ત્રિભુવનદાસ પટેલ: અમૂલના સ્થાપક અને ખેડૂત નેતા.

ભારતના ડેરી ઉદ્યોગ અને સહકારી ચળવળના ઇતિહાસમાં ત્રિભુવનદાસ કિશીભાઈ પટેલનું નામ સુવર્ણ અક્ષરોમાં અંકિત થયેલું છે. આજે આખી દુનિયામાં ‘અમૂલ’ (AMUL) એક વિશાળ અને વિશ્વસનીય બ્રાન્ડ તરીકે જાણીતી છે, પરંતુ આ વટવૃક્ષનું બીજ રોપનાર અને તેને પોતાના લોહી-પરસેવાથી સીંચનાર વ્યક્તિ ત્રિભુવનદાસ પટેલ હતા. તેઓ માત્ર એક ખેડૂત નેતા ન હતા, પરંતુ એક દ્રષ્ટિવંત સમાજ સુધારક, સ્વાતંત્ર્ય સેનાની અને ગુજરાતના ગ્રામીણ વિકાસના સાચા શિલ્પી હતા.

પ્રારંભિક જીવન અને ઘડતર

ત્રિભુવનદાસ પટેલનો જન્મ ૨૨ ઓક્ટોબર, ૧૯૦૩ના રોજ ગુજરાતના આણંદ શહેરમાં એક પાટીદાર ખેડૂત પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતા કિશીભાઈ પટેલ એક સામાન્ય ખેડૂત હતા. ત્રિભુવનદાસનું બાળપણ ગ્રામીણ પરિવેશમાં વીત્યું હતું, જેના કારણે તેઓ ખેડૂતોની સમસ્યાઓ, તેમની ગરીબી અને તેમના સંઘર્ષોથી ખૂબ જ નજીકથી વાકેફ હતા.

તેમનો યુવા કાળ ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામનો સમય હતો. મહાત્મા ગાંધી અને સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના પ્રભાવ હેઠળ, ત્રિભુવનદાસે નાની ઉંમરે જ દેશસેવાનો માર્ગ અપનાવ્યો. ૧૯૨૦ના દાયકામાં અસહકારની ચળવળ દરમિયાન, અન્ય ઘણા યુવાનોની જેમ તેમણે પણ પોતાનો અભ્યાસ છોડી દીધો અને રાષ્ટ્રીય આંદોલનમાં કૂદી પડ્યા. મીઠાના સત્યાગ્રહ (દાંડી કૂચ) અને ૧૯૪૨ની ‘હિંદ છોડો’ ચળવળમાં તેમણે સક્રિય ભાગ લીધો હતો અને જેલવાસ પણ ભોગવ્યો હતો. આ સ્વાતંત્ર્ય ચળવળના અનુભવોએ તેમનામાં નેતૃત્વના ગુણો ખીલવ્યા અને અન્યાય સામે લડવાની હિંમત આપી.

ખેડા જિલ્લાના ખેડૂતોની પીડા અને પોલસન ડેરીનો એકાધિકાર

૧૯૪૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, ખેડા (ત્યારનું કૈરા) જિલ્લાના ખેડૂતોની આર્થિક સ્થિતિ ખૂબ જ દયનીય હતી. ખેડૂતો પાસે આવકનો મુખ્ય સ્ત્રોત ખેતી અને પશુપાલન હતો. તે સમયે મુંબઈમાં દૂધની ભારે માંગ હતી. આ માંગ પૂરી કરવા માટે ખાનગી ડેરીઓ અને વચેટિયાઓ (કોન્ટ્રાક્ટરો) ખેડા જિલ્લામાંથી દૂધ એકત્ર કરતા હતા.

આમાં સૌથી મોટું નામ હતું ‘પોલસન ડેરી’. અંગ્રેજ સરકાર અને બોમ્બે મ્યુનિસિપાલિટી દ્વારા પોલસન ડેરીને મુંબઈમાં દૂધ સપ્લાય કરવાનો એકાધિકાર (Monopoly) આપવામાં આવ્યો હતો. આનો ફાયદો ઉઠાવીને, વચેટિયાઓ ખેડૂતો પાસેથી ખૂબ જ સસ્તા ભાવે દૂધ ખરીદતા હતા. દૂધ માપવાની પદ્ધતિઓમાં પણ ગેરરીતિ થતી હતી. ખેડૂતો વહેલી સવારે ઉઠીને, પશુઓની માવજત કરીને દૂધ ઉત્પાદન કરતા, પરંતુ તેનો સાચો આર્થિક લાભ વચેટિયાઓ અને પોલસન ડેરી લઈ જતા હતા. શિયાળામાં જ્યારે દૂધનું ઉત્પાદન વધતું, ત્યારે આ કોન્ટ્રાક્ટરો દૂધ ખરીદવાની ના પાડી દેતા, જેના કારણે ખેડૂતોને દૂધ ફેંકી દેવું પડતું અથવા માટીના ભાવે માવો બનાવવો પડતો.

આ શોષણ સામે ખેડૂતોમાં ભારે રોષ હતો, પરંતુ સંગઠનના અભાવે તેઓ લાચાર હતા. ત્રિભુવનદાસ પટેલ માટે પોતાના ખેડૂત ભાઈઓની આ પીડા અસહ્ય હતી.

સરદાર પટેલનું માર્ગદર્શન અને સહકારી ચળવળનો ઉદય

પોલસન ડેરીના અન્યાયથી ત્રસ્ત ખેડૂતોનું એક પ્રતિનિધિમંડળ ત્રિભુવનદાસ પટેલની આગેવાની હેઠળ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલને મળવા ગયું. સરદાર પટેલ ખેડૂતોની તાકાત અને સહકારી માળખાના હિમાયતી હતા. તેમણે ત્રિભુવનદાસને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં સલાહ આપી:

“જો ખેડૂતો પોતાના ઉત્પાદનનો પૂરો લાભ લેવા માંગતા હોય, તો તેમણે વચેટિયાઓને દૂર કરવા પડશે. તમે ખેડૂતોને સંગઠિત કરો અને પોતાની એક ‘સહકારી દૂધ મંડળી’ (Co-operative Society) બનાવો. પોતાનું દૂધ જાતે જ એકઠું કરો અને પોતાની જ ડેરી સ્થાપો.”

સરદાર સાહેબે ચેતવણી પણ આપી કે આ રસ્તો સહેલો નથી. અંગ્રેજ સરકાર અને ખાનગી ડેરીઓ આનો સખત વિરોધ કરશે, પરંતુ જો ખેડૂતો અડગ રહેશે તો જીત ચોક્કસ મળશે. સરદારે મોરારજી દેસાઈને ખેડા જિલ્લામાં જઈને ખેડૂતોને સંગઠિત કરવાની જવાબદારી સોંપી.

૧૯૪૬ની ઐતિહાસિક દૂધ હડતાલ: જાન્યુઆરી ૧૯૪૬માં સમરખા ગામે એક ઐતિહાસિક સભા યોજાઈ. જેમાં નક્કી થયું કે ખેડૂતો સહકારી મંડળી બનાવશે અને જ્યાં સુધી સરકાર તેમની મંડળી પાસેથી સીધું દૂધ ખરીદવાની મંજૂરી નહીં આપે, ત્યાં સુધી કોઈ પણ ખેડૂત પોલસન ડેરી કે વચેટિયાઓને દૂધ નહીં આપે.

ત્રિભુવનદાસ પટેલના નેતૃત્વમાં ખેડા જિલ્લામાં ૧૫ દિવસ સુધી દૂધની હડતાલ પડી. આખા મુંબઈમાં દૂધનો પુરવઠો ખોરવાઈ ગયો. એક પણ ટીપું દૂધ પોલસન ડેરીમાં ગયું નહીં. આખરે બોમ્બે સરકારે ઝૂકવું પડ્યું અને ખેડૂતોની સહકારી મંડળી પાસેથી દૂધ ખરીદવાની શરત મંજૂર કરી.

આ વિજય એ ‘અમૂલ’ નો પાયો હતો. ૧૪ ડિસેમ્બર ૧૯૪૬ના રોજ ‘ખેડા જિલ્લા સહકારી દૂધ ઉત્પાદક સંઘ લિમિટેડ’ (Kaira District Co-operative Milk Producers’ Union Limited) ની સત્તાવાર નોંધણી કરવામાં આવી. ત્રિભુવનદાસ પટેલ તેના પ્રથમ ચેરમેન બન્યા. શરૂઆતમાં માત્ર બે ગામોની મંડળીઓ અને માત્ર ૨૫૦ લીટર દૂધથી આ સંઘની શરૂઆત થઈ હતી.

ત્રિભુવનદાસ અને ડૉ. વર્ગીસ કુરિયન: એક અદ્વિતીય જોડી

સંઘની શરૂઆત તો થઈ ગઈ, પરંતુ ડેરી ઉદ્યોગ ચલાવવો એ ખેડૂતો માટે તદ્દન નવો વિષય હતો. દૂધનું પાશ્ચ્યુરાઈઝેશન કરવું, મશીનરી ચલાવવી, ટેકનિકલ ખામીઓ સુધારવી – આ બધા માટે એક નિષ્ણાતની જરૂર હતી. અહીં ત્રિભુવનદાસની પારખુ નજર અને ડૉ. વર્ગીસ કુરિયનનું આગમન ભારતીય ડેરી ઉદ્યોગ માટે એક ‘માસ્ટરસ્ટ્રોક’ સાબિત થયું.

૧૯૪૯માં કેરળના એક યુવાન એન્જિનિયર, વર્ગીસ કુરિયન, સરકારી નોકરીના ભાગરૂપે આણંદની સરકારી ક્રીમરીમાં આવ્યા. કુરિયનને આણંદ ગમતું ન હતું અને તેઓ નોકરી છોડીને મુંબઈ અથવા વિદેશ જવા માંગતા હતા. પરંતુ ત્રિભુવનદાસ પટેલને કુરિયનની ટેકનિકલ કુશળતા અને તેમની કાર્યક્ષમતાનો પરિચય થઈ ચૂક્યો હતો.

જ્યારે કુરિયને રાજીનામું આપ્યું અને આણંદ છોડવાની તૈયારી કરી, ત્યારે ત્રિભુવનદાસ તેમની પાસે ગયા અને તેમને સહકારી મંડળીની ડેરીના મશીનો સેટ કરવા માટે થોડો સમય રોકાઈ જવા વિનંતી કરી. કુરિયન સહમત થયા. ધીમે ધીમે ત્રિભુવનદાસના નિઃસ્વાર્થ સમર્પણ, ખેડૂતો પ્રત્યેના તેમના પ્રેમ અને સહકારી આંદોલનની ઉમદા ભાવનાએ ડૉ. કુરિયનને એટલા પ્રભાવિત કર્યા કે તેઓ કાયમ માટે આણંદના થઈ ગયા.

નેતૃત્વ અને ટેકનોલોજીનો સંગમ: ત્રિભુવનદાસ પટેલ અને ડૉ. કુરિયનની ભાગીદારી વિશ્વના કોર્પોરેટ ઈતિહાસમાં એક અનોખું ઉદાહરણ છે.

• ત્રિભુવનદાસની ભૂમિકા: તેઓ જમીન સાથે જોડાયેલા નેતા હતા. તેઓ ગામડાઓમાં ફરતા, ખેડૂતોને સમજાવતા, તેમનો વિશ્વાસ જીતતા અને રાજકીય કે સામાજિક વિવાદોને ડેરીથી દૂર રાખતા. તેઓ સંઘના વહીવટમાં સંપૂર્ણ પારદર્શિતા જાળવતા.
• ડૉ. કુરિયનની ભૂમિકા: તેઓ ડેરીના ટેકનિકલ અને મેનેજમેન્ટ પાસાઓ સંભાળતા. આધુનિક મશીનરી લાવવી, નવી પ્રોડક્ટ્સ બનાવવી અને માર્કેટિંગ કરવું એ તેમની જવાબદારી હતી.

ત્રિભુવનદાસે ક્યારેય ડૉ. કુરિયનના વ્યવસાયિક કામમાં દખલગીરી કરી નહીં. તેમણે ડૉ. કુરિયનને સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા આપી. ડૉ. કુરિયન પણ હંમેશા માનતા અને કહેતા કે, “હું માત્ર એક કર્મચારી છું, મારા સાચા બોસ ત્રિભુવનદાસ પટેલ અને ગુજરાતના ખેડૂતો છે.”

અમૂલનો વિકાસ અને ભેંસના દૂધમાંથી પાવડર

જેમ જેમ સંઘમાં વધુ ગામડાઓ જોડાતા ગયા, તેમ દૂધનું ઉત્પાદન વધવા લાગ્યું. શિયાળાના સમયમાં એટલું બધું દૂધ આવતું કે મુંબઈ મોકલવા છતાં વધતું હતું. આ વધારાના દૂધને સાચવવું કેવી રીતે? ન્યૂઝીલેન્ડ જેવા દેશોના નિષ્ણાતોનું માનવું હતું કે માત્ર ગાયના દૂધમાંથી જ મિલ્ક પાવડર બની શકે છે, ભેંસના દૂધમાંથી નહીં.

પરંતુ ત્રિભુવનદાસના માર્ગદર્શન હેઠળ, ડૉ. કુરિયન અને તેમની ટીમે (જેમાં એચ. એમ. દલાયા મુખ્ય હતા) અશક્યને શક્ય કરી બતાવ્યું. તેમણે વિશ્વમાં પહેલીવાર ભેંસના દૂધમાંથી મિલ્ક પાવડર અને કન્ડેન્સ્ડ મિલ્ક બનાવવાની ટેકનોલોજી શોધી કાઢી. આ શોધે અમૂલનું નસીબ બદલી નાખ્યું.

૧૯૫૫માં આણંદમાં એશિયાની સૌથી મોટી અને આધુનિક ડેરીનું ઉદ્ઘાટન તત્કાલીન વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુના હસ્તે થયું. આ સંઘના ઉત્પાદનોને એક બ્રાન્ડ નેમ આપવાનું નક્કી થયું. સંસ્કૃત શબ્દ ‘અમૂલ્ય’ પરથી ‘AMUL’ (Anand Milk Union Limited) નામ રાખવામાં આવ્યું.

ત્રિભુવનદાસ ફાઉન્ડેશન અને મહિલા સશક્તિકરણ

ત્રિભુવનદાસ પટેલ માત્ર ડેરીના વિકાસ પૂરતા સીમિત ન હતા. તેઓ માનતા હતા કે આર્થિક વિકાસ ત્યારે જ સાર્થક છે જ્યારે ગ્રામીણ લોકો, ખાસ કરીને મહિલાઓ અને બાળકોનું સ્વાસ્થ્ય સારું હોય.

૧૯૬૩માં તેમને સામુદાયિક નેતૃત્વ માટે એશિયાનો સૌથી પ્રતિષ્ઠિત ‘રેમન મેગ્સેસે એવોર્ડ’ (Ramon Magsaysay Award) એનાયત થયો. આ એવોર્ડ સાથે મળેલી ઈનામની રકમ અને ખેડૂતો દ્વારા ઉઘરાવવામાં આવેલી ભંડોળની રકમ ભેગી કરીને તેમણે ‘ત્રિભુવનદાસ ફાઉન્ડેશન’ ની સ્થાપના કરી.

આ ફાઉન્ડેશને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં આરોગ્ય સંભાળ, માતા અને બાળ કલ્યાણ, રસીકરણ અને કુટુંબ નિયોજન માટે અભૂતપૂર્વ કામ કર્યું. અમૂલ મોડલની સફળતા પાછળ ગ્રામીણ મહિલાઓનો સૌથી મોટો ફાળો છે, કારણ કે પશુપાલનનું મોટાભાગનું કામ મહિલાઓ જ કરે છે. ત્રિભુવનદાસ ફાઉન્ડેશને આ મહિલાઓને આરોગ્યલક્ષી સુરક્ષા પૂરી પાડીને અમૂલના મૂળિયા વધુ મજબૂત કર્યા.

સાદગી, નૈતિકતા અને મૂલ્યો

ત્રિભુવનદાસ પટેલનું જીવન સાદગી અને ઉચ્ચ નૈતિકતાનું પ્રતીક હતું. તેઓ આજીવન ખાદી પહેરતા અને ગાંધીવાદી વિચારધારાનું પાલન કરતા. તેઓ આટલા મોટા દૂધ સંઘના ચેરમેન હોવા છતાં, ક્યારેય પદનો દુરુપયોગ કર્યો ન હતો.

એકવાર કોઈ કામસર તેમને ડેરીની ગાડીમાં બહારગામ જવાનું થયું. કામ પતાવીને પાછા ફરતી વખતે તેમણે પોતાના અંગત કામ માટે થોડી ખરીદી કરી. જ્યારે તેઓ ઓફિસ પાછા આવ્યા, ત્યારે તેમણે ડેરીના એકાઉન્ટન્ટને બોલાવીને પોતાના ખિસ્સામાંથી પૈસા જમા કરાવ્યા અને કહ્યું કે, “મેં ડેરીની ગાડીનો મારા અંગત કામ માટે અમુક કિલોમીટર ઉપયોગ કર્યો છે, તેથી આ રકમ મારા ખાતામાંથી કાપી લેજો.” આવું ઉચ્ચ ચારિત્ર્ય અને પ્રમાણિકતા આજે રાજકારણ કે સહકારી ક્ષેત્રમાં જવલ્લે જ જોવા મળે છે.

તેમણે લગભગ ૨૫ વર્ષ સુધી ખેડા દૂધ સંઘ (અમૂલ) ના ચેરમેન તરીકે નિઃસ્વાર્થ સેવા આપી. જ્યારે તેમને લાગ્યું કે હવે સંઘ મજબૂત સ્થિતિમાં છે અને નવું નેતૃત્વ તૈયાર છે, ત્યારે ૧૯૭૦ના દાયકામાં તેમણે સ્વૈચ્છિક રીતે ચેરમેન પદેથી નિવૃત્તિ લઈ લીધી.

રાષ્ટ્રીય સ્તરે સન્માન અને યોગદાન

ત્રિભુવનદાસ પટેલના સહકારી મોડલની સફળતા એટલી પ્રચંડ હતી કે ભારત સરકારે આ ‘આણંદ પેટર્ન’ ને આખા દેશમાં લાગુ કરવાનું નક્કી કર્યું, જેના પરિણામે ‘નેશનલ ડેરી ડેવલપમેન્ટ બોર્ડ’ (NDDB) ની સ્થાપના થઈ અને ‘ઓપરેશન ફ્લડ’ (શ્વેત ક્રાંતિ) નો જન્મ થયો. આજે ભારત વિશ્વનો સૌથી મોટો દૂધ ઉત્પાદક દેશ છે, તેના મૂળમાં ત્રિભુવનદાસે રોપેલું સહકારી બીજ રહેલું છે.

ભારત સરકારે દેશની આર્થિક અને સામાજિક પ્રગતિમાં તેમના ઉત્કૃષ્ટ યોગદાનની કદર રૂપે તેમને ૧૯૬૪માં દેશના સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માનોમાંના એક ‘પદ્મ ભૂષણ’ થી સન્માનિત કર્યા. તેઓ બે વાર રાજ્યસભાના સાંસદ પણ રહ્યા હતા અને રાજકીય ક્ષેત્રે પણ ખેડૂતોનો અવાજ બુલંદ કરતા રહ્યા.

અંતિમ વિદાય અને વારસો

૨૬ નવેમ્બર ૧૯૯૪ના રોજ ૯૧ વર્ષની વયે ત્રિભુવનદાસ પટેલનું અવસાન થયું. તેમનું ભૌતિક શરીર ભલે આપણી વચ્ચે ન હોય, પરંતુ તેમનો વારસો આજે ગુજરાતના ગામે-ગામ આવેલી હજારો દૂધ મંડળીઓ, લાખો દૂધ ઉત્પાદકોની સુધરેલી આર્થિક સ્થિતિ અને વિશ્વભરમાં પહોંચેલી ‘અમૂલ’ બ્રાન્ડના રૂપમાં જીવંત છે.

ત્રિભુવનદાસ પટેલનો ઇતિહાસ આપણને શીખવે છે કે જો નેતા પાસે સ્પષ્ટ દ્રષ્ટિ હોય, હૃદયમાં સમાજ પ્રત્યે નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ હોય અને લોકોનો વિશ્વાસ જીતવાની તાકાત હોય, તો સામાન્ય લોકોના સંગઠનથી પણ અસામાન્ય પરિણામો મેળવી શકાય છે. તેઓ માત્ર અમૂલના સ્થાપક ન હતા, પરંતુ તેમણે ખેડૂતોને સ્વમાનભેર જીવતા શીખવ્યું. ગુજરાતના સહકારી ક્ષેત્રનો ઇતિહાસ જ્યારે પણ લખાશે, ત્યારે તેનું પ્રથમ અને સૌથી તેજસ્વી પ્રકરણ ‘ત્રિભુવનદાસ પટેલ’ નામે જ લખાશે.