ગુજરાતી ગરબાનો વિકાસ: માતૃશક્તિની આરાધનાથી વૈશ્વિક ઓળખ સુધી.

પ્રસ્તાવના

વિશ્વના નકશા પર ગુજરાતની ઓળખ એટલે ઉદ્યોગ સાહસિકતા, વ્યાપાર કોઠાસૂઝ અને ત્રીજું સૌથી મહત્વનું પાસું એટલે ‘ગરબા’. જ્યારે આસો માસના આકાશમાં શરદ પૂનમની ચાંદની ખીલવાની તૈયારી હોય, ત્યારે ગુજરાતની ધરતી પર જે લોક ઉત્સવનો થનગનાટ જોવા મળે છે, તે વિશ્વના અન્ય કોઈ પણ ખૂણે જોવા મળતો નથી. નવરાત્રિ એ માત્ર નવ રાતનો સમૂહ નથી, પરંતુ તે શક્તિની આરાધના, સંસ્કૃતિનું જતન અને કળાના પ્રદર્શનનું એક મહાપર્વ છે.

‘ગરબા’ શબ્દ કાને પડતાં જ ગુજરાતીઓના પગ થિરકવા માંડે છે. પરંતુ શું ગરબા એ માત્ર તાળીઓના તાલે લેવાતું નૃત્ય છે? ના, ગરબા એ એક આધ્યાત્મિક યાત્રા છે જે માટીના કોડિયાથી શરૂ થઈને આજે યુનેસ્કો (UNESCO) ની ‘વૈશ્વિક સાંસ્કૃતિક ધરોહર’ સુધી પહોંચી છે. પ્રસ્તુત લેખમાં આપણે ગરબાના મૂળ, તેના આધ્યાત્મિક મહત્વ, કાળક્રમે આવેલા બદલાવો અને તેના વૈશ્વિક સીમાચિહ્નો વિશે વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.

ગુજરાતી ગરબાનો વિકાસ: માતૃશક્તિની આરાધના વિડિયો જોવા માટે

૧. ગરબાનો શાબ્દિક અર્થ અને મૂળ

ગરબાના ઈતિહાસને સમજવા માટે આપણે તેના મૂળ શબ્દ સુધી જવું પડશે. ‘ગરબા’ શબ્દ સંસ્કૃત શબ્દ ‘ગર્ભદીપ’ (Garbha-Deep) પરથી ઉતરી આવ્યો છે.

પ્રાચીન કાળમાં, માટીના ઘડામાં છિદ્રો પાડીને તેની અંદર દીવો પ્રગટાવવામાં આવતો હતો. આ ઘડાને સ્ત્રીઓ પોતાના માથા પર મૂકીને અથવા તેની આસપાસ વર્તુળાકારે ઘૂમીને નૃત્ય કરતી હતી. અહીં ‘ગર્ભ’ એટલે કે ઘડો એ માનવ શરીરનું પ્રતીક છે અને તેની અંદર રહેલો ‘દીપ’ એટલે કે જ્યોત એ આત્માનું પ્રતીક છે. છિદ્રોવાળો ઘડો એ સૂચવે છે કે માનવ શરીર નશ્વર છે, પરંતુ તેની અંદર રહેલો આત્મા (પ્રકાશ) શાશ્વત અને અમર છે.

આ ગર્ભદીપ સમય જતાં ‘ગરબો’ તરીકે ઓળખાવા લાગ્યો. માતૃશક્તિના ગર્ભમાંથી જ સૃષ્ટિનું સર્જન થયું છે, તેથી ગરબો એ સર્જનશક્તિ અને પ્રજનનશક્તિ (Fertility) ના ઉત્સવ તરીકે પણ પૂજાય છે.

૨. માતૃશક્તિની આરાધના અને આધ્યાત્મિક મહત્વ

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં શક્તિ પૂજાનું અનેરું મહત્વ છે. નવરાત્રિ દરમિયાન જગદંબાના નવ સ્વરૂપોની આરાધના કરવામાં આવે છે. ગરબા એ આદ્યશક્તિ માં અંબાને રીઝવવાનું એક માધ્યમ છે.

• વર્તુળાકાર ગતિ (The Circle of Life): ગરબા હંમેશા વર્તુળમાં જ કેમ રમવામાં આવે છે? હિન્દુ ફિલસૂફી અનુસાર, સમય ચક્રાકાર છે. જન્મ, જીવન અને મૃત્યુનું ચક્ર અવિરત ચાલતું રહે છે. ગરબાના વર્તુળની મધ્યમાં માતાજીની માંડવી અથવા ગરબો હોય છે, જે સ્થિર છે. આ સૂચવે છે કે બ્રહ્માંડમાં બધું જ પરિવર્તનશીલ છે, માત્ર ઈશ્વર (શક્તિ) જ અચળ અને સ્થિર છે.
• તાળીઓનું વિજ્ઞાન: ગરબામાં તાળીઓનું વિશેષ મહત્વ છે. આયુર્વેદ અને એક્યુપ્રેશર શાસ્ત્ર મુજબ, હાથની હથેળીઓમાં શરીરના મુખ્ય અંગોના કેન્દ્રો આવેલા હોય છે. લયબદ્ધ રીતે તાળીઓ પાડવાથી શરીરમાં ઉર્જાનો સંચાર થાય છે અને સાધક એકાગ્રતાનો અનુભવ કરે છે.

૩. પ્રાચીન ગરબા: ભક્તિ અને સાહિત્યનો સુમેળ

ગરબાના વિકાસયાત્રાના પ્રથમ તબક્કાને આપણે ‘પ્રાચીન ગરબા’ તરીકે ઓળખીએ છીએ. આ સમયગાળો મધ્યકાલીન ગુજરાતનો હતો. એ સમયે ગરબા એ માત્ર મનોરંજન નહીં, પરંતુ ભક્તિનું શુદ્ધ સ્વરૂપ હતું.

• વલ્લભ મેવાડાનું પ્રદાન: ગુજરાતી ગરબા સાહિત્યમાં ભક્ત કવિ વલ્લભ મેવાડાનું નામ સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું છે. તેમણે માતાજીની સ્તુતિમાં અનેક ગરબા રચ્યા, જેમાં “મા પાવા તે ગઢથી ઉતર્યા…” અને “આનંદનો ગરબો” આજે પણ એટલા જ લોકપ્રિય છે. તેમના ગરબામાં શબ્દોનું માધુર્ય અને ભક્તિની પરાકાષ્ઠા જોવા મળે છે.
• ગરબો અને ગરબી: ગુજરાતી સાહિત્યમાં ‘ગરબો’ અને ‘ગરબી’ વચ્ચે ભેદ છે. સામાન્ય રીતે સ્ત્રીઓ દ્વારા જે ગવાય અને રમાય તે ‘ગરબો’ અને પુરુષો દ્વારા જે ગવાય તે ‘ગરબી’. ભક્ત કવિ દયારમે ગરબી સાહિત્યને ખૂબ સમૃદ્ધ કર્યું છે. તેમની કૃષ્ણભક્તિની ગરબીઓ જેવી કે “વૃંદાવન વાગે રૂડી વાંસળી…” ભાવકોને ડોલાવી દેતી હતી.

પ્રાચીન ગરબામાં કોઈ મોટા ઓર્કેસ્ટ્રા કે સાઉન્ડ સિસ્ટમ નહોતી. માત્ર ઢોલના તાલે અથવા તો માત્ર તાળીઓના અવાજે, શેરીના નાકે કે ચોકમાં બહેનો એકઠી થતી અને ગરબા ગાતી. તેમાં ગાનાર મુખ્ય હોય અને બાકીના ઝીલનાર હોય. આ પરંપરા સામાજિક એકતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ હતું.

૪. શેરી ગરબાથી પાર્ટી પ્લોટ સુધીનું સંક્રમણ (મધ્યકાળથી આધુનિક યુગ)

૨૦મી સદીના અંતમાં અને ૨૧મી સદીની શરૂઆતમાં ગરબાના સ્વરૂપમાં મોટું પરિવર્તન આવ્યું. શહેરીકરણ અને ઔદ્યોગિકીકરણને કારણે લોકોની જીવનશૈલી બદલાઈ અને તેની અસર ગરબા પર પણ પડી.

• શેરી ગરબાનું ઘટતું ચલણ: પહેલાના સમયે દરેક પોળ અને મહોલ્લામાં ગરબા થતા. પરંતુ જગ્યાની અછત અને મોટા આયોજનોના આકર્ષણને કારણે ‘શેરી ગરબા’નું સ્થાન ‘પાર્ટી પ્લોટ’ અને ‘ક્લબ’ના ગરબાએ લેવા માંડ્યું.
• આર્વાચીન ગરબા (Modern Garba): પ્રાચીન ગરબામાં જ્યાં શબ્દો અને ભક્તિ કેન્દ્રમાં હતા, ત્યાં અર્વાચીન ગરબામાં ‘સંગીત’ અને ‘સ્ટેપ્સ’ (નૃત્યશૈલી) કેન્દ્રમાં આવ્યા. પરંપરાગત ઢોલ અને મંજીરાની જગ્યાએ ડ્રમ્સ, ઓક્ટોપેડ, સિન્થેસાઈઝર અને મોટા સ્પીકર્સ આવ્યા.
• સુગમ સંગીત અને ફિલ્મ ઉદ્યોગનો પ્રભાવ: ૯૦ના દાયકામાં ફાલ્ગુની પાઠક જેવા ગાયકોના ઉદભવ સાથે ગરબામાં ‘ડિસ્કો બીટ્સ’ અને ‘રીમિક્સ’નો યુગ શરૂ થયો. “મેરી ચુનર ઉડ ઉડ જાયે” અને “પરી હું મેં” જેવા ગીતો પર યુવાનો જૂમી ઉઠ્યા. જોકે, આ પરિવર્તને ગરબાની લોકપ્રિયતા વધારી, પણ ક્યાંક તેની મૂળભૂત સાત્વિકતા સામે પ્રશ્નો પણ ઉભા કર્યા.

૫. નૃત્યશૈલીમાં આવેલું પરિવર્તન: દોઢિયાથી લઈને સાનેડો

ગરબા માત્ર સંગીત નથી, પણ નૃત્ય કળા છે. સમય સાથે તેમાં પણ અનેક પ્રયોગો થયા છે.

• પરંપરાગત શૈલી: શરૂઆતમાં બે તાળી, ત્રણ તાળી, હીંચ અને હુડો જેવી પરંપરાગત શૈલીઓ જ પ્રચલિત હતી. વડોદરા (બરોડા) એ ગરબાની આ નૃત્યશૈલીને જાળવી રાખવામાં મોટો ફાળો આપ્યો છે. બરોડાના ‘યુનાઈટેડ વે’ જેવા ગરબામાં આજે પણ હજારો લોકો એક જ રિધમમાં, એક જ સ્ટેપ પર ગરબા રમે છે, જે અદભૂત દ્રશ્ય સર્જે છે.
• નવા સ્ટેપ્સનો ક્રેઝ: આજે યુવાનોમાં ‘દોઢિયા’, ‘પોપટ’, ‘રેલગાડી’, ‘ટીટોડો’, અને ‘સાનેડો’ જેવા પ્રકારો ખૂબ લોકપ્રિય છે. દરેક નવરાત્રિ પહેલાં યુવાનો બે-ત્રણ મહિના અગાઉથી ‘ગરબા ક્લાસીસ’માં જઈને નવા સ્ટેપ્સ શીખે છે. આ એક વ્યવસાયિક ટ્રેન્ડ પણ બની ગયો છે.
• રાસ અને ગરબાનો ભેદ: ઘણીવાર લોકો રાસ અને ગરબાને એક માને છે. ગરબા એ તાળી અને શરીરના લયબદ્ધ હલનચલન દ્વારા રમાય છે, જ્યારે ‘રાસ’ અથવા ‘દાંડિયારાસ’માં લાકડાની લાકડીઓ (દાંડિયા) નો ઉપયોગ થાય છે. રાસનો સંબંધ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની ગોપીઓ સાથેની લીલા સાથે છે. આજે નવરાત્રિમાં ગરબા અને રાસ બંનેનું મિશ્રણ જોવા મળે છે.

૬. પોશાક અને ફેશન: પરંપરા અને આધુનિકતાનો સંગમ

ગરબાની ઓળખ માત્ર તેના સંગીતથી નહીં, પણ તેના રંગબેરંગી પોશાકોથી પણ છે. ગરબાનો પહેરવેશ એ ગુજરાતની ટેક્સટાઈલ અને ભરતકામ કળાનું જીવંત પ્રદર્શન છે.

• સ્ત્રીઓનો પહેરવેશ: ચણિયાચોળી એ નવરાત્રિનો મુખ્ય પોશાક છે. તેમાં પણ કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રની આભલા-ભરત (Mirror work) વાળી ડિઝાઈનો વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે. બાંધણી, પટોળા પ્રિન્ટ અને ગામઠી વર્કવાળા ચણિયાચોળી સાથે ઓક્સિડાઈઝ્ડ સિલ્વર જ્વેલરીનું કોમ્બિનેશન ગરબાની શાન છે.
• પુરુષોનો પહેરવેશ: પહેલા પુરુષો સાદા કુર્તા-પાયજામાં પહેરતા, પણ હવે ‘કેડિયું’ અને ‘ચોરણો’ (કાઠિયાવાડી પહેરવેશ) નો ક્રેઝ વધ્યો છે. માથે પાઘડી અને કમરે કંદોરો પહેરીને જ્યારે યુવાનો ગરબા રમે છે, ત્યારે ગુજરાતની લોકસંસ્કૃતિ જીવંત થાય છે.
• ફેશન ઇન્ડસ્ટ્રી: નવરાત્રિ હવે માત્ર ઉત્સવ નથી, પણ એક મોટું માર્કેટ છે. કરોડો રૂપિયાનો કાપડ ઉદ્યોગ અને જ્વેલરી માર્કેટ આ તહેવાર પર નભે છે. દર વર્ષે નવી ડિઝાઈન અને ફેશન ટ્રેન્ડ્સ સેટ થાય છે.

૭. ગરબાનું વૈશ્વિકરણ (Garba Goes Global)

ગુજરાતી જ્યાં વસે, ત્યાં ગુજરાત વસે. આ કહેવત ગરબાના સંદર્ભમાં સાર્થક થઈ છે. ગુજરાતીઓએ ગરબાને માત્ર ગુજરાત પૂરતો સીમિત રાખ્યો નથી, પરંતુ તેને સાત સમંદર પાર પહોંચાડ્યો છે.

• ડાયસ્પોરા (Diaspora) નો પ્રભાવ: અમેરિકા (USA), કેનેડા, યુકે (UK), ઓસ્ટ્રેલિયા અને આફ્રિકાના દેશોમાં વસતા ગુજરાતીઓએ ત્યાં પણ નવરાત્રિની ઉજવણી શરૂ કરી. ન્યુ જર્સી, લંડન, દુબઈ અને સિડની જેવા શહેરોમાં હજારોની સંખ્યામાં લોકો એકઠા થઈને ગરબા રમે છે. હવે તો વિદેશી નાગરિકો પણ આ ઉત્સવમાં રસ લેતા થયા છે.
• યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા સન્માન – એક ઐતિહાસિક ક્ષણ: ડિસેમ્બર ૨૦૨૩માં ગરબાના ઈતિહાસમાં એક સુવર્ણ પૃષ્ઠ ઉમેરાયું. યુનેસ્કોએ ગરબાને ‘Intangible Cultural Heritage of Humanity’ (માનવતાની અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક ધરોહર) ની યાદીમાં સ્થાન આપ્યું. આ ભારત અને ખાસ કરીને ગુજરાત માટે ગૌરવની ક્ષણ હતી. આ સન્માન મળવાથી ગરબા હવે માત્ર એક પ્રાદેશિક નૃત્ય નથી રહ્યું, પણ તેને વૈશ્વિક સાંસ્કૃતિક દરજ્જો મળ્યો છે. આ પહેલાં ભારતમાંથી કોલકાતાની દુર્ગા પૂજા, કુંભ મેળો અને યોગને આ સન્માન મળી ચૂક્યું છે.

૮. અર્થતંત્ર પર ગરબાનો પ્રભાવ (The Economy of Garba)

ગરબા આજે ભક્તિની સાથે સાથે અર્થતંત્રનું પણ એક મોટું ચાલકબળ છે. નવરાત્રિના ૯ દિવસો દરમિયાન ગુજરાતમાં હજારો કરોડનું ટર્નઓવર થાય છે.

• ઈવેન્ટ મેનેજમેન્ટ: મોટા પાર્ટી પ્લોટ, લાઈટિંગ, ડેકોરેશન, સાઉન્ડ સિસ્ટમ અને સિક્યુરિટી જેવી સુવિધાઓ પૂરી પાડતો એક મોટો ઉદ્યોગ વિકસ્યો છે.
• કલાકારો અને સંગીતકારો: લોકગાયકો, ઓર્કેસ્ટ્રાના કલાકારો અને સાઉન્ડ એન્જિનિયરો માટે નવરાત્રિ એ કમાણીનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. અતુલ પુરોહિત, કીર્તિદાન ગઢવી, કિંજલ દવે જેવા કલાકારોની લોકપ્રિયતા ગરબાને આભારી છે.
• ખાણી-પીણી બજાર: રાત્રે મોડા સુધી ચાલતા ગરબા પછી ખાણી-પીણી બજારો (Food Courts) ધમધમી ઉઠે છે. ફાફડા-જલેબી અને સ્ટ્રીટ ફૂડનું વેચાણ અનેકગણું વધી જાય છે.

૯. પડકારો અને વિવાદો: ભક્તિ વિરુદ્ધ વ્યવસાય

દરેક સિક્કાની બે બાજુ હોય છે. ગરબાના આધુનિકીકરણ અને વ્યાપારીકરણ સામે કેટલાક પ્રશ્નો પણ ઉભા થયા છે.

• પ્રવેશ પાસ (Pass System): માતાજીની આરાધના માટે ક્યારેય ટિકિટ ન હોય, પરંતુ કોમર્શિયલ ગરબામાં હજારો રૂપિયાના પાસ વેચાય છે. ઘણા પરંપરાવાદીઓ આને સંસ્કૃતિના વેપારીકરણ તરીકે જુએ છે.
• ઘોંઘાટ અને સમય મર્યાદા: મોડી રાત સુધી વાગતા લાઉડ સ્પીકર્સને કારણે સુપ્રીમ કોર્ટ અને સ્થાનિક તંત્ર દ્વારા સમય મર્યાદાના નિયમો લાદવામાં આવ્યા છે.
• અશ્લીલતા અને પવિત્રતા: ક્યારેક બોલીવુડના ગીતો અને મર્યાદા બહારના વસ્ત્રોને કારણે ગરબાની પવિત્રતા જોખમાય છે. જોકે, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ફરીથી ‘પ્રાચીન ગરબા’ તરફ વળવાનો એક સકારાત્મક ટ્રેન્ડ પણ જોવા મળ્યો છે.

૧૦. નિષ્કર્ષ: ભવિષ્યની દિશા

ગુજરાતી ગરબાની યાત્રા અદભૂત રહી છે. એક માટીના ગરબા (દીવા) થી શરૂ થયેલી આ સફર આજે એલ.ઈ.ડી. (LED) લાઈટ્સના ઝગમગાટ અને યુનેસ્કોના સર્ટિફિકેટ સુધી પહોંચી છે. સમય બદલાયો છે, સાધનો બદલાયા છે, પણ ગરબાનો મૂળ આત્મા – એટલે કે ‘માતૃશક્તિની આરાધના’ – આજે પણ અકબંધ છે.

ગરબા એ માત્ર ગુજરાતીઓનો તહેવાર નથી, તે એક એવો ઉત્સવ છે જે લોકોને જોડે છે. તે સાબિત કરે છે કે પરંપરા અને આધુનિકતા એકબીજાના વિરોધી નથી, પણ પૂરક બની શકે છે. જ્યાં સુધી ગુજરાતીઓના હૃદયમાં ધબકાર છે, ત્યાં સુધી ગરબાનો નાદ ગુંજતો રહેશે.

આજે જ્યારે આપણે ‘વસુધૈવ કુટુંબકમ’ (આખું વિશ્વ એક પરિવાર છે) ની ભાવના સાથે જીવીએ છીએ, ત્યારે ગરબા એ વિશ્વને એકતા, ઉર્જા અને આનંદનો સંદેશ આપે છે. ભવિષ્યમાં પણ ગરબા તેના મૂળ સંસ્કારો જાળવી રાખીને નવા આયામો સર કરશે, તેવી શ્રદ્ધા અસ્થાને નથી.