકબીજાનો સાથ ન છોડ્યો. સવારે ગુરુ સાંદીપનિ તેમને શોધતા આવ્યા અને બંનેના પ્રેમ અને શિસ્તને જોઈને આશીર્વાદ આપ્યા. આ ઘટનાએ સાબિત કર્યું કે સંકટના સમયે જ સાચી મૈત્રીની કસોટી થાય છે.
અભ્યાસ પૂર્ણ થયા બાદ, બંનેના રસ્તા અલગ થઈ ગયા. શ્રીકૃષ્ણ મથુરા ગયા અને ત્યારબાદ દ્વારકાની સ્થાપના કરી ‘દ્વારકાધીશ’ બન્યા. બીજી તરફ, સુદામાજી પોતાના વતન સુદામાપુરી (પોરબંદર) પરત ફર્યા અને પ્રભુ ભક્તિમાં લીન થઈ ગયા.
૩. સુદામાનું ગરીબાઈભર્યું જીવન અને પત્ની સુશીલા
સુદામાજી સ્વભાવે અત્યંત સંતોષી અને વિરક્ત હતા. તેઓ માનતા હતા કે ઈશ્વરે જે આપ્યું છે તે પૂરતું છે. તેમનું જીવન ભિક્ષાટન પર નિર્ભર હતું. તેમની પત્નીનું નામ સુશીલા હતું (કેટલાક ગ્રંથોમાં તેમને વસુંધરા પણ કહેવામાં આવ્યા છે). સુશીલા પણ પતિવ્રતા અને અત્યંત ધર્મનિષ્ઠ સ્ત્રી હતી.
સમય જતાં, સુદામાજીના પરિવારમાં બાળકોનો જન્મ થયો. પરંતુ તેમની ગરીબી એટલી ભયંકર હતી કે ઘણીવાર પરિવારને દિવસો સુધી ભૂખ્યા પેટે સૂવું પડતું. બાળકો ભૂખથી રડતા, અને આ દ્રશ્ય એક માતા તરીકે સુશીલા માટે અસહ્ય બની જતું. સુદામાજી માટે ગરીબી કોઈ દુઃખ ન હતું, કારણ કે તેઓ સતત ‘કૃષ્ણ નામ’ના સ્મરણમાં મસ્ત રહેતા હતા.
એક દિવસ, જ્યારે ઘરમાં ખાવા માટે એક દાણો પણ ન હતો અને બાળકો ભૂખથી વ્યાકુળ હતા, ત્યારે સુશીલાએ અત્યંત નમ્રતાથી સુદામાજીને કહ્યું, “સ્વામી, મેં સાંભળ્યું છે કે દ્વારકાના રાજા શ્રીકૃષ્ણ તમારા બાળસખા છે. તેઓ તો સાક્ષાત લક્ષ્મીપતિ છે અને દીનાનાથ છે. જો તમે તેમની પાસે જશો, તો તેઓ આપણા પરિવારની આ દારુણ ગરીબી ચોક્કસ દૂર કરશે. આપણે આપણા માટે કંઈ નથી જોઈતું, પણ આ બાળકોની ભૂખ હવે જોવાતી નથી.”
સુદામાજીએ પહેલાં તો ના પાડી દીધી, કારણ કે તેઓ મિત્ર પાસે કંઈ માંગવા નહોતા માંગતા. પરંતુ પત્નીના વારંવારના આગ્રહ અને પ્રભુના દર્શનની અદમ્ય ઈચ્છાને કારણે તેઓ દ્વારકા જવા તૈયાર થયા.
૪. તાંદુલની ભેટ: એક ગરીબ મિત્રનો અમૂલ્ય ઉપહાર
સુદામાજી જ્યારે દ્વારકા જવા માટે તૈયાર થયા, ત્યારે એક પ્રશ્ન ઊભો થયો – “મિત્રને મળવા જઈએ ત્યારે ખાલી હાથે ન જવાય, ભેટમાં શું લઈ જવું?” ઘરમાં તો કંઈ જ નહોતું.
સુશીલા પડોશમાં ગઈ અને પાંચ ઘરેથી માંગીને થોડાક પૌંઆ (જેને ‘તાંદુલ’ કહેવાય છે) લઈ આવી. આ તાંદુલને એક ફાટેલા અને મેલા કપડાની પોટલીમાં બાંધીને સુદામાજીને આપ્યા. સુદામાજી એ નાનકડી પોટલી બગલમાં દબાવીને, ફાટેલા વસ્ત્રો, ખુલ્લા પગે અને હાથમાં લાકડી લઈને સુદામાપુરીથી દ્વારકા તરફ ચાલી નીકળ્યા.
પોરબંદરથી દ્વારકાનું અંતર કાપવું એ એક વૃદ્ધ અને કમજોર શરીર વાળા બ્રાહ્મણ માટે અત્યંત કઠિન હતું, પરંતુ હૃદયમાં મિત્રના દર્શનની તાલાવેલી એવી હતી કે રસ્તાના કાંટા કે થાક તેમને રોકી શક્યા નહીં.
૫. દ્વારકાધીશ અને સુદામાનું ઐતિહાસિક મિલન
જ્યારે સુદામાજી દ્વારકા પહોંચ્યા, ત્યારે સોનાની નગરી જોઈને આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા. જ્યારે તેઓ શ્રીકૃષ્ણના મહેલના દ્વાર પર પહોંચ્યા, ત્યારે દ્વારપાળોએ એક મેલા-ઘેલા, કંગાળ દેખાતા બ્રાહ્મણને જોઈને રોક્યો. સુદામાજીએ કહ્યું, “અંદર જઈને તમારા રાજાને કહો કે તેમનો બાળપણનો મિત્ર સુદામો તેમને મળવા આવ્યો છે.”
દ્વારપાળે અંદર જઈને સભામાં બેઠેલા શ્રીકૃષ્ણને સંદેશ આપ્યો:
“શીશ પગા ન ઝગા તન મેં, પ્રભુ જાને કો આહિ બસૈ કેહિ ગ્રામા… દીન દયાળ કો ધામ બતાવત, પૂછત દીનદયાળ કો નામ, બતાવત આપનો નામ સુદામા.”
જેવું ‘સુદામા’ નામ શ્રીકૃષ્ણના કાને પડ્યું, પ્રભુ પોતાનું સિંહાસન છોડીને, પગમાં પાદુકા પહેર્યા વિના જ દોડ્યા. રસ્તામાં તેમનો મુગટ અને પીતાંબર પણ સરકી ગયા, પણ તેમને કોઈ ભાન નહોતું. મહેલના દ્વાર પર જઈને ભગવાને પોતાના મિત્રને હૃદયસરસો ચાંપી દીધો. બે મિત્રોના મિલનનું આ દ્રશ્ય જોઈને સમગ્ર દ્વારકા નગરી અને રાણીઓ પણ સ્તબ્ધ થઈ ગઈ.
અશ્રુઓથી ચરણ ધોવા: શ્રીકૃષ્ણ સુદામાજીને પોતાના સિંહાસન પર બેસાડે છે. સુદામાના પગમાં કાંટા વાગ્યા છે, લોહી વહી રહ્યું છે. રૂક્ષ્મણીજી પાણીનો થાળ લઈને આવે છે, પરંતુ મિત્રની આ દયનીય દશા જોઈને શ્રીકૃષ્ણની આંખોમાંથી અશ્રુઓની ધાર વહેવા લાગે છે. કવિ નરોત્તમદાસજીએ આ દ્રશ્યનું સુંદર વર્ણન કર્યું છે:
“પાની પરત કો હાથ છુયો નહિ, નૈનન કે જલ સોં પગ ધોયે.” (ભગવાને પાણીના થાળને હાથ પણ ન લગાડ્યો અને પોતાના આંસુઓથી જ મિત્રના પગ ધોઈ નાખ્યા.)
૬. તાંદુલનો પ્રસાદ અને અદ્રશ્ય વરદાન
સ્વાગત બાદ, બંને મિત્રો બાળપણની સ્મૃતિઓ વાગોળવા લાગ્યા. ત્યારે કૃષ્ણએ મજાકમાં પૂછ્યું, “ભાભીએ મારા માટે શું મોકલ્યું છે?”
સુદામાજી સોનાના મહેલ અને છપ્પન ભોગ જોઈને સંકોચાઈ ગયા હતા. તેઓ પોતાની ફાટેલી પોટલી છુપાવવાનો પ્રયાસ કરતા હતા. પરંતુ સર્વજ્ઞાની કૃષ્ણએ બળજબરીથી તે પોટલી છીનવી લીધી.
જ્યારે પ્રભુએ તે ફાટેલી પોટલી ખોલી, ત્યારે અંદરથી સૂકા પૌંઆ (તાંદુલ) નીકળ્યા. શ્રીકૃષ્ણ માટે આ તાંદુલ વિશ્વનો સૌથી મોટો અમૃત ભોગ હતો, કારણ કે તેમાં મિત્રનો અને ભાભીનો શુદ્ધ પ્રેમ ભળેલો હતો. ભગવાને એક મુઠ્ઠી તાંદુલ ખાધા, અને સુદામાજીને એક લોકની સંપત્તિ આપી દીધી. બીજી મુઠ્ઠી ખાધી, અને બીજા લોકની સંપત્તિ અર્પણ કરી. જ્યારે પ્રભુ ત્રીજી મુઠ્ઠી ખાવા ગયા, ત્યારે રૂક્ષ્મણીજી (સાક્ષાત લક્ષ્મીજી) એ પ્રભુનો હાથ પકડી લીધો અને કહ્યું, “પ્રભુ, શું તમે બધી જ સંપત્તિ અને વૈકુંઠ પણ મિત્રને આપી દેશો? હવે અમને સેવા કરવાનો મોકો આપો.”
થોડા દિવસ દ્વારકામાં રોકાયા પછી સુદામાજીએ વિદાય લીધી. ભગવાને તેમને ખાલી હાથે જ વિદાય કર્યા. સુદામાજીને કોઈ દુઃખ નહોતું, તેઓ તો બસ મિત્રના પ્રેમને વાગોળતા, ભક્તિમાં તરબોળ થઈને સુદામાપુરી તરફ પાછા ફર્યા.
૭. સુદામાપુરીમાં પરત ફરવું: સુવર્ણ નગરીનું સર્જન
જ્યારે સુદામાજી પોરબંદર (સુદામાપુરી) પાછા ફર્યા, ત્યારે તેઓ પોતાની ઝૂંપડી શોધવા લાગ્યા. પરંતુ જ્યાં તેમની તૂટેલી ઝૂંપડી હતી, ત્યાં હવે એક ભવ્ય સોનાનો મહેલ ઊભો હતો. તેમની પત્ની અને બાળકો રાજસી વસ્ત્રો અને આભૂષણો પહેરીને તેમનું સ્વાગત કરવા ઊભા હતા.
સુદામાજી સમજી ગયા કે આ બધી તેમના મિત્ર ‘દ્વારકાધીશ’ ની જ લીલા છે. ભગવાને માંગ્યા વિના જ તેમને કુબેર જેવી સંપત્તિ આપી દીધી હતી. આમ છતાં, સુદામાજીનું મન ક્યારેય તે સંપત્તિમાં મોહિત ન થયું. તેઓ તો આજીવન એક સંતની જેમ, પ્રભુ ભક્તિમાં જ લીન રહ્યા. આ ઘટના સાબિત કરે છે કે ઈશ્વર પાસે નિષ્કામ ભાવે જવાથી ઈશ્વર પોતાનું સર્વસ્વ આપી દે છે.
૮. પોરબંદરનું વિશ્વવિખ્યાત સુદામા મંદિર
આ પૌરાણિક ઘટનાની સ્મૃતિમાં પોરબંદરમાં એક અદ્ભુત મંદિરનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું છે, જે ‘સુદામા મંદિર’ તરીકે ઓળખાય છે. સમગ્ર ભારતમાં અને કદાચ વિશ્વમાં, ભગવાનના મિત્ર અથવા ભક્તના નામે બનેલું આ એકમાત્ર સ્વતંત્ર અને મુખ્ય મંદિર છે, જ્યાં ઈશ્વર કરતાં ભક્તની વધુ મહિમા છે.
મંદિરનો ઇતિહાસ અને નિર્માણ:
આધુનિક સુદામા મંદિરનું નિર્માણ પોરબંદર રાજ્યના તત્કાલીન મહારાજા શ્રી ભાવસિંહજી જઠવા (અને ત્યારબાદ શ્રી રામદેવજી જેઠવાના સમયમાં) દ્વારા ઈ.સ. ૧૯૦૨ થી ૧૯૦૭ ના સમયગાળા દરમિયાન કરવામાં આવ્યું હતું. લોકવાયકા મુજબ, અગાઉ આ જ સ્થાન પર એક નાનું પ્રાચીન મંદિર હતું, જેનું નવીનીકરણ કરીને વર્તમાન ભવ્ય સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું.
સ્થાપત્ય અને શિલ્પકળા:
- સફેદ આરસપહાણ (White Marble): આ મંદિરનું નિર્માણ સંપૂર્ણપણે સફેદ આરસપહાણમાંથી કરવામાં આવ્યું છે. મંદિરની કોતરણી અને થાંભલાઓ રાજસ્થાની અને ગુજરાતી સ્થાપત્ય કળાનો અદ્ભુત નમૂનો છે.
- ગર્ભગૃહ: મંદિરના ગર્ભગૃહમાં સુદામાજી અને તેમના પત્ની સુશીલાજીની મનોહર પ્રતિમાઓ બિરાજમાન છે. મૂર્તિઓ પર શ્રદ્ધાળુઓ દ્વારા પ્રેમથી વસ્ત્રો અને આભૂષણો ચઢાવવામાં આવે છે.
- કૃષ્ણ-સુદામા મિલન ચિત્રો: મંદિરની પરિક્રમા અને દીવાલો પર કૃષ્ણ અને સુદામાના બાળપણના અને તેમના મિલનના અત્યંત આકર્ષક ભીંતચિત્રો (Frescoes/Paintings) દોરવામાં આવ્યા છે, જે દર્શનાર્થીઓને દ્વાપરયુગમાં લઈ જાય છે.
સુદામા મંદિરની ‘ભુલ-ભુલામણી’ (Maze):
આ મંદિરની સૌથી રસપ્રદ બાબત અહીની ‘ભુલ-ભુલામણી’ છે. મંદિરના પ્રાંગણમાં એક નાનકડી ભુલ-ભુલામણી બનાવવામાં આવી છે.
- માન્યતા: એવી માન્યતા છે કે જે વ્યક્તિ આ ભુલ-ભુલામણીમાંથી સફળતાપૂર્વક પસાર થઈ જાય છે, તેના જીવનના તમામ પાપ ધોવાઈ જાય છે અને તેને જન્મ-મરણના ફેરામાંથી મુક્તિ મળે છે (મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય છે). આ પ્રતીકાત્મક રસ્તો મનુષ્યના જીવનની ગૂંચવણો અને તેમાંથી ભક્તિ દ્વારા મળતા માર્ગનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
પ્રસાદ – તાંદુલ (પૌંઆ):
અન્ય મંદિરોમાં જ્યાં મીઠાઈ કે પેંડાનો પ્રસાદ અપાય છે, ત્યાં સુદામા મંદિરમાં આજે પણ ‘તાંદુલ’ (પૌંઆ) અને સાકરનો જ પ્રસાદ આપવામાં આવે છે. આ પ્રસાદ એ વાતની યાદ અપાવે છે કે ઈશ્વર પદાર્થનો ભૂખ્યો નથી, પણ ભાવનો ભૂખ્યો છે.
૯. ભક્તિ અને સાહિત્યમાં સુદામા ચરિત્રનો પ્રભાવ
કૃષ્ણ-સુદામાની આ કથાએ ભારતીય સાહિત્ય, વિશેષ કરીને ગુજરાતી સાહિત્ય પર ઊંડી છાપ છોડી છે.
- પ્રેમાનંદનું સુદામાચરિત્ર: ગુજરાતી ભાષાના મહાન આખ્યાનકાર કવિ પ્રેમાનંદે ‘સુદામાચરિત્ર’ નામનું અત્યંત લોકપ્રિય આખ્યાન રચ્યું છે. ગુજરાતના ગામડાઓમાં આજે પણ શનિવારે કે પવિત્ર દિવસોમાં સુદામાચરિત્રનું ગાન કરવામાં આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે સુદામાચરિત્રના શ્રવણથી દરિદ્રતા દૂર થાય છે.
- પ્રતીકાત્મક અર્થ: આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિએ, ‘સુદામા’ એ જીવાત્મા છે, જે અજ્ઞાન અને સાંસારિક પીડા (ગરીબી) થી ઘેરાયેલો છે. ‘તાંદુલ’ એ મનુષ્યના સંચિત કર્મો અને અહંકાર છે. જ્યારે જીવ પોતાનો અહંકાર (તાંદુલ) પરમાત્મા (કૃષ્ણ) ને અર્પણ કરી દે છે, ત્યારે પરમાત્મા તેને ભક્તિ અને જ્ઞાન રૂપી અખૂટ ઐશ્વર્ય પ્રદાન કરે છે.
૧૦. પોરબંદરની યાત્રા: ધર્મ અને ઇતિહાસનો સંગમ
જો તમે પોરબંદરની મુલાકાતે જાઓ છો, તો સુદામા મંદિર એ માત્ર દર્શનનું સ્થાન નથી, પણ એક અનુભૂતિ છે. સુદામાપુરીની આસપાસ અન્ય અનેક મહત્વના સ્થળો આવેલા છે:
- કીર્તિ મંદિર: મહાત્મા ગાંધીજીનું જન્મસ્થળ, જે સુદામા મંદિરથી ખૂબ નજીક છે.
- સાંદીપનિ વિદ્યાનિકેતન: શ્રી રમેશભાઈ ઓઝા (પૂજ્ય ભાઈશ્રી) દ્વારા સ્થાપિત, જ્યાં ઋષિ પરંપરાથી સંસ્કૃતનું શિક્ષણ અપાય છે. અહીંનું શ્રી હરિ મંદિર પણ અદ્ભુત છે.
- પોરબંદર ચોપાટી: શાંત અને સુંદર દરિયાકિનારો.
ઉજવણી અને તહેવારો: સુદામા મંદિરમાં જન્માષ્ટમી, ગુરુ પૂર્ણિમા, અખા ત્રીજ (અક્ષય તૃતીયા – જે દિવસે સુદામાજી દ્વારકા પહોંચ્યા હતા તેમ મનાય છે) ના દિવસોમાં વિશેષ ઉત્સવો અને ભજન-કીર્તનનું આયોજન થાય છે. આ સમયે અહીં મેળો ભરાય છે અને હજારોની સંખ્યામાં શ્રદ્ધાળુઓ ઉમટી પડે છે.
નિષ્કર્ષ: એક અમર સંદેશ
પોરબંદર અર્થાત્ સુદામાપુરી એ માત્ર નકશા પરનું એક શહેર નથી, પરંતુ તે ભારતીય સંસ્કૃતિના એક એવા મૂલ્યને સાચવીને બેઠું છે જે આજના સ્વાર્થી યુગમાં સૌથી વધુ જરૂરી છે – નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ અને સાચી મૈત્રી.
સુદામાજીનું જીવન આપણને શીખવે છે કે ગરીબી એ શરમનો વિષય નથી, પણ ઈશ્વર પરનો વિશ્વાસ ગુમાવવો એ સૌથી મોટી ગરીબી છે. બીજી બાજુ, દ્વારકાધીશ શ્રીકૃષ્ણનું વર્તન એ દર્શાવે છે કે સત્તા, સંપત્તિ કે હોદ્દો ગમે તેટલો મોટો હોય, પણ બાળપણના મિત્રો અને મૂળભૂત સંસ્કારોને ક્યારેય ભૂલવા ન જોઈએ.
જ્યાં સુધી સૂર્ય અને ચંદ્ર રહેશે, ત્યાં સુધી પોરબંદરની પવિત્ર ભૂમિ પર ઊભેલું સુદામા મંદિર માનવજાતને એ સંદેશ આપતું રહેશે કે – “મિત્ર એવો શોધવો, જે ઢાલ સરીખો હોય, સુખમાં પાછળ પડી રહે, પણ દુઃખમાં આગળ હોય.”
પોરબંદરની મુલાકાત એ માત્ર પ્રવાસ નથી, પણ કૃષ્ણ-સુદામાની મૈત્રીના અમર યાત્રાધામની એક પવિત્ર યાત્રા છે. જય સુદામાજી! જય દ્વારકાધીશ!
