ઘેલો હુતાશન: સૌરાષ્ટ્રની હોળી ઉજવવાની અનોખી રીત.

ભારતીય સંસ્કૃતિ ઉત્સવો અને તહેવારોની સંસ્કૃતિ છે. અહીં દરેક ઋતુ, દરેક માસ અને દરેક પરિવર્તનને વધાવવા માટે તહેવારોની ઉજવણી કરવામાં આવે છે. આ તહેવારોમાં સૌથી રંગીન, ઉત્સાહથી ભરેલો અને ઉર્જાનો સંચાર કરતો તહેવાર એટલે ‘હોળી’ અને ‘ધુળેટી’. પરંતુ જ્યારે વાત ગુજરાતના ગૌરવવંતા પ્રદેશ સૌરાષ્ટ્રની આવતી હોય, ત્યારે આ તહેવાર માત્ર એક ઉત્સવ નથી રહેતો, તે એક ‘ઘેલો હુતાશન’ બની જાય છે.

સૌરાષ્ટ્રની ખમીરવંતી ધરા પર ઉજવાતો ‘ઘેલો હુતાશન’ પોતાની અનોખી પરંપરા, લોકજીવનની મહેક, ભક્તિ અને મસ્તીનો અદભુત સંગમ છે. ‘હુતાશન’ એટલે અગ્નિ, અને ‘ઘેલો’ એટલે ઉત્સાહ, ઉમંગ અને ભક્તિમાં એટલી હદે તરબોળ થઈ જવું કે દુનિયાનું ભાન ન રહે. સૌરાષ્ટ્રમાં હોળીનો આ તહેવાર વસંતના આગમન, પ્રકૃતિના નવનિર્માણ અને માનવીય સંબંધોની ઉષ્માનું પ્રતીક છે. ચાલો, સૌરાષ્ટ્રની આ અનોખી અને ઐતિહાસિક પરંપરાના ઊંડાણમાં ઉતરીએ.

૧. હુતાશનીનો અર્થ અને સૌરાષ્ટ્રનું લોકજીવન

સંસ્કૃત શબ્દ ‘હુતાશન’ એટલે અગ્નિદેવ. જે દેવમાં હવિષ્ય (આહુતિ) હોમવામાં આવે છે તે હુતાશન. ફાગણ સુદ પૂનમના દિવસે પ્રગટાવવામાં આવતી હોળીને સૌરાષ્ટ્રના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં આદરપૂર્વક ‘હુતાશની’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

સૌરાષ્ટ્રનું લોકજીવન હંમેશાથી પ્રકૃતિ અને ખેતી સાથે જોડાયેલું રહ્યું છે. શિયાળાની કડકડતી ઠંડી વિદાય લઈ રહી હોય અને વસંત ઋતુ પોતાના પૂરા વૈભવ સાથે ખીલી રહી હોય, ત્યારે ખેડૂતોના ખેતરમાં રવિ પાક (ઘઉં, ચણા) તૈયાર થઈ ગયો હોય છે. આ નવી ઉપજનો આનંદ અને પ્રકૃતિની બદલાતી કરવતને આવકારવા માટે સૌરાષ્ટ્રનો માનવી હુતાશનીના તહેવારને ‘ઘેલા’ થઈને ઉજવે છે. અહીંનો ઉત્સાહ એટલો અદમ્ય હોય છે કે તેને ‘ઘેલો હુતાશન’ નામ અપાયું છે.

૨. ફાગણનો ફોરમતો મહિનો અને કેસૂડાનો રંગ

સૌરાષ્ટ્રમાં હુતાશનીની તૈયારીઓ ફાગણ મહિનો બેસતા જ શરૂ થઈ જાય છે. ફાગણ માસ એટલે રંગોનો માસ. ગામડાઓના પાદરમાં અને જંગલોમાં ખાખરા (પલાશ) ના વૃક્ષો પર કેસરી રંગના ફૂલો ખીલી ઉઠે છે. જેને આપણે ‘કેસૂડો’ કહીએ છીએ.

ફાગણ ફોરમતો આયો, આવ્યો રંગીલો ફાગણ…

આ લોકગીતો સૌરાષ્ટ્રના ગામેગામ ગુંજવા લાગે છે. જૂના સમયમાં બજારમાં મળતા રાસાયણિક રંગો નહોતા. ત્યારે સૌરાષ્ટ્રના ગામડાઓમાં હોળી રમવા માટે કેસૂડાના ફૂલોને પાણીમાં પલાળીને તેનો કુદરતી અને ઔષધિય ગુણોવાળો પીળો-કેસરી રંગ બનાવવામાં આવતો હતો. આ રંગ માત્ર મસ્તી માટે જ નહિ, પરંતુ ઋતુ પરિવર્તન વખતે થતા ચામડીના રોગો સામે રક્ષણ આપવા માટે પણ ઉપયોગી હતો.

૩. હુતાશની પ્રગટાવવાની તૈયારીઓ: ગામનો શ્રમદાન અને એકતા

સૌરાષ્ટ્રના ગામડાઓમાં હોળીની તૈયારીઓ એક અઠવાડિયા પહેલાથી જ શરૂ થઈ જાય છે. ગામના યુવાનો અને બાળકો શેરીએ શેરીએ ફરીને હોળી માટે લાકડા, છાણા અને અન્ય સામગ્રી એકઠી કરે છે. આ પ્રક્રિયામાં કોઈ ઊંચ-નીચ કે જ્ઞાતિ-પાતિનો ભેદભાવ હોતો નથી. આખું ગામ એક પરિવાર બની જાય છે.

• છાણાની માળા: ગામની મહિલાઓ ગાય અને ભેંસના ગોબરમાંથી ખાસ પ્રકારના છાણા બનાવે છે. વચ્ચે કાણું રાખીને તેની લાંબી માળાઓ બનાવવામાં આવે છે, જેને ‘ભરભડિયાં’ અથવા છાણાની માળા કહે છે. આ માળાઓને હોળીમાં પધરાવવાનો મોટો મહિમા છે.
• હોળીનો થાંભલો: ગામના ચોરા કે પાદરમાં હોળી પ્રગટાવવા માટે એક ઉંડો ખાડો કરી તેમાં મુખ્ય થાંભલો (જે પ્રહલાદનું પ્રતીક છે) રોપવામાં આવે છે અને તેની આસપાસ લાકડા અને છાણા ગોઠવવામાં આવે છે.
• એકતાનું પ્રતીક: હોળી માટે સામગ્રી એકઠી કરવી એ ગામની એકતા દર્શાવે છે. પહેલાના સમયમાં તો યુવાનો આસપાસના વિસ્તારોમાંથી લાકડા ‘ચોરી’ લાવતા, જેને હોળીની મસ્તી ગણવામાં આવતી અને કોઈ તેનો વિરોધ કરતું નહિ.

૪. પ્રહલાદ અને હોલિકાની કથા: શ્રદ્ધાનો અગ્નિ

હોળી પ્રગટાવવા પાછળ ભક્ત પ્રહલાદ અને રાક્ષસી હોલિકાની પૌરાણિક કથા જોડાયેલી છે. હિરણ્યકશિપુની બહેન હોલિકાને વરદાન હતું કે અગ્નિ તેને બાળી શકશે નહિ. તે ભગવાન વિષ્ણુના પરમ ભક્ત એવા પોતાના ભત્રીજા પ્રહલાદને ખોળામાં લઈને ચિતા પર બેઠી, જેથી પ્રહલાદ બળીને ભસ્મ થઈ જાય. પરંતુ ભગવાનની કૃપાથી પવન એવો ફૂંકાયો કે હોલિકાનું રક્ષણાત્મક વસ્ત્ર ઉડીને પ્રહલાદ પર વીંટળાઈ ગયું. હોલિકા બળીને ભસ્મ થઈ ગઈ અને પ્રહલાદ બચી ગયો.

સૌરાષ્ટ્રના લોકો આ કથાને માત્ર એક વાર્તા નહિ, પણ સત્ય અને ધર્મની જીત તરીકે જુએ છે. હોળી પ્રગટાવતી વખતે મુખ્ય થાંભલાને પ્રહલાદ માનીને તેને અગ્નિની જવાળાઓમાંથી સળગતા પહેલા જ સુરક્ષિત રીતે બહાર ખેંચી લેવાની હિંમતભરી પરંપરા સૌરાષ્ટ્રના અમુક ગામોમાં આજે પણ જીવંત છે.

૫. હુતાશની પ્રગટાવવી અને પૂજનવિધિ

ફાગણ સુદ પૂનમની સાંજે ગોધૂલિ વેળાએ આખું ગામ ઢોલ અને શરણાઈના નાદ સાથે ગામના ચોરે ભેગું થાય છે.

• પૂજા અને પ્રદક્ષિણા: ગામના ભૂદેવ (બ્રાહ્મણ) મંત્રોચ્ચાર સાથે હુતાશનીનું પૂજન કરાવે છે. નવપરિણીત યુગલો અને માતાઓ પોતાના નાના બાળકોને લઈને હોળીની પ્રદક્ષિણા કરવા આવે છે. હોળીના પવિત્ર અગ્નિમાં શ્રીફળ (નાળિયેર), ધાણી, ચણા, અને ખજૂર હોમવામાં આવે છે.
• નવા જન્મેલા બાળકની હોળી: સૌરાષ્ટ્રમાં જે ઘરમાં દીકરા કે દીકરીનો જન્મ થયો હોય, તેમની ‘પ્રથમ હોળી’ નું ભારે મહત્વ છે. બાળકને નવા કપડાં પહેરાવી, ઢોલ-નગારા સાથે હોળી પાસે લાવવામાં આવે છે અને અગ્નિદેવના આશીર્વાદ લેવામાં આવે છે.
• અગ્નિની જાળ અને વરસાદનો વરતારો: સૌરાષ્ટ્રનો ખેડૂત હવામાન ખાતાની આગાહી પર નહિ, પણ હુતાશનીની જાળ (જ્વાળા) પર વિશ્વાસ કરે છે. હોળી પ્રગટે ત્યારે પવન કઈ દિશામાં છે અને અગ્નિની જ્વાળાઓ કઈ દિશામાં નમે છે, તેના પરથી આગામી ચોમાસાની આગાહી કરવામાં આવે છે.
  • જો જાળ ઉત્તર કે પશ્ચિમ દિશામાં ઢળે તો સારો વરસાદ થાય તેવી માન્યતા છે.
  • જો પૂર્વ કે દક્ષિણ દિશામાં ઢળે તો દુષ્કાળ કે ઓછા વરસાદની ભીતિ સેવાય છે.

૬. રાસ, દુહા-છંદ અને હુતાશનીની રાત

હોળી પ્રગટ્યા પછી સૌરાષ્ટ્રની રાત એક અલગ જ રંગમાં રંગાઈ જાય છે. અગ્નિની ઉષ્મા અને ફાગણની ઠંડક વચ્ચે લોકસાહિત્ય અને સંગીતની રમઝટ બોલે છે.

• ફાગ અને રાસ: ગામના વડીલો અને યુવાનો હોળીની ફરતે ગોળાકારમાં ઉભા રહીને ‘ફાગ’ (ફાગણ મહિનાના ગીતો) ગાય છે. ડફ, મંજીરા અને ઢોલના તાલે રાસ લેવામાં આવે છે.
• દુહાની રમઝટ: સૌરાષ્ટ્ર એટલે દુહા અને છંદની ભૂમિ. હોળીના પ્રકાશમાં સામસામી કડીઓના દુહા બોલાય છે, જેમાં શૂરવીરતા, પ્રેમ, વિરહ અને ભક્તિના ભાવો પ્રગટ થાય છે.
• શેકેલું નાળિયેર અને પ્રસાદ: હોળીમાં હોમેલું નાળિયેર જ્યારે શેકાઈ જાય છે, ત્યારે યુવાનો લાકડીની મદદથી તેને બહાર કાઢે છે. આ શેકેલા નાળિયેરનો સ્વાદ અદભુત હોય છે. તેને કાપીને, તેમાં ધાણી, ચણા અને ખજૂર ભેળવીને આખા ગામમાં ‘પ્રસાદ’ તરીકે વહેંચવામાં આવે છે.

૭. દ્વારકાનો ફૂલડોલ ઉત્સવ: ભક્તિનો ‘ઘેલો હુતાશન’

સૌરાષ્ટ્રની હોળીની વાત થતી હોય અને દેવભૂમિ દ્વારકાના ‘ફૂલડોલ ઉત્સવ’ નો ઉલ્લેખ ન થાય તો વાત અધૂરી ગણાય. દ્વારકાધીશ મંદિરમાં હોળીનો તહેવાર કોઈ સામાન્ય તહેવાર નથી, તે કાળિયા ઠાકર સાથે હોળી રમવાનો મહામહોત્સવ છે.

• પદયાત્રાની પરંપરા: હોળીના દિવસોમાં આખા ગુજરાત અને ભારતના ખૂણેખૂણેથી લાખો પદયાત્રીઓ હાથમાં ધજા લઈને, “જય રણછોડ, માખણ ચોર” ના નાદ સાથે દ્વારકા પહોંચે છે. ફાગણની આકરી ગરમીમાં પણ પગોમાં પડતા છાલાની પરવા કર્યા વિના ભક્તો હસતા-ગાતા દ્વારકા જાય છે.
• ફૂલડોલનો ઉત્સવ: ધુળેટીના દિવસે ભગવાન દ્વારકાધીશને વિશેષ શણગાર કરવામાં આવે છે. મંદિરમાં અબિલ, ગુલાલ, કેસૂડાના રંગો અને ફૂલોની વર્ષા થાય છે. ભગવાનને સોના-ચાંદીની પિચકારીઓથી રંગ ઉડાડવામાં આવે છે. આ દ્રશ્ય એટલું આહલાદક હોય છે કે ભક્તો સાચા અર્થમાં ‘ઘેલા’ થઈ જાય છે.
• ભક્તિ અને ઉન્માદ: અહીં ઉડતો રંગ માત્ર રંગ નથી હોતો, તે દ્વારકાધીશનો આશીર્વાદ મનાય છે. લાખોની ભીડમાં દરેક વ્યક્તિ જાણે કૃષ્ણની ગોપી બનીને રંગાઈ જવાની ઝંખના રાખે છે.

૮. ધુળેટી: રંગો, ધૂળ અને ઘેરૈયાઓની મસ્તી

હુતાશનીની બીજો દિવસ એટલે ધુળેટી (પડવો). આ દિવસ છે મર્યાદાઓ તોડીને, સામાજિક ભેદભાવો ભૂલીને એકબીજાને રંગવાનો. સૌરાષ્ટ્રમાં ધુળેટી રમનાર ટોળીને ‘ઘેરૈયા’ કહેવામાં આવે છે.

• ઘેરૈયાઓનો આતંક અને આનંદ: સવાર પડતા જ યુવાનો અને બાળકોની ટોળીઓ હાથમાં પિચકારીઓ, ડોલ અને રંગોના પડીકા લઈને નીકળી પડે છે. જે પણ રસ્તામાં મળે તેને રંગવામાં આવે છે. “હોળી આઈ રે…” ના નારા સાથે આખું ગામ ગાજી ઉઠે છે.
• ધૂળ અને કાદવથી હોળી: સૌરાષ્ટ્રના અમુક ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં માત્ર રંગોથી નહિ, પણ ધૂળ અને કાદવથી પણ હોળી રમવાની જૂની પરંપરા છે. ખેતરમાં પાણી વાળીને બનાવેલા કાદવમાં એકબીજાને પછાડવા, અને સંપૂર્ણપણે માટીથી ખરડાઈ જવું તે આ પ્રદેશનો રફ એન્ડ ટફ અંદાજ છે. ‘ધુળેટી’ શબ્દ જ ‘ધૂળ’ પરથી આવ્યો છે.
• મર્યાદાઓનું ઉલ્લંઘન (સ્વીકૃત સ્વરૂપમાં): હોળીના દિવસે સાળી અને બનેવી, દેવર અને ભાભી વચ્ચે થતી હળવી મજાક-મસ્તીને સમાજ સ્વીકૃતિ આપે છે. એકબીજા પર રંગ છાંટવો એ સ્નેહ દર્શાવવાની એક રીત બની જાય છે.
• દુશ્મનાવટ ભૂલવાનો દિવસ: સૌરાષ્ટ્રના રાજપૂત અને દરબાર પરિવારોમાં એક અદભુત પરંપરા છે. હોળીના દિવસે મોટામાં મોટી દુશ્મનાવટ કે વેરભાવ ભૂલીને, એકબીજાના ઘરે જઈને ગળે મળવામાં આવે છે. ગુલાલ છાંટીને અદાલતના કેસો અને વર્ષો જૂના કજિયાઓ પતાવી દેવાના દાખલા સૌરાષ્ટ્રના ઇતિહાસમાં નોંધાયેલા છે.

૯. સ્વાદનો ઉત્સવ: ખજૂર, ધાણી અને જલેબી

કોઈ પણ ભારતીય તહેવાર પરંપરાગત વાનગીઓ વિના અધૂરો છે. સૌરાષ્ટ્રમાં હોળી-ધુળેટીનો સ્વાદ પણ આગવો છે.

• ધાણી અને ચણા: જુવાર કે મકાઈમાંથી બનતી ધાણી અને શેકેલા ચણા હોળીનો મુખ્ય પ્રસાદ છે. આયુર્વેદની દ્રષ્ટિએ શિયાળો જતો હોય અને ઉનાળો આવતો હોય ત્યારે કફના રોગોથી બચવા માટે ધાણી અને ચણા ખાવા હિતાવહ છે.
• ખજૂરનો મહિમા: સૌરાષ્ટ્રના બજારો હોળી આવતા પહેલા જ ખજૂરના તોરણો અને મંડપોથી ભરાઈ જાય છે. આ દિવસોમાં ખજૂર ખાવાનો અને ભેટમાં આપવાનો મોટો રિવાજ છે.
• જલેબી અને ફાફડા: હોળી પ્રગટાવ્યા બાદ મોડી રાત્રે અથવા ધુળેટીની સવારે ગરમાગરમ જલેબી, ફાફડા, અને પાપડી ખાવાનો ક્રેઝ સૌરાષ્ટ્રના શહેરો (જેમ કે રાજકોટ, જામનગર, ભાવનગર) માં જોવા મળે છે.

૧૦. સૌરાષ્ટ્રના આદિવાસી અને વિચરતી જાતિઓમાં હોળી

સૌરાષ્ટ્ર અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં વસતા માલધારીઓ, રબારી, ભરવાડ અને આદિવાસી સમુદાયોમાં હોળી ઉજવવાની રીત એકદમ રો-અપીલ (વધુ આદિમ) ધરાવે છે.

• માલધારીઓનો ઉમંગ: ઘેટાં-બકરાં અને ગાયો ચરાવતા માલધારીઓ હોળીના દિવસે પોતાના પશુઓને પણ રંગે છે. તેમના શિંગડાઓને રંગવામાં આવે છે અને ગળામાં ઘૂઘરા બાંધવામાં આવે છે.
• ગોળ-ગધેડાનો મેળો: ભલે આ પરંપરા મુખ્યત્વે દાહોદ-પંચમહાલ તરફ વધુ પ્રચલિત હોય, પરંતુ સૌરાષ્ટ્રના સીમાડાઓમાં વસતા ભીલ સમાજના લોકોમાં પણ હોળી નિમિત્તે શારીરિક કસોટીઓ અને વીરતા દર્શાવતી રમતો રમવાનો રિવાજ જોવા મળે છે.

૧૧. આધુનિકતા અને પરંપરા વચ્ચે સેતુ

સમયની સાથે સૌરાષ્ટ્રની હોળીમાં પણ પરિવર્તનો આવ્યા છે. ગામડાઓ તૂટ્યા છે અને લોકો રોજગારી માટે સુરત, મુંબઈ કે વિદેશોમાં સ્થાયી થયા છે. તેમ છતાં, ‘હુતાશની’ નું આકર્ષણ હજુ ઘટ્યું નથી.

આજે પણ વતનથી દૂર બેઠેલો સૌરાષ્ટ્રવાસી ફાગણ મહિનો આવતા જ પોતાના ગામના પાદરની હોળી અને કેસૂડાના રંગને યાદ કરીને ભાવુક થઈ જાય છે. શહેરોમાં હવે ડીજે (DJ) અને કેમિકલયુક્ત રંગોનો વ્યાપ વધ્યો છે, પાણીના વેડફાટને રોકવા માટે ‘તિલક હોળી’ નો ટ્રેન્ડ પણ શરૂ થયો છે. પરંતુ આધુનિકતાના આ વાયરા વચ્ચે પણ સૌરાષ્ટ્રના અંતરિયાળ ગામડાઓમાં હજુયે પેલી છાણાની માળા, હોળીની જ્વાળા પરથી લેવાતો વરસાદનો વરતારો અને ઢોલના તાલે લેવાતા રાસ અકબંધ છે.

સારાંશ

સૌરાષ્ટ્રનો ‘ઘેલો હુતાશન’ એ માત્ર અગ્નિ પ્રગટાવીને કે રંગો ઉડાડીને પૂરો થતો તહેવાર નથી. તે માનવ મનની નિખાલસતાને બહાર લાવવાનો, અહંકારને અગ્નિમાં હોમી દેવાનો, શત્રુતાને ભૂલીને સ્નેહના રંગે રંગાવાનો અને પ્રકૃતિ સાથે એકાકાર થવાનો પવિત્ર અવસર છે.

જ્યાં સુધી ફાગણના પવનમાં કેસૂડાની મહેક રહેશે, જ્યાં સુધી ગામના પાદરે ઢોલ ઢબૂકતા રહેશે અને જ્યાં સુધી માણસના હૃદયમાં પ્રેમ અને ઉત્સાહ રહેશે, ત્યાં સુધી સૌરાષ્ટ્રનો આ ‘ઘેલો હુતાશન’ અવિરતપણે પ્રજળતો રહેશે અને લોકોના જીવનને ધાણી અને ખજૂર જેવી મીઠાશથી ભરતો રહેશે.