ગોળ ગધેડાનો મેળો: આદિવાસી યુવાનોના સ્વયંવરની પરંપરા.

ગુજરાત એ મેળાઓ અને ઉત્સવોની ભૂમિ છે. તરણેતરનો મેળો હોય, ભવનાથનો મેળો હોય કે પછી શામળાજીનો મેળો હોય, ગુજરાતના દરેક મેળાની પોતાની એક આગવી ઓળખ અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ છે. પરંતુ, આ બધા જ મેળાઓમાં જો કોઈ સૌથી અનોખો, રોમાંચક અને સાહસથી ભરેલો મેળો હોય, તો તે છે દાહોદ જિલ્લામાં ભરાતો ‘ગોળ ગધેડાનો મેળો’. આ માત્ર કોઈ સામાન્ય મેળો નથી, પરંતુ આદિવાસી સમાજની શૌર્ય, પ્રેમ અને સ્વયંવરની એક જીવંત પરંપરા છે.

આ લેખમાં આપણે આ અદભુત મેળાના ઇતિહાસ, તેની પાછળની સામાજિક માન્યતાઓ, મેળામાં થતી પ્રવૃત્તિઓ અને આદિવાસી સમાજમાં યુવા હૈયાઓના મિલનની આ અનોખી પ્રથા વિશે વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.

૧. પ્રસ્તાવના: આદિવાસી સંસ્કૃતિનું જીવંત ધબકાર

આદિવાસી સમાજ પ્રકૃતિની ગોદમાં ઉછરેલો સમાજ છે. તેમનું જીવન, તેમની રીતભાત, તેમના ઉત્સવો બધું જ પ્રકૃતિ અને માનવીય સંવેદનાઓ સાથે સીધું જોડાયેલું છે. આધુનિક સમાજમાં જ્યાં લગ્ન માટે અનેક પ્રકારની ઔપચારિકતાઓ અને કુરિવાજો જોવા મળે છે, ત્યાં આદિવાસી સમાજમાં આજે પણ જીવનસાથી પસંદ કરવાની અત્યંત પારદર્શક અને સ્વતંત્ર પ્રથા અસ્તિત્વ ધરાવે છે. ‘ગોળ ગધેડાનો મેળો’ આ સ્વતંત્રતા અને શૌર્યનું પ્રતિક છે.

આ મેળો મુખ્યત્વે ભીલ અને પટેલિયા આદિવાસી સમુદાયો દ્વારા ઉજવવામાં આવે છે. હોળીના તહેવાર પછી આવતા આ મેળાની રાહ આદિવાસી યુવાનો અને યુવતીઓ આખું વર્ષ જુએ છે. આ મેળામાં યુવાનો પોતાનું શારીરિક બળ અને સહનશક્તિ સાબિત કરે છે, જ્યારે યુવતીઓ તેમને પારખે છે. આ એક પ્રકારનો પ્રાચીન ‘સ્વયંવર’ છે, જ્યાં શૂરવીરતા જ યોગ્ય વર હોવાનું પ્રમાણપત્ર છે.

૨. મેળાનું સ્થાન અને સમય

ગોળ ગધેડાનો મેળો ગુજરાત રાજ્યના પૂર્વ પટ્ટી પર આવેલા દાહોદ જિલ્લાના ગરબાડા તાલુકાના જેસાવાડા ગામમાં યોજાય છે. જેસાવાડા ઉપરાંત આસપાસના અન્ય કેટલાક ગામોમાં પણ નાના પાયે આ પ્રથા જોવા મળે છે, પરંતુ જેસાવાડાનો મેળો સૌથી મોટો અને પ્રખ્યાત છે.

સમય: આ મેળો સામાન્ય રીતે હોળી-ધૂળેટીના તહેવાર પછી પાંચમા કે સાતમા દિવસે (રંગ પંચમીની આસપાસ) ભરાય છે. ફાગણ મહિનાની ઋતુ, વસંતનો આગમન અને હોળીના રંગોનો ઉમંગ આ મેળાના ઉત્સાહને બમણો કરી દે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન ખેડૂતો રવિ પાકની કાપણીમાંથી થોડા નવરા પડ્યા હોય છે, જેથી તેઓ પૂરા ઉત્સાહથી મેળામાં ભાગ લઈ શકે છે.

૩. નામ પાછળનો અર્થ: ‘ગોળ ગધેડા’ શા માટે?

આ મેળાનું નામ સાંભળીને કોઈપણ સામાન્ય વ્યક્તિને આશ્ચર્ય થાય કે આમાં ‘ગોળ’ (Jaggery) અને ‘ગધેડા’ (Donkey) નો શું સંબંધ છે?

• ગોળ: મેળાના મેદાનની વચ્ચે એક ઊંચો અને લીસ્સો લાકડાનો થાંભલો (સ્તંભ) રોપવામાં આવે છે. આ થાંભલાની ટોચ પર એક પોટલી બાંધવામાં આવે છે, જેમાં ‘ગોળ’ ભરેલો હોય છે. યુવાનોએ આ ગોળ મેળવવાનો હોય છે.
• ગધેડા: આ થાંભલાની ચોતરફ કુંવારી આદિવાસી યુવતીઓ હાથમાં વાંસની કે નેતરની પાતળી અને મજબૂત સોટીઓ લઈને ઊભી હોય છે. જ્યારે કોઈ યુવાન થાંભલે ચડવાનો પ્રયાસ કરે છે, ત્યારે આ યુવતીઓ તેને આ સોટીઓ વડે બેફામ મારે છે. આ માર ખાઈને, ગધેડાની જેમ માર સહન કરીને, થાક્યા વિના જે યુવાન થાંભલા પર ચડી જાય છે, તેની સરખામણી ગધેડાની અપાર સહનશક્તિ સાથે કરવામાં આવી છે. આથી જ આ મેળાને ‘ગોળ ગધેડાનો મેળો’ કહેવામાં આવે છે.

૪. મેળાની તૈયારીઓ અને વાતાવરણ

ગોળ ગધેડાના મેળાની તૈયારીઓ અઠવાડિયાઓ અગાઉથી શરૂ થઈ જાય છે.

મેદાન અને સ્તંભની તૈયારી

ગામના મુખિયા અને પંચ દ્વારા મેળા માટે એક વિશાળ ખુલ્લું મેદાન નક્કી કરવામાં આવે છે. મેદાનની બરાબર મધ્યમાં લગભગ ૨૦ થી ૨૫ ફૂટ ઊંચો, એકદમ સીધો અને લીસ્સો લાકડાનો થાંભલો (જેને સ્થાનિક ભાષામાં ‘ખંભ’ કે ‘માચડો’ કહેવાય છે) જમીનમાં ઊંડે સુધી રોપવામાં આવે છે. થાંભલા પર ચડવું મુશ્કેલ બને તે માટે ઘણીવાર તેના પર તેલ, સાબુ કે અડદિયા લગાવીને તેને અત્યંત ચીકણો બનાવવામાં આવે છે. થાંભલાની ટોચ પર આડી લાકડીઓ બાંધીને એક નાનું માચડા જેવું બનાવવામાં આવે છે, જ્યાં ગોળની પોટલી લટકાવવામાં આવે છે.

યુવાનો અને યુવતીઓનો ઉત્સાહ

આદિવાસી યુવાનો આ મેળા માટે પોતાના શરીરને કસાયેલું બનાવે છે. બીજી તરફ, કુંવારી યુવતીઓ પણ મેળામાં સુંદર દેખાવા અને પોતાની તાકાત બતાવવા તૈયાર થાય છે. આસપાસના ૪૦-૫૦ ગામોમાંથી હજારોની સંખ્યામાં આદિવાસીઓ ઉમટી પડે છે. ઢોલ, ત્રાસા, અને શરણાઈના નાદથી આખું વાતાવરણ ગુંજી ઊઠે છે.

૫. મેળાનું મુખ્ય આકર્ષણ: સ્તંભારોહણ અને સ્વયંવરની રોમાંચક પ્રક્રિયા

મેળાનો સૌથી ઉત્તેજનાપૂર્ણ અને રોમાંચક ભાગ બપોર પછી શરૂ થાય છે. આ પ્રક્રિયા નીચે મુજબ તબક્કાવાર આગળ વધે છે:

૧. સુરક્ષા કવચની રચના

બપોર થતાં જ, ઢોલના વિશેષ તાલ સાથે કુંવારી આદિવાસી યુવતીઓ હાથમાં લાંબી અને લવચીક સોટીઓ લઈને થાંભલાની આસપાસ એક મોટું ગોળ કુંડાળું (માનવ સાંકળ) બનાવે છે. તેઓ ઢોલના તાલે નૃત્ય કરતી રહે છે અને ગાતી રહે છે. આ યુવતીઓનું એક જ લક્ષ્ય હોય છે – કોઈપણ યુવાનને થાંભલા સુધી પહોંચવા ન દેવો.

૨. યુવાનોનો હુમલો અને શૌર્યનું પ્રદર્શન

મેદાનની બહાર ઊભેલા કુંવારા યુવાનો ટોળીઓ બનાવીને, જોરથી ચિચિયારીઓ પાડતા યુવતીઓના આ કુંડાળાને તોડીને થાંભલા સુધી પહોંચવાનો પ્રયાસ કરે છે. જેવો કોઈ યુવાન કુંડાળાની અંદર પ્રવેશે છે, કે તરત જ યુવતીઓ તેના પર સોટીઓનો વરસાદ વરસાવે છે.

૩. સોટીઓનો માર અને અદભુત સહનશક્તિ

આ માર કોઈ સામાન્ય રમત નથી હોતો; યુવતીઓ પૂરી તાકાતથી મારે છે. યુવાનોની પીઠ, ખભા અને પગ પર સોટીઓના લાલ ડામ પડી જાય છે. ઘણા યુવાનો માર ન સહન કરી શકતા પાછા હટી જાય છે. પરંતુ જે સાચો શૂરવીર હોય છે, તે મારની પરવા કર્યા વિના થાંભલાને બાથ ભીડે છે. ચીકણા થાંભલા પર ચડવું અને પાછળથી પડતો અવિરત માર—આ દ્રશ્ય જોનારાઓના રુંવાડા ઊભા કરી દે છે.

૪. વિજય અને ગોળની વહેંચણી

અંતે, કોઈ એક મજબૂત અને સાહસિક યુવાન તમામ માર અને ચીકાશને પાર કરીને થાંભલાની ટોચ પર પહોંચી જાય છે. ટોચ પર પહોંચતા જ નીચે ઊભેલી ભીડ હર્ષનાદ કરી ઊઠે છે. યુવાન ટોચ પર બેસીને ગોળની પોટલી છોડે છે, પોતે ગોળ ખાય છે અને બાકીનો ગોળ નીચે ઊભેલી મેદની તરફ ફેંકે છે. આ ગોળને પ્રસાદ તરીકે લેવા માટે લોકો પડાપડી કરે છે.

૫. સ્વયંવરની ઐતિહાસિક પ્રથા

પરંપરાગત માન્યતા અને જૂના નિયમો અનુસાર, થાંભલા પર ચડીને વિજેતા બનેલો યુવાન નીચે ઉતર્યા પછી તેને માર મારનારી યુવતીઓમાંથી જે યુવતી પર હાથ મૂકે અથવા જેને પસંદ કરે, તે યુવતી સાથે તેને લગ્ન કરવાનો અધિકાર મળતો હતો. આ જ કારણ છે કે તેને આદિવાસીઓનો ‘સ્વયંવર’ કહેવામાં આવે છે. યુવતીના માતા-પિતા પણ આ યુવાનની બહાદુરી સ્વીકારીને ખુશીથી પોતાની દીકરીના લગ્ન તેની સાથે કરાવતા હતા.

૬. પસંદગીની સ્વતંત્રતા અને આદિવાસી સમાજમાં સ્ત્રીઓનું સ્થાન

ગોળ ગધેડાનો મેળો આદિવાસી સમાજની સામાજિક વ્યવસ્થા અને તેમાં સ્ત્રીઓના ઉચ્ચ સ્થાનને પ્રસ્થાપિત કરે છે.

• સ્ત્રી સશક્તિકરણનું પ્રતીક: આ મેળામાં સ્ત્રીઓ અબળા નથી, પરંતુ સબળા છે. તેઓના હાથમાં દંડો છે અને તેઓ પુરુષની શારીરિક ક્ષમતાની કસોટી કરે છે.
• સમાનતાનો ભાવ: આધુનિક સમાજમાં આજે પણ ક્યાંક ને ક્યાંક દીકરીઓના લગ્ન પરાણે કરાવવામાં આવે છે, જ્યારે આદિવાસી સમાજ સદીઓથી યુવક-યુવતીઓને પોતાનો જીવનસાથી પસંદ કરવાની ખુલ્લી છૂટ આપે છે.
• પ્રાકૃતિક ઉત્ક્રાંતિનો સિદ્ધાંત (Survival of the Fittest): જે યુવાન માર સહન કરીને ટોચ પર પહોંચે છે, તે શારીરિક અને માનસિક રીતે મજબૂત સાબિત થાય છે. જંગલ વિસ્તારમાં આકરી પરિસ્થિતિઓમાં જીવવા માટે શારીરિક ક્ષમતા અને પરિવારનું રક્ષણ કરી શકવાની તાકાત અનિવાર્ય છે. યુવતીઓ આવા શક્તિશાળી પુરુષને જ પોતાનો પતિ બનાવવા માંગે છે.

૭. પરંપરાગત પોશાક અને શણગાર

આ મેળાનું બીજું સૌથી મોટું આકર્ષણ આદિવાસીઓનો પરંપરાગત અને રંગબેરંગી પોશાક છે. મેળો તેમના માટે ફેશન અને સંસ્કૃતિના પ્રદર્શનનું મોટું પ્લેટફોર્મ છે.

યુવતીઓનો શણગાર

• પોશાક: યુવતીઓ ઘેરા લાલ, લીલા, પીળા કે ગુલાબી રંગના ભરતકામ કરેલા ઘાઘરા, આભલા જડેલા પોલકા (બ્લાઉઝ) અને માથે ચટકદાર ઓઢણી ઓઢે છે.
• આભૂષણો: આદિવાસી યુવતીઓ ચાંદીના ભારે ઘરેણાં પહેરવા માટે જાણીતી છે. ગળામાં ચાંદીની હાંસડી, કાનમાં મોટા ઝૂમખા (લોલિયા), હાથમાં કાંડાથી લઈને કોણી સુધી ચાંદીના કડાં કે બંગડીઓ (બલોયા), પગમાં ભારે કડલાં અને કંદોરો ધારણ કરે છે.
• છૂંદણા (Tattoos): ચહેરા, હાથ અને પગ પર દોરાવેલા પરંપરાગત છૂંદણા તેમના સૌંદર્યમાં વધારો કરે છે.

યુવાનોનો પોશાક

• યુવાનો રંગીન શર્ટ કે કુરતા પહેરે છે. માથે ફાળિયું કે રંગીન સાફો બાંધે છે.
• આંખે કાળા ચશ્મા પહેરવાનો ક્રેઝ હાલના યુવાનોમાં ખૂબ જોવા મળે છે.
• ઘણા યુવાનો હાથમાં ચાંદીના કડાં અને ગળામાં માદળિયા પહેરેલા જોવા મળે છે.

૮. લોકસંગીત, નૃત્ય અને સંસ્કૃતિનો સંગમ

ગોળ ગધેડાનો મેળો સંગીત અને નૃત્ય વિના અધૂરો છે. આદિવાસી સંસ્કૃતિમાં ‘ટીમલી’ (Timli) નૃત્યનું ખૂબ મહત્વ છે.

• વાદ્યો: મોટા ઢોલ, કુંડી, શરણાઈ અને ઝાંઝ-પખાજ જેવા પરંપરાગત વાદ્યો સતત વાગતા રહે છે. ઢોલના ધબકારે આખો મેળો ડોલતો હોય છે.
• ટીમલી નૃત્ય: યુવક-યુવતીઓ એકબીજાના હાથ પકડીને કે ખભા પર હાથ રાખીને વર્તુળાકારે ગોળ-ગોળ ફરતા ટીમલી નૃત્ય કરે છે. આ નૃત્યમાં તેમની સ્ફૂર્તિ અને એકતાના દર્શન થાય છે.
• લોકગીતો: મેળા દરમિયાન પ્રેમ, વીરતા અને હોળીના ગીતો ગાવામાં આવે છે. આ ગીતો મોટાભાગે તેમની સ્થાનિક ભીલી કે રાઠવા બોલીમાં હોય છે.

૯. આર્થિક પાસું અને હાટ બજાર

મેળો માત્ર મનોરંજન કે લગ્ન માટેનું સ્થળ નથી, પરંતુ તે સ્થાનિક અર્થતંત્રનું એક મોટું કેન્દ્ર પણ છે.

• હાટ (બજાર): મેળાના સ્થળે હંગામી બજાર ભરાય છે. જેમાં મીઠાઈઓ, ફરસાણ, રમકડાં, સૌંદર્ય પ્રસાધનો, ચાંદીના અને ઇમિટેશન ઘરેણાં, ખેતીના ઓજારો, અને રોજિંદા વપરાશની ચીજવસ્તુઓનું ભારે વેચાણ થાય છે.
• આર્થિક ઉત્તેજના: આસપાસના નાના વેપારીઓ અને કારીગરો માટે આ મેળો આજીવિકાનો મોટો સ્ત્રોત છે. આદિવાસીઓ આખા વર્ષ માટે જરૂરી સામાનની ખરીદી પણ આવા મેળાઓમાંથી કરતા હોય છે.
• મનોરંજન: નાની ચકડોળ, જાદુગરના ખેલ, અને ખાણી-પીણીના સ્ટોલ મેળાની રોનક વધારે છે.

૧૦. આધુનિકતાની અસર અને બદલાતો પ્રવાહ

સમયની સાથે ગોળ ગધેડાના મેળામાં પણ ઘણા પરિવર્તનો આવ્યા છે. આધુનિકતા, શિક્ષણ અને વહીવટી તંત્રના કાયદાઓની અસર આ પ્રાચીન પરંપરા પર સ્પષ્ટ દેખાય છે.

• સ્વયંવર પ્રથામાં ઘટાડો: અગાઉ થાંભલે ચડનાર યુવાન પોતાની મરજીથી યુવતી પસંદ કરી શકતો અને લગ્ન થઈ જતા. પરંતુ હવે શિક્ષણ અને જાગૃતિને કારણે આ પ્રથા માત્ર એક ‘પ્રતીકાત્મક ઐતિહાસિક વિધિ’ બની ગઈ છે. સીધા લગ્ન હવે ભાગ્યે જ જોવા મળે છે, પરંતુ પ્રેમ વ્યક્ત કરવાનું તે હજુ પણ એક માધ્યમ છે.
• વહીવટી નિયંત્રણો: અગાઉ માર મારવાની પ્રક્રિયા અત્યંત હિંસક બની જતી હતી, જેમાં યુવાનોને ગંભીર ઈજાઓ પહોંચતી. હવે વહીવટી તંત્ર અને પોલીસ સુરક્ષા ગોઠવવામાં આવે છે જેથી કોઈ જાનહાનિ ન થાય.
• ટેકનોલોજીનો પ્રવેશ: આજકાલ મેળામાં આવતા આદિવાસી યુવાનોના હાથમાં સ્માર્ટફોન જોવા મળે છે. મેળાના દ્રશ્યો કેપ્ચર કરવા, સેલ્ફી લેવી અને સોશિયલ મીડિયા પર વિડીયો મૂકવાનો ટ્રેન્ડ વધ્યો છે.
• પહેરવેશમાં બદલાવ: ધીમે ધીમે પરંપરાગત વસ્ત્રોની જગ્યા જીન્સ, ટી-શર્ટ અને આધુનિક કપડાં લઈ રહ્યા છે. જોકે મેળાના દિવસે હજુ પણ ઘણા લોકો પરંપરાગત વેશભૂષાને વળગી રહ્યા છે.

૧૧. પ્રવાસન ક્ષેત્રે મેળાનું આકર્ષણ અને મહત્વ

ગુજરાત સરકાર અને પ્રવાસન વિભાગ દ્વારા હવે આદિવાસી સંસ્કૃતિને પ્રોત્સાહન આપવાના પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે.

• સાંસ્કૃતિક પ્રવાસન (Cultural Tourism): ગોળ ગધેડાનો મેળો ફોટોગ્રાફરો, નૃવંશશાસ્ત્રીઓ (Anthropologists), અને દેશ-વિદેશના પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બન્યો છે.
• વારસાની જાળવણી: આવા મેળાઓ આદિવાસી સંસ્કૃતિના વારસાને જીવંત રાખે છે. નવી પેઢી પોતાના મૂળિયા સાથે જોડાયેલી રહે તે માટે આ ઉત્સવોની જાળવણી અત્યંત આવશ્યક છે.

૧૨. નિષ્કર્ષ

‘ગોળ ગધેડાનો મેળો’ એ માત્ર ધૂળ અને પરસેવાથી ખરડાયેલા યુવાનો કે સોટીઓ વીંઝતી યુવતીઓનો તમાશો નથી. આ મેળો આદિવાસી સમાજની જીવંતતા, તેમની સામાજિક વ્યવસ્થાની ખુલ્લાશ, શૌર્યની કદર અને મુક્ત પ્રેમનું એક ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ છે.

જે સમયે દુનિયામાં સ્ત્રીઓને પડદામાં રાખવામાં આવતી હતી, તે સમયે આદિવાસી સંસ્કૃતિમાં સ્ત્રીના હાથમાં લાકડી આપીને પોતાનો યોગ્ય રક્ષક પસંદ કરવાની સત્તા આપવામાં આવી હતી. સમય ભલે બદલાયો હોય, ઔપચારિકતાઓ ભલે બદલાઈ હોય, પરંતુ જેસાવાડાના મેદાનમાં રોપાયેલો એ લાકડાનો થાંભલો અને તેની આસપાસ ગુંજતો ઢોલનો નાદ આજે પણ ગુજરાતની સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વિવિધતાની ગવાહી આપે છે. ગોળ ગધેડાનો મેળો ખરા અર્થમાં આદિવાસી સમાજના લોહીમાં વહેતી વીરતા અને વસંતના ઉમંગનું અમર પ્રતીક છે. શૌર્ય, સાહસ અને રોમાન્સથી ભરેલો આ ઉત્સવ ભારતની અમૂલ્ય ધરોહર છે.