અલંગ શિપ બ્રેકિંગ યાર્ડ: વિશ્વનું સૌથી મોટું જહાજ ભાંગવાનું કેન્દ્ર.

અલંગ શિપ બ્રેકિંગ યાર્ડ: જ્યાં મહાકાય જહાજો પણ મોતને ભેટે છે – વિશ્વના સૌથી મોટા ‘જહાજોના કબ્રસ્તાન’ની ગાથા

ગુજરાતના ભાવનગર જિલ્લામાં, ખંભાતના અખાતના કિનારે એક એવી જગ્યા આવેલી છે જ્યાં દુનિયાભરના સમુદ્રો પર રાજ કરતા મહાકાય જહાજો પોતાની છેલ્લી સફર પૂરી કરવા આવે છે. આ જગ્યા એટલે ‘અલંગ શિપ બ્રેકિંગ યાર્ડ’ (Alang Ship Breaking Yard). જેને દુનિયા ‘જહાજોના કબ્રસ્તાન’ તરીકે ઓળખે છે. અહીં લોખંડના વિશાળકાય દૈત્યો, જે ક્યારેક હજારો ટન વજન સાથે તોફાની મોજાઓને ચીરતા હતા, તે નાના ટુકડાઓમાં વહેંચાઈને ઓગળી જાય છે.

અલંગ માત્ર ભારતનું જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વનું સૌથી મોટું શિપ બ્રેકિંગ (જહાજ ભાંગવાનું) કેન્દ્ર છે. અહીંની પ્રવૃત્તિઓ, અર્થતંત્ર, પર્યાવરણ અને માનવજીવન એકબીજા સાથે એવી રીતે સંકળાયેલા છે કે તે એક અનોખી દુનિયાનું સર્જન કરે છે. આ લેખમાં આપણે અલંગના ઉદભવથી લઈને આધુનિક સમયમાં તેના પરિવર્તન સુધીની તમામ બાબતોનો વિગતવાર અભ્યાસ કરીશું.

૧. ભૌગોલિક સ્થાન અને ઉદભવ: કુદરતની ભેટ

અલંગનો ઉદભવ કોઈ અકસ્માત નથી, પરંતુ ભૌગોલિક અનુકૂળતાનું પરિણામ છે. ભાવનગર શહેરથી આશરે ૫૦ કિલોમીટર દૂર આવેલું અલંગ અને સોસિયા ગામનો દરિયાકિનારો જહાજ તોડવા માટે કુદરતી રીતે જ શ્રેષ્ઠ છે.

ભૌગોલિક વિશેષતા ( ભરતી અને ઓટ):

અલંગની સૌથી મોટી તાકાત ખંભાતના અખાતની ભરતી-ઓટ (High Tide and Low Tide) છે. અહીંની ભરતી ભારતની સૌથી ઊંચી ભરતીઓમાં ગણાય છે, જે ઘણીવાર ૧૦ થી ૧૨ મીટર સુધી પહોંચે છે.

• બીચિંગ (Beaching): જ્યારે દરિયામાં ભરતી આવે છે, ત્યારે પાણીની સપાટી એટલી ઊંચી હોય છે કે મોટામાં મોટા જહાજો (સુપર ટેન્કરો, એરક્રાફ્ટ કેરિયર્સ) કિનારાની એકદમ નજીક આવી શકે છે.
• ઓટ: જ્યારે ઓટ આવે છે ત્યારે પાણી પાછું ખેંચાઈ જાય છે અને જહાજ રેતી અને કાદવ પર સ્થિર (Ground) થઈ જાય છે. આ કુદરતી ‘ડ્રાય ડોક’ જેવું કામ કરે છે, જેના કારણે જહાજને કાપવા માટે કોઈ મોંઘા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની જરૂર પડતી નથી.
• ઢાળ: અહીંનો કિનારો ૧૫ ડિગ્રીના ઢાળવાળો છે, જે જહાજને કિનારે ચડાવવા માટે આદર્શ માનવામાં આવે છે.

ઈતિહાસ:

અલંગ શિપ બ્રેકિંગ યાર્ડની શરૂઆત ૧૯૮૩માં થઈ હતી. તે પહેલાં ભારતમાં મુંબઈના દરિયાકિનારે જહાજો તોડવામાં આવતા હતા, પરંતુ ત્યાં જગ્યાની અછત હતી. ૧૩ ફેબ્રુઆરી ૧૯૮૩ના રોજ, ‘એમ.વી. કોટા ટેન્જોંગ’ (MV Kota Tenjong) નામનું પહેલું જહાજ અલંગના કિનારે લાંગરવામાં આવ્યું હતું. ધીરે ધીરે આ ઉદ્યોગ વિકસ્યો અને આજે ૧૦ કિલોમીટર લાંબા પટ્ટામાં સેંકડો પ્લોટ આવેલા છે જ્યાં સતત જહાજો તોડવાનું કામ ચાલે છે.

૨. જહાજ તોડવાની પ્રક્રિયા: એક જટિલ વિજ્ઞાન

ઘણા લોકો માને છે કે જહાજ તોડવું એટલે માત્ર લોખંડ કાપવું, પરંતુ આ પ્રક્રિયા અત્યંત જટિલ અને તબક્કાવાર હોય છે. એક જહાજને સંપૂર્ણપણે તોડતા ૩ થી ૮ મહિનાનો સમય લાગી શકે છે.

તબક્કો ૧: બીચિંગ (Beaching)

જહાજ જ્યારે તેની છેલ્લી સફર પર અલંગ આવે છે, ત્યારે તેને ‘ડેડ વેસલ’ (Dead Vessel) ગણવામાં આવે છે. ભરતીના સમયે જહાજને પૂરી તાકાતથી એન્જિન ચલાવીને કે ટગ બોટની મદદથી રેતી પર ચડાવી દેવામાં આવે છે.

તબક્કો ૨: મંજૂરી અને નિરીક્ષણ

જહાજ બીચ થયા પછી તરત જ કામ શરૂ નથી થતું. ગુજરાત મેરીટાઈમ બોર્ડ (GMB), કસ્ટમ્સ, અને પર્યાવરણ વિભાગના અધિકારીઓ જહાજનું નિરીક્ષણ કરે છે. જહાજમાં રહેલા જોખમી કચરા, ગેસ અને ઓઈલની તપાસ કરવામાં આવે છે. ‘મેન-એન્ટ્રી’ સર્ટિફિકેટ મળ્યા બાદ જ શ્રમિકો જહાજમાં પ્રવેશી શકે છે.

તબક્કો ૩: સફાઈ અને જોખમી કચરો દૂર કરવો

જહાજ કાપતા પહેલાં તેમાંથી તેલ, બળતણ, એસ્બેસ્ટોસ અને અન્ય જ્વલનશીલ પદાર્થો દૂર કરવામાં આવે છે. જો આ બરાબર ન થાય તો ગેસ કટર ચલાવતી વખતે વિસ્ફોટ થવાનો ભય રહે છે.

તબક્કો ૪: કટિંગ (Cutting)

આ સૌથી મુખ્ય પ્રક્રિયા છે.

• સૌપ્રથમ જહાજના ઉપરના ભાગો (એન્ટેના, રડાર, કેબિન) તોડવામાં આવે છે.
• ત્યારબાદ જહાજના શરીર (Hull) ને મોટા બ્લોક્સમાં કાપવામાં આવે છે.
• આ બ્લોક્સને ક્રેન દ્વારા જમીન પર ઉતારવામાં આવે છે (જેને સેકન્ડરી કટિંગ કહેવાય છે).
• જમીન પર આ મોટા ટુકડાઓને નાના પ્લેટોમાં કાપવામાં આવે છે અને ટ્રકોમાં ભરીને રોલિંગ મિલોમાં મોકલવામાં આવે છે.

૩. અર્થતંત્રમાં અલંગનું યોગદાન: લોખંડની કરોડરજ્જુ

અલંગ માત્ર કચરાનો નિકાલ નથી કરતું, પરંતુ તે ભારતીય અર્થતંત્ર, ખાસ કરીને સ્ટીલ ઉદ્યોગ માટે સોનાની ખાણ છે.

સ્ટીલ ઉદ્યોગ:

ભારતના સ્ટીલ ઉત્પાદનમાં અલંગનો મોટો ફાળો છે. અહીંથી નીકળતું સ્ટીલ ‘રી-રોલેબલ સ્ટીલ’ કહેવાય છે. ખાણમાંથી કાચું લોખંડ (Iron Ore) કાઢીને સ્ટીલ બનાવવા કરતાં, જહાજના ભંગારમાંથી સ્ટીલ મેળવવું સસ્તું અને ઓછી ઊર્જા વપરાશવાળું છે. આ સ્ટીલનો ઉપયોગ બાંધકામ ઉદ્યોગમાં સળિયા બનાવવા, ખેતીના ઓજારો બનાવવા અને અન્ય મશીનરીમાં થાય છે. એક અંદાજ મુજબ, ભારતની સ્ટીલની જરૂરિયાતનો નોંધપાત્ર હિસ્સો (આશરે ૨% થી ૫% જેટલો કુલ જથ્થો, પણ સેકન્ડરી સ્ટીલ માર્કેટમાં પ્રભુત્વ) અલંગ પૂરું પાડે છે.

રોજગારીનું સર્જન:

અલંગ સીધી અને આડકતરી રીતે લાખો લોકોને રોજીરોટી પૂરી પાડે છે.

• પ્રત્યક્ષ રોજગારી: યાર્ડમાં આશરે ૪૦,૦૦૦ થી ૬૦,૦૦૦ શ્રમિકો કામ કરે છે. આ શ્રમિકો મુખ્યત્વે ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, ઓરિસ્સા અને ઝારખંડથી આવે છે.
• પરોક્ષ રોજગારી: ટ્રાન્સપોર્ટ, ઓક્સિજન પ્લાન્ટ્સ, રોલિંગ મિલો અને અલંગના બજાર સાથે સંકળાયેલા લાખો વેપારીઓ અને ડ્રાઈવરો આ ઉદ્યોગ પર નિર્ભર છે.

૪. અલંગનું બજાર: અજાયબીઓનો ખજાનો

અલંગની બહાર એક મોટું બજાર આવેલું છે, જે પર્યટકો અને ખરીદદારો માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે. અહીં જહાજમાંથી નીકળેલી દરેક વસ્તુ વેચાય છે. કહેવાય છે કે, “અલંગમાં સોયથી લઈને જહાજના એન્જિન સુધી બધું મળે છે.”

• ફર્નિચર: લક્ઝરી ક્રૂઝ શિપમાંથી નીકળેલા સોફા, બેડ, કબાટ અને એન્ટીક ફર્નિચર અહીં સસ્તા ભાવે મળે છે.
• ક્રોકરી અને કિચનવેર: વિદેશી હોટેલો જેવી ક્રોકરી, મોટી સાઈઝના વાસણો અને આધુનિક કિચન એપ્લાયન્સીસ અહીં ઉપલબ્ધ હોય છે.
• મશીનરી અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ: જહાજના વિશાળ જનરેટર, મોટરો, નેવિગેશન સિસ્ટમ, લાઈફ બોટ, અને કેબલ અહીં વેચાય છે. ઘણા હોટેલ માલિકો અને ફેક્ટરી માલિકો અહીંથી જનરેટર અને બોઈલર ખરીદવા આવે છે.
• કલા અને સજાવટ: જહાજમાં વપરાયેલા પેઈન્ટિંગ્સ, નકશા, જૂના ટેલિફોન, હોકાયંત્ર (Compass) અને અન્ય સુશોભનની વસ્તુઓ એન્ટીક પ્રેમીઓ માટે ખજાનો છે.

૫. પ્રખ્યાત જહાજો જે અહીં ઓગળી ગયા

અલંગના ઈતિહાસમાં અનેક પ્રખ્યાત અને ઐતિહાસિક જહાજો તોડવામાં આવ્યા છે, જેના કારણે અલંગ વૈશ્વિક સમાચારમાં રહ્યું છે.

૧. INS વિરાટ (INS Viraat): ભારતીય નૌકાદળનું ગૌરવ અને વિશ્વનું સૌથી લાંબુ સમય સેવા આપનાર યુદ્ધજહાજ (Aircraft Carrier) જ્યારે નિવૃત્ત થયું, ત્યારે તેને મ્યુઝિયમ બનાવવાની માંગ ઉઠી હતી. પરંતુ છેવટે તે અલંગ આવ્યું અને ૨૦૨૦-૨૧માં તોડવામાં આવ્યું. આ એક ભાવુક ક્ષણ હતી.

૨. નોક નેવિસ (Seawise Giant / Knock Nevis): આ વિશ્વનું અત્યાર સુધીનું સૌથી મોટું જહાજ હતું (લંબાઈ ૪૫૮ મીટર). ૨૦૧૦માં આ મહાકાય જહાજને અલંગમાં તોડવામાં આવ્યું હતું. તેની સાઈઝ એટલી મોટી હતી કે તેને તોડવામાં મહિનાઓ લાગ્યા હતા.

૩. ઓરિએન્ટલ નિકેટી (Exxon Valdez): આ તે જ કુખ્યાત જહાજ હતું જેના કારણે ૧૯૮૯માં અલાસ્કામાં ભયંકર ઓઈલ સ્પિલ (તેલ ઢોળાવવાની દુર્ઘટના) થયો હતો. તેને પણ અલંગમાં જ અંતિમ શરણ મળ્યું હતું.

૬. પડકારો અને વિવાદો: સિક્કાની બીજી બાજુ

અલંગની ચમકદમક પાછળ કેટલાક ગંભીર પ્રશ્નો અને પડકારો પણ છુપાયેલા છે. આ ઉદ્યોગને કારણે પર્યાવરણ અને માનવ અધિકારો અંગે વૈશ્વિક સ્તરે ટીકાઓ પણ થઈ છે.

પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ:

જહાજોમાં એસ્બેસ્ટોસ (Asbestos), પીસીબી (PCBs), પારો, સીસું અને ઓઈલ સ્લજ જેવા ઝેરી પદાર્થો હોય છે.

• ભૂતકાળમાં, આ કચરો સીધો દરિયામાં કે જમીનમાં બાળી નાખવામાં આવતો હતો, જેનાથી દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિ અને આસપાસના ગામોની જમીનને નુકસાન થયું હતું.
• એસ્બેસ્ટોસ ફેફસાના કેન્સર માટે જવાબદાર છે, અને કામદારો સુરક્ષા વિના તેને દૂર કરતા હોવાથી તેમના સ્વાસ્થ્ય પર ગંભીર અસર પડી હતી.

કામદારોની સુરક્ષા:

શિપ બ્રેકિંગ એ વિશ્વના સૌથી જોખમી વ્યવસાયોમાંનો એક છે.

• અકસ્માતો: ઊંચાઈ પરથી પડવું, ગેસ કટરથી દાઝવું, લોખંડની પ્લેટ નીચે દબાઈ જવું, અને ગેસ ચેમ્બરમાં ગૂંગળામણથી મૃત્યુ થવાના બનાવો ભૂતકાળમાં સામાન્ય હતા.
• સ્વાસ્થ્ય: સતત ધૂળ, ધુમાડા અને અવાજ પ્રદૂષણને કારણે શ્રમિકો શ્વસનતંત્રના રોગોનો ભોગ બને છે.

૭. આધુનિકીકરણ અને પરિવર્તન: હોંગકોંગ કન્વેન્શન (HKC)

વૈશ્વિક દબાણ અને પર્યાવરણીય જાગૃતિને કારણે છેલ્લા એક દાયકામાં અલંગમાં જબરદસ્ત પરિવર્તન આવ્યું છે. અલંગ હવે તેની “ડર્ટી” ઈમેજ બદલીને “ગ્રીન યાર્ડ” બની રહ્યું છે.

હોંગકોંગ કન્વેન્શન (Hong Kong Convention):

આંતરરાષ્ટ્રીય મેરીટાઈમ ઓર્ગેનાઈઝેશન (IMO) દ્વારા જહાજોના સુરક્ષિત અને પર્યાવરણને અનુકૂળ રિસાયક્લિંગ માટે ‘હોંગકોંગ કન્વેન્શન’ બનાવવામાં આવ્યું છે. અલંગના ઘણા પ્લોટ માલિકોએ હવે આ માપદંડો અપનાવ્યા છે.

સુધારાઓ:

૧. પાકા ફ્લોરિંગ (Impermeable Flooring): પહેલા રેતી પર કામ થતું હતું, હવે કોંક્રિટના પાકા ફ્લોર બનાવવામાં આવ્યા છે જેથી ઓઈલ કે કેમિકલ જમીનમાં ન ઉતરે.

૨. સેફ્ટી ગિયર: કામદારોને હેલ્મેટ, સેફ્ટી શૂઝ, માસ્ક અને ગ્લોવ્સ પહેરવા ફરજિયાત છે.

૩. ક્રેન્સનો ઉપયોગ: ભારે બ્લોક્સને ગુરુત્વાકર્ષણથી પાડવાને બદલે ક્રેનથી સુરક્ષિત રીતે નીચે ઉતારવામાં આવે છે.

૪. કચરાનો નિકાલ: ગુજરાત મેરીટાઈમ બોર્ડ દ્વારા અદ્યતન ‘વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ સાઈટ’ બનાવવામાં આવી છે જ્યાં જોખમી કચરાનો વૈજ્ઞાનિક ઢબે નિકાલ થાય છે.

૫. તાલીમ: શ્રમિકો માટે ટ્રેનિંગ સેન્ટર ખોલવામાં આવ્યું છે, જ્યાં તેમને સુરક્ષાના પાઠ ભણાવવામાં આવે છે.

૬. જાપાનની મદદ: જાપાન ઇન્ટરનેશનલ કોઓપરેશન એજન્સી (JICA) દ્વારા અલંગના આધુનિકીકરણ માટે આર્થિક મદદ અને ટેકનોલોજી પૂરી પાડવામાં આવી છે.

૮. વૈશ્વિક સ્પર્ધા અને ભવિષ્ય

અલંગ આજે એક મહત્વના વળાંક પર ઉભું છે. તેની સામે બાંગ્લાદેશ (ચિત્તાગોંગ) અને પાકિસ્તાન (ગદાની) ની સ્પર્ધા છે.

• સ્પર્ધા: બાંગ્લાદેશ અને પાકિસ્તાનમાં પર્યાવરણીય નિયમો હળવા હોવાથી અને મજૂરી સસ્તી હોવાથી તેઓ જહાજ માલિકોને ઊંચા ભાવ આપી શકે છે. તેથી ઘણા જહાજો હવે ત્યાં ડાયવર્ટ થઈ રહ્યા છે.
• અલંગનો ફાયદો: અલંગે ‘ગ્રીન રિસાયક્લિંગ’માં કાઠું કાઢ્યું છે. યુરોપિયન યુનિયન (EU) અને મોટા શિપિંગ કોર્પોરેશનો (જેમ કે Maersk) હવે પર્યાવરણનું ધ્યાન રાખતા યાર્ડમાં જ જહાજ મોકલવાનું પસંદ કરે છે. જો અલંગ સંપૂર્ણપણે EU ધોરણો મુજબનું બની જશે, તો ભવિષ્યમાં વિકસિત દેશોના જહાજો માત્ર અહીં જ આવશે.

ભવિષ્યની સંભાવનાઓ:

સરકારની ‘વ્હીકલ સ્ક્રેપેજ પોલિસી’ પણ અલંગ માટે નવી તકો લાવી શકે છે. માત્ર જહાજો જ નહીં, પણ ભવિષ્યમાં અન્ય મોટા સ્ટ્રક્ચર્સ અને વાહનોના સ્ક્રેપિંગ માટે પણ અલંગની કુશળતાનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.

નિષ્કર્ષ

અલંગ શિપ બ્રેકિંગ યાર્ડ એ માત્ર કાટખાયેલા લોખંડનો ઢગલો નથી, પણ માનવ શ્રમ અને ઔદ્યોગિક સાહસનું પ્રતિક છે. તે એક એવી જગ્યા છે જ્યાં અંત અને આરંભ બંને એક સાથે જોવા મળે છે. એક તરફ એક શાનદાર જહાજનું અસ્તિત્વ મટી જાય છે, તો બીજી તરફ તેમાંથી નીકળતું સ્ટીલ નવી ઈમારતો અને પુલોના રૂપમાં નવો જન્મ લે છે.

જોકે, પર્યાવરણ અને કામદારોની સુરક્ષા હજુ પણ પ્રાથમિકતા હોવી જોઈએ. ‘હોંગકોંગ કન્વેન્શન’નું પાલન અને આધુનિકીકરણ જ અલંગને વિશ્વના નકશા પર ટકાવી રાખશે. અલંગ એ ગુજરાતની એવી ઓળખ છે જે દર્શાવે છે કે કેવી રીતે નકામી વસ્તુમાંથી પણ મૂલ્ય (Value from Waste) સર્જી શકાય છે. આ યાર્ડની મુલાકાત એ જીવનની ક્ષણભંગુરતા અને સર્જનની શાશ્વત પ્રક્રિયાનો સાક્ષાત્કાર કરાવે છે.

અલંગ વિશેની રસપ્રદ હકીકતો (Quick Facts)

વિગત	માહિતી
સ્થાન	ભાવનગર, ગુજરાત (ખંભાતનો અખાત)
સ્થાપના	૧૯૮૩
કુલ લંબાઈ	આશરે ૧૦ કિ.મી.
પ્લોટ્સની સંખ્યા	૧૫૦ થી વધુ
વાર્ષિક ક્ષમતા	૪.૫ મિલિયન લાઈટ ડિસ્પ્લેસમેન્ટ ટનેજ (LDT)
સૌથી મોટો હરીફ	ચિત્તાગોંગ (બાંગ્લાદેશ), ગદાની (પાકિસ્તાન)
વિશેષતા	વિશ્વનું સૌથી મોટું જહાજ રિસાયક્લિંગ યાર્ડ