હિંમતનગરના રોડા મંદિરો: ૮મી સદીના પથ્થરોમાં કંડારાયેલી અદભૂત શિલ્પકળા
ગુજરાતની ઓળખ સામાન્ય રીતે સોમનાથ, દ્વારકા, મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર, રાણકી વાવ અને પાવાગઢ જેવાં નામોથી થાય છે. પરંતુ ગુજરાતની પથ્થરની વાર્તાનો એક પ્રારંભિક અધ્યાય સાબરકાંઠાના ખેતરોની વચ્ચે, એક મોસમી નદીના કિનારે લગભગ ભુલાઈ ગયેલો પડ્યો છે. આ અધ્યાયનું નામ છે રોડા મંદિર સમૂહ.
હિંમતનગરથી લગભગ ૧૮ કિલોમીટર દૂર, રાયસિંગપુરા (રોડા) અને ખેડ ચંદરાણી ગામની વચ્ચે આ મંદિરો આવેલાં છે. અહીં ન ભવ્ય પ્રવેશદ્વાર છે, ન ભીડ, ન ફેરિયાઓનો કોલાહલ. ઘઉંના લીલાછમ ખેતરો વચ્ચેથી કાચા રસ્તે ચાલીને જતાં અચાનક ભૂખરા-પીળા પથ્થરોનાં શિખરો દેખાય છે. એ શિખરો લગભગ બારસો વર્ષથી એ જ જગ્યાએ ઊભાં છે. અહીંનું સન્નાટા ભર્યું વાતાવરણ મુલાકાતીને સીધો મધ્યયુગના પ્રારંભમાં લઈ જાય છે.
આ મંદિરોનું મહત્ત્વ તેમના કદ કે ભવ્યતામાં નથી. મહત્ત્વ એમાં છે કે તે ગુજરાતના મંદિર-સ્થાપત્યના શરૂઆતના તબક્કાના દુર્લભ પ્રતિનિધિ છે. આગળ જતાં વિકસેલી સોલંકી યુગની ભવ્ય શૈલીનાં બીજ અહીં જોવા મળે છે. આ લેખમાં આપણે રોડાનો ઇતિહાસ, નામનો અર્થ, રાજકીય પૃષ્ઠભૂમિ, મંદિરોની રચના, શિલ્પો, આસપાસનાં સ્મારકો, સંરક્ષણની સ્થિતિ અને મુલાકાત માટેની માહિતી વિગતે જોઈશું.
“રોડા” નામનો અર્થ અને તેની પાછળની વાત
ગુજરાતીમાં “રોડા” એટલે ઇંટ કે પથ્થરના તૂટેલા ટુકડા. આ સ્થળનું નામ તેની આસપાસ પડેલા ઇંટના ટુકડાઓના ઢગલા અને નજીકના એક જૂના વસવાટ પરથી પડ્યું હોવાનું નોંધાયું છે. સ્થાનિક કથાઓ મુજબ વીસમી સદીની શરૂઆતના દાયકાઓમાં અહીં રોડાં પડેલાં દેખાતાં અને એ જ કારણે જગ્યા “રોડા” તરીકે ઓળખાઈ.
આ નામ સૂચક છે. એક સમયે અહીં ઘણાં મંદિરો હતાં, જે સમય, ભૂકંપ, આક્રમણો અને ઉપેક્ષાને કારણે ધરાશાયી થયાં. હવે જે સાત મંદિરો ઊભાં છે તે વિશાળ મંદિર-નગરના બચેલા અવશેષ હોવાનું મનાય છે. એવી માન્યતા છે કે આ વિસ્તારમાં આશરે સો જેટલાં મંદિરો હશે, જેમાંથી મોટા ભાગનાં સંપૂર્ણ નષ્ટ થઈ ગયાં. આ સંખ્યા પુરાતત્ત્વીય રીતે સાબિત થયેલો આંકડો નથી, પણ ખંડેરોના વિસ્તારને જોતાં ઘણા મંદિરો અહીં હોવાની કલ્પના અસ્થાને નથી.
શોધનો ઇતિહાસ: વિદ્વાનોની નજરથી લાંબો સમય ઓઝલ
જેમ ઘણાં મહત્ત્વનાં સ્થળો પ્રારંભિક સર્વેક્ષણોમાં ચૂકી જાય છે, તેમ રોડા પણ લાંબા સમય સુધી પુરાતત્ત્વવિદોના ધ્યાન બહાર રહ્યું. આ સ્થળ શરૂઆતના પુરાતત્ત્વવિદોને જાણીતું ન હતું અને પી. એ. ઇનામદારે ૧૯૨૬માં તેનો પ્રથમ અભ્યાસ કર્યો. ત્યાર પછી બીજા વિદ્વાનોએ પણ તેના પર કામ કર્યું.
સ્થાપત્ય-ઇતિહાસના અભ્યાસમાં સૌથી મહત્ત્વનું યોગદાન એમ. એ. ધાકી જેવા વિદ્વાનોનું રહ્યું. તેમણે ગુજરાત અને રાજસ્થાનનાં પ્રારંભિક મંદિરોનું શૈલીગત વર્ગીકરણ કર્યું. આ વર્ગીકરણમાં રોડા જૂથને “પ્રારંભિક નાગર” શૈલીના “ઘડતર તબક્કા” (Formative phase) સાથે જોડવામાં આવ્યું છે. તેમણે રોડાનાં મંદિરોને થાન જેવાં જૂનાં મંદિરો સાથે આ તબક્કામાં મૂકી, તેનો સમય ૮મી સદીના પ્રારંભિક ભાગમાં ગણ્યો છે.
સ્થાપત્ય-શિક્ષણ ક્ષેત્રે પણ રોડા અભ્યાસનો વિષય રહ્યું છે. સીઈપીટી (CEPT) જેવી સંસ્થાના સંગ્રહમાં “Temples at Roda” પર સંશોધન-પ્રબંધ પણ નોંધાયેલો છે, જેમાં આ મંદિરોને “મહા-ગુર્જર” શૈલીનાં અને આઠમી સદીના અંતથી નવમી સદીની શરૂઆતનાં ગણવામાં આવ્યાં છે. નોંધનીય છે કે વિદ્વાનોમાં સમયગાળા અંગે નાનો મતભેદ છે: કોઈ તેને આઠમી સદીના પ્રારંભમાં મૂકે છે, તો કોઈ આઠમીના અંતથી નવમી સદીમાં. બધા એ બાબતે સહમત છે કે આ મંદિરો ગુજરાતના પ્રાચીનતમ ટકી રહેલા મંદિરોમાં ગણાય.
રાજકીય પૃષ્ઠભૂમિ: ત્રિપક્ષીય સંઘર્ષનો સમય
મંદિરો કયા રાજવંશના શાસનમાં બન્યાં તે અંગે નિશ્ચિત જવાબ આપી શકાતો નથી, કારણ કે અહીં કોઈ તારીખવાળો શિલાલેખ મળ્યો નથી. આ મંદિરોમાં કોઈ સમયદર્શક શિલાલેખ નથી અને તે મૈત્રક કાળ પછીનાં, આઠમી સદીના અંતથી નવમી સદીનાં ગણાય છે. શૈલી અને અન્ય મંદિરો સાથેની સમાનતાના આધારે તે ગુર્જર-પ્રતિહાર અથવા રાષ્ટ્રકૂટ શાસન દરમિયાન બન્યાં હોવાનું મનાય છે.
આ સમયની રાજકીય સ્થિતિ સમજવા જેવી છે. ગુજરાતમાં છઠ્ઠીથી આઠમી સદી સુધી મૈત્રક વંશનું (વલભી) શાસન હતું. તેના પતન પછી ઉત્તર ભારતમાં કનોજ ભણી વધતા ગુર્જર-પ્રતિહારો, દક્ષિણમાંથી ઉત્તર તરફ ધસતા રાષ્ટ્રકૂટો અને પૂર્વમાં બંગાળના પાલ વંશ વચ્ચે લાંબો સત્તા-સંઘર્ષ ચાલ્યો. ઇતિહાસમાં તે “ત્રિપક્ષીય સંઘર્ષ” તરીકે ઓળખાય છે. ગુજરાતનો ઉત્તર ભાગ, ખાસ કરીને આજનો સાબરકાંઠા-અરવલ્લીનો પટ્ટો, રાજસ્થાનના મેવાડ-મારવાડ અને માળવા તરફના માર્ગ પર હોવાથી આ સત્તાઓ માટે વ્યૂહાત્મક હતો.
આવા અશાંત સમયે પણ કલા અને સ્થાપત્ય અટક્યાં નહીં. સત્તાઓ બદલાતી રહી, પણ સ્થાનિક શ્રેષ્ઠીઓ, સામંતો અને શિલ્પીઓની પરંપરા ચાલુ રહી. રોડાનાં મંદિરો એ જ સાતત્યનો પુરાવો છે.
મારુ-ગુર્જર સ્થાપત્ય શૈલી અને રોડાનું સ્થાન
ભારતીય મંદિર-સ્થાપત્યની ઉત્તર ભારતીય પરંપરા નાગર શૈલી તરીકે ઓળખાય છે. આ શૈલીની એક મહત્ત્વની પ્રાદેશિક શાખા મારુ-ગુર્જર સ્થાપત્ય છે, જે રાજસ્થાન અને ગુજરાતમાં વિકસી. તેમાં સૂક્ષ્મ કોતરણી, સંતુલિત પ્રમાણ અને શિલ્પ-સભર દીવાલો ખાસ લક્ષણ છે. રોડાનાં મંદિરો આ મારુ-ગુર્જર સ્થાપત્યના ઉદાહરણ તરીકે ગણાય છે.
રાજસ્થાનના જોધપુર નજીકના ઓસિયાનાં મંદિરો સાથે રોડાની તુલના થાય છે. ઓસિયાનાં આઠમીથી દસમી સદીનાં મંદિરો સાથે સરખામણી કરતાં, શૈલીગત આધારે ઓસિયાનું મંદિર રોડા જૂથ કરતાં પછીનું જણાય છે. એટલે રોડાને ગુજરાત-રાજસ્થાનના પ્રારંભિક મંદિર-સ્થાપત્યની સૌથી જૂની કડીઓમાં ગણી શકાય. એક સ્થાપત્ય-નિબંધમાં રોડાના સમૂહને આઠમી સદીનો ગણાવી, તેનાં ચોરસ ગર્ભગૃહ અને ભારે, ગંભીર પિરામિડ જેવાં શિખરોને તેનાં વિશિષ્ટ લક્ષણ કહેવાયાં છે.
પ્રવાસ-લેખકોએ કેટલીક વાર નોંધ્યું છે કે રોડાનાં શિખરોનું પ્રમાણ અને ગંભીરતા દક્ષિણ ભારતનાં મંદિરોની યાદ અપાવે છે. એક બ્લોગરે તેમની મુલાકાતમાં આ મંદિરોમાં દક્ષિણ ભારતીય, ખાસ કરીને કર્ણાટકનાં મંદિરો જેવી સમાનતા અનુભવી હતી. આ છાપ પ્રારંભિક સમયના મંદિરોમાં શિખરની રચના હજી ક્રમિક તબક્કામાં હતી તેને કારણે હોઈ શકે, જ્યારે ઉત્તર અને દક્ષિણ શૈલી વચ્ચેનો ભેદ આજ જેટલો સ્પષ્ટ ન હતો.
સ્થળ-રચના: સાત મંદિરો, એક કુંડ અને નદીનો વળાંક
રોડા સંકુલ હાથમતી નદીમાં ભળતી મોસમી નદીના કિનારે આવેલું છે અને તેમાં સાત મંદિરો તથા એક કુંડનો સમાવેશ થાય છે. ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) એ તેને સંરક્ષિત સ્મારક જાહેર કર્યું છે, અને તે રાષ્ટ્રીય મહત્ત્વનાં સ્મારકોની યાદીમાં છે.
મંદિરોને અનુક્રમે નંબર આપી ઓળખવાની પરંપરા છે (મંદિર ક્રમાંક I થી VII). કુંડ “લાડુશાહ કુંડ” તરીકે ઓળખાય છે. મંદિરો વચ્ચે થોડું અંતર અને ખુલ્લી જમીન છે, એટલે મુલાકાતી એક પછી એક મંદિર સુધી ચાલતાં ચાલતાં આખું સંકુલ જુએ છે. ખુલ્લા મેદાનમાં ગોઠવાયેલાં આ મંદિરો આકાશની પૃષ્ઠભૂમિ પર ખાસ કરીને સવાર-સાંજના સોનેરી પ્રકાશમાં ખૂબ સુંદર લાગે છે.
મંદિર ક્રમાંક I: શિવ મંદિર
સંકુલનું સૌથી પ્રભાવશાળી મંદિર શિવ મંદિર (ક્રમાંક I) ગણાય છે. નાગર શૈલીના પાયાના ઘટકો અહીં સ્પષ્ટ દેખાય છે:
- જગતી/પીઠ (ઊંચો પાયો): મંદિર ઊંચા ચબૂતરા પર ઊભું છે, જે તેને ભૂમિથી અલગ પવિત્ર સ્તર આપે છે. સ્થાપત્ય-અભ્યાસોમાં રોડાના પાયા (plinth)ના અભ્યાસને પણ મહત્ત્વ અપાયું છે.
- ગર્ભગૃહ: ચોરસ યોજનાનો ગર્ભગૃહ, જ્યાં મુખ્ય દેવ સ્થાપિત હતા.
- શિખર: ક્રમશઃ સાંકડું થતું, આડા થરોવાળું પિરામિડ આકારનું શિખર. આ પ્રારંભિક નાગર શિખરનું લક્ષણ છે, જે પછીના યુગની કોતરણી-ભરપૂર, ગૂંથેલી રેખાઓવાળા શિખરોથી સાદું અને ગંભીર છે.
- દ્વારશાખા: ગર્ભગૃહનું પ્રવેશદ્વાર, જ્યાં વેલ-બુટ્ટા, શાખાઓ અને દેવ-દેવીઓની નાની મૂર્તિઓ કોતરેલી હોય છે.
આ મંદિરની દીવાલો પરનાં શિલ્પો હવામાન અને ભૂકંપથી ઘસાયેલાં હોવા છતાં તેમાં પ્રારંભિક મધ્યયુગની શિલ્પશૈલી, સપ્રમાણ શરીરરચના, સંયમિત આભૂષણો અને શાંત મુખભાવ, ઓળખી શકાય છે.
મંદિર ક્રમાંક II: પક્ષી મંદિર
ક્રમાંક II નું મંદિર સ્થાનિક રીતે “પક્ષી મંદિર” તરીકે જાણીતું છે. આ નામ તેની અંદરની કોતરણી પરથી પડ્યું છે. આ મંદિરના દ્વારખંડ અને અંદરના ભાગમાં પક્ષીઓની કોતરણી છે.
એક પ્રવાસ-વર્ણનમાં લખાયું છે કે અંદર બચેલી કોતરણી એ સમયના લોકો માનવેતર જીવોને પણ કેટલું મહત્ત્વ આપતા હતા તેનો પુરાવો છે. આ અવલોકન સુંદર છે. ભારતીય કલામાં પક્ષીઓ, હંસ, મોર, પોપટ અને અન્ય પ્રાણીઓ માત્ર સુશોભન નથી, પણ પ્રકૃતિ અને દેવત્વ વચ્ચેના સંબંધનું પ્રતીક છે. મંદિરનાં સ્તંભો, છત અને શાખાઓ પર ગોઠવાયેલી આ આકૃતિઓ જીવંત, ગતિશીલ અને નિરીક્ષણપૂર્ણ છે.
મંદિર ક્રમાંક III અને V: વિષ્ણુ મંદિર અને તેનું દ્વાર
સંકુલમાં વિષ્ણુને સમર્પિત મંદિર પણ છે. વિષ્ણુ મંદિર (ક્રમાંક V) નું દ્વાર સુશોભિત હતું, પરંતુ તેમાં વિગતવાર શિલ્પ-સજાવટ નથી. આ બાબત રસપ્રદ છે: બધાં મંદિરો સમાન રીતે શણગારેલાં નથી, અને એકમાં સંયમ અને સાદગી, તો બીજામાં કોતરણીનું ઘનત્વ જોવા મળે છે. આ ભિન્નતા પરથી વિદ્વાનો અનુમાન કરે છે કે જુદાં જુદાં મંદિરો જુદા જુદા દાતાઓ અથવા જુદા જુદા કાળખંડોમાં બંધાયાં હશે.
ક્રમાંક III અને V નાં મંદિરો પાસે જ લાડુશાહ કુંડ આવેલો છે. મંદિરની પાસે કુંડ હોવો એ ભારતીય પરંપરાનો ભાગ છે. વિધિ-સ્નાન, જળ-પૂજન અને સમુદાયના ઉપયોગ માટે જળાશય મંદિરનું અવિભાજ્ય અંગ ગણાતું. આ કુંડ આવા પ્રકારના કુંડનું એક પ્રારંભિક ઉદાહરણ ગણાય છે.
મંદિર ક્રમાંક VI: નવગ્રહ મંદિર
સંકુલનું એક વિશિષ્ટ મંદિર નવગ્રહ મંદિર (ક્રમાંક VI) છે. તેનો માત્ર પાયો/તળિયાનો ભાગ બચ્યો છે, પરંતુ નામ પરથી તેની ધાર્મિક ભૂમિકા સમજાય છે. સૂર્ય, ચંદ્ર, મંગળ, બુધ, ગુરુ, શુક્ર, શનિ, રાહુ અને કેતુની આરાધના પ્રારંભિક મધ્યયુગમાં જ્યોતિષ અને ધર્મ બંનેનો ભાગ બની ચૂકી હતી. રોડા સંકુલમાં સૂર્ય, ગણેશ અને નવગ્રહ જેવા દેવોની હાજરી પણ નોંધાય છે, એટલે અહીં શિવ, વિષ્ણુ, સૂર્ય, ગણેશ અને નવગ્રહ જેવી વિવિધ દેવ-પરંપરાઓનું સહઅસ્તિત્વ હતું.
આ સહઅસ્તિત્વ ભારતની ધાર્મિક પરંપરાની લાક્ષણિકતા છે. અહીં એક જ સ્થળે શૈવ, વૈષ્ણવ અને સૌર પરંપરાઓ સાથે ફૂલતી-ફાલતી જોવા મળે છે, જે તે સમયની સમાવેશી ધાર્મિક વિચારધારાનો સંકેત છે.
મંદિર ક્રમાંક VII: નદીના વળાંકે અલગ ઊભું મંદિર
સંકુલના છેડે, નદીના વળાંક પાસે ક્રમાંક VII નું મંદિર છે. તેની ખાસિયત એ છે કે તેમાં બંધ સભામંડપ (ગૂઢમંડપ) છે, જેની છત “ફાંસના” શૈલીની છે, જે અગિયારમી સદી તરફ વિકસેલી છતની શૈલીનો સંકેત આપે છે.
આ વિગત સ્થાપત્ય-ઇતિહાસકાર માટે બહુ મહત્ત્વની છે. તે દર્શાવે છે કે રોડા એક જ સમયે બનેલું સંકુલ નથી, ત્યાં કેટલાક ભાગો પછીના સમયમાં ઉમેરાયા કે ફેરફાર પામ્યા હોઈ શકે. આવું ઘણી વાર થાય છે, સદીઓ સુધી ઉપયોગમાં રહેલાં સ્થળોએ નવા રાજવંશો અને નવી શૈલીઓના સ્તર ચડતા જાય છે.
શિલ્પકળા: પથ્થરમાં ઊતરેલી જીવનદૃષ્ટિ
રોડાનાં શિલ્પોની ચર્ચા કરતી વખતે એક સ્પષ્ટતા જરૂરી છે: ભૂકંપ, પવન-વરસાદ અને લાંબી ઉપેક્ષાને કારણે ઘણાં શિલ્પો ખંડિત થયાં છે. છતાં જે બચ્યું છે તેમાં આ પ્રારંભિક શૈલીનાં લક્ષણો જોઈ શકાય છે:
૧. સંયમિત સૌંદર્ય: સોલંકી યુગનાં મંદિરો, જેમ કે મોઢેરા અને રુદ્રમહાલય, અત્યંત ઝીણી, ગીચ કોતરણી માટે જાણીતાં છે. તેની સરખામણીએ રોડાનાં શિલ્પો વધુ સરળ અને સ્પષ્ટ રેખાવાળાં છે. અહીં સપાટી પર આકૃતિઓને શ્વાસ લેવાની જગ્યા મળે છે.
૨. પ્રકૃતિ-પ્રેમ: પક્ષી મંદિરની કોતરણી દર્શાવે છે કે શિલ્પીઓ ફક્ત દેવ-દેવીઓ નહીં, પણ આસપાસના જીવસૃષ્ટિને પણ ધ્યાનથી જોતા હતા. વેલ, પાંદડાં અને પક્ષીઓ જેવી આકૃતિઓ મંદિરને જીવંત બનાવે છે.
૩. સ્થાપત્ય અને શિલ્પનું સંતુલન: આ મંદિરોમાં શિલ્પ સ્થાપત્ય પર હાવી થતું નથી. દીવાલ, સ્તંભ અને શિખરની રેખાઓ સ્પષ્ટ રહે છે અને શિલ્પ તેમની સાથે સંવાદ સાધે છે.
૪. પ્રતીકાત્મક રચના: ચોરસ ગર્ભગૃહ અને ઉપર ઊઠતું શિખર ભારતીય દર્શનમાં પૃથ્વી-તત્ત્વથી આકાશ-તત્ત્વ તરફની યાત્રાનું પ્રતીક મનાય છે. મેરુ પર્વતની કલ્પના શિખરમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે.
૫. ભૂરા-પીળા પથ્થરનો રંગ: સ્થાનિક રેતિયા પથ્થરનો ગરમ રંગ સવાર-સાંજના પ્રકાશમાં જુદા જુદા શેડમાં ખીલે છે, જે ફોટોગ્રાફી માટે અનુકૂળ છે.
સ્થાપત્યની વિગતો: નાગર શિખરના ઉદય તરફ
પ્રારંભિક નાગર મંદિરમાં સામાન્ય રીતે ત્રણ ભાગ મુખ્ય હોય છે: પાયો (પીઠ), દીવાલ (મંડોવર) અને શિખર. રોડાનાં મંદિરોમાં આ ત્રણે ભાગોનો વિકાસ તબક્કાવાર દેખાય છે:
- પીઠ: ઊંચો અને મજબૂત, જેમાં ઘણી વાર ક્રમબદ્ધ પટ્ટીઓ (મોલ્ડિંગ) હોય છે. સ્થાપત્ય-અભ્યાસોમાં આ પાયાના વાંચનને “significant base” તરીકે ઓળખાવાયું છે.
- મંડોવર (દીવાલ): દીવાલ પર ઊંડા ખાંચા અને ઊપસેલા ભાગો (રથિકા) બનાવી પ્રકાશ-છાયાનો ખેલ ઊભો કરાય છે. ગોખલાઓમાં પરિવાર-દેવતાઓની મૂર્તિઓ સ્થાપાતી.
- શિખર: પ્રારંભિક સ્વરૂપમાં ક્રમશઃ નાનાં થતાં આડા થરોનું પિરામિડ આકારનું શિખર. આગળ જતાં તેમાં “અંગ-શિખર” અને ઝીણી જાળીઓ ઉમેરાઈ અને ગુજરાતનાં ભવ્ય મંદિરોમાં તે પરાકાષ્ઠાએ પહોંચ્યું.
અમુક મંદિરોમાં આગળ મંડપ ન પણ હોય, માત્ર એક નાનો પ્રવેશ-મુખમંડપ (પોર્ચ) હોય. આ સાદગી જ તેને પ્રારંભિક તબક્કાનું દર્શાવે છે. સમય જતાં મંડપ, અર્ધમંડપ, ગૂઢમંડપ અને રંગમંડપ જેવા વધુ ભાગો ઉમેરાયા અને મંદિર એક જટિલ રચનામાં ફેરવાયું.
ગુજરાતનાં મંદિરોના વિકાસમાં રોડાનું સ્થાન
ગુજરાતમાં મંદિર-સ્થાપત્યની ઉત્ક્રાંતિને મોટા અર્થમાં ત્રણ તબક્કામાં સમજી શકાય:
- મૈત્રક યુગ અને તે પહેલાં: ગોપ (જામનગર) અને શામળાજી પાસે દેવની મોરીના અવશેષો જેવાં પ્રારંભિક ઉદાહરણો.
- મૈત્રકોત્તર / પ્રતિહાર-રાષ્ટ્રકૂટ યુગ: રોડા, કડવાર, સોમનાથ ક્ષેત્રનાં કેટલાંક પ્રારંભિક મંદિરો. અહીં નાગર શૈલીનું સ્પષ્ટ ઘડતર દેખાય છે.
- સોલંકી યુગ (૧૦મી–૧૩મી સદી): મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર, રાણકી વાવ, સિદ્ધપુરનો રુદ્રમહાલય જેવી પરિપક્વ અને ભવ્ય રચનાઓ.
રોડા બીજા તબક્કાનું મહત્ત્વનું ઉદાહરણ છે. એક પ્રવાસ-માર્ગદર્શિકામાં તો તેને ગુજરાતનાં તમામ શાસ્ત્રીય મંદિરોનું “ઉદ્ગમસ્થાન” ગણાવાયું છે. આ કથન થોડું અલંકારિક છે, પરંતુ તેનો સાર સાચો છે: રોડાનાં મંદિરો સોલંકી યુગની ભવ્ય પરંપરાની પાયાની ભૂમિ તૈયાર કરતી કડી છે.
નાગરાણી વાવ: પાસેનું બીજું સ્મારક
રોડા મંદિરોની સાથે જ ઉલ્લેખ કરવા જેવી બીજી રચના ખેડ ચંદરાણી ગામના પ્રવેશે આવેલી નાગરાણી વાવ છે. આ વાવમાં વિક્રમ સંવત ૧૪૭૪ (ઈ.સ. ૧૪૧૮) નો શિલાલેખ છે.
મંદિરો અને વાવ વચ્ચે લગભગ છસો વર્ષનું અંતર છે. એટલે એક જ વિસ્તારમાં બે જુદા યુગોનાં સ્મારકો જોવા મળે છે: પ્રારંભિક મધ્યયુગનાં મંદિરો અને સલ્તનત કાળની શરૂઆતનો સમય દર્શાવતી વાવ. આ દર્શાવે છે કે સદીઓ સુધી આ વિસ્તાર વસ્તી અને પ્રવૃત્તિનું કેન્દ્ર રહ્યો હતો. ગુજરાતની વાવ-સંસ્કૃતિ પોતે જ એક વિશિષ્ટ સ્થાપત્ય-પરંપરા છે, અને રોડાની મુલાકાત સાથે આ વાવ જોવાથી અનુભવ વધુ સમૃદ્ધ બને છે.
સંરક્ષણ અને પડકારો
રોડાનાં મંદિરો ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ (ASI), વડોદરા વર્તુળ હેઠળ સંરક્ષિત છે, પરંતુ ઘણા પડકારો હજી સામે છે:
- ભૂકંપનું નુકસાન: એક મુલાકાતીના વર્ણન મુજબ આ મંદિરોને ૨૦૦૧ના ભૂકંપમાં ભારે નુકસાન થયું હતું. ગુજરાતનો પ્રદેશ ભૂકંપપ્રવણ છે અને પથ્થરોને સિમેન્ટ કે ગારા વગર ગોઠવેલા માળખા ઝટકાથી ખસી જાય છે.
- હવામાન અને ક્ષાર: મોસમી નદીની નજીક ભેજ અને ક્ષારને કારણે રેતિયો પથ્થર ધીમે ધીમે ખવાતો જાય છે.
- ઓછી જાગૃતિ: મુખ્ય રસ્તાથી દૂર હોવાથી અને પ્રચારના અભાવે સ્થળ ઓછું જાણીતું છે. એક મુલાકાતીએ નોંધ્યું કે ASI નું નાનું, કાટ ખાધેલું બોર્ડ સહેલાઈથી ચૂકી જવાય છે.
- ગુમ થયેલા અવશેષો: વિખરાયેલા શિલ્પો અને સ્થાપત્ય-ખંડોનું દસ્તાવેજીકરણ અને સલામતી એક મોટું કામ છે. કેટલાંક શિલ્પો વડોદરાના સંગ્રહાલયમાં રાખેલાં હોવાનું પણ નોંધાયું છે.
સ્થાનિક સમુદાય, શાળા-કોલેજો અને હેરિટેજ ક્લબો જો આ સ્થળ સાથે જોડાય, તો તેની સુરક્ષા અને ઓળખ બંનેમાં મોટો ફાયદો થઈ શકે.
મુલાકાત માટેની વ્યવહારુ માહિતી
ક્યાં આવેલું છે: હિંમતનગરથી લગભગ ૧૮ કિમી દૂર, રાયસિંગપુરા (રોડા) અને ખેડ ચંદરાણી વચ્ચે. અમદાવાદથી હિંમતનગર સુધી નેશનલ હાઇવે દ્વારા પહોંચી શકાય છે, ત્યાંથી ખેડ-તસિયા માર્ગે સ્થળ સુધી જવાય છે. અમદાવાદથી એક દિવસની ટૂંકી સફર તરીકે આ યોજના સારી રહે છે.
શું ધ્યાનમાં રાખવું:
- અંતિમ ભાગમાં રસ્તો કાચો અને ખેતરોમાંથી પસાર થાય છે. મજબૂત પગરખાં પહેરવાં અને અસમતલ જમીન તથા પથ્થરોની રચના માટે તૈયાર રહેવું યોગ્ય છે.
- નજીકમાં ખાવા-પીવાની સગવડ મર્યાદિત હોવાથી પાણી અને નાસ્તો સાથે રાખવો.
- ગૂગલ મેપ્સમાં “Roda Group of Temples” શોધવું, કારણ કે સૂચના-બોર્ડ નાનું છે.
- પ્રવેશ-શુલ્ક અને સમય બદલાઈ શકે, એટલે જતાં પહેલાં ASI વડોદરા વર્તુળ કે સ્થાનિક સૂત્રો પાસેથી ખાતરી કરી લેવી.
શ્રેષ્ઠ સમય: ચોમાસા પછીનો સમય (ઓક્ટોબરથી ફેબ્રુઆરી) સૌથી સારો. આ સમયે ખેતરો લીલાં હોય છે, હવામાન ખુશનુમા હોય છે અને સવારનો સોનેરી પ્રકાશ ફોટોગ્રાફી માટે ઉત્તમ છે. ઉનાળામાં બપોરે ખુલ્લા મેદાનમાં બહુ ગરમી પડે છે.
આસપાસ શું જોવું: નાગરાણી વાવ ઉપરાંત, સાબરકાંઠા-અરવલ્લીના પ્રવાસમાં શામળાજી (દેવની મોરીના બૌદ્ધ અવશેષો સહિત), ઇડર કિલ્લો, વિજયનગરનું પોળો જંગલ અને તેનાં જૈન-શૈવ મંદિરો, અને ખેડબ્રહ્માનું બ્રહ્મા મંદિર જેવાં સ્થળોને જોડી શકાય.
મુલાકાતીનો અનુભવ: મૌનમાં બોલતા પથ્થરો
રોડાની ખાસિયત એ છે કે અહીં તમે ઇતિહાસને ભીડ વગર, જાતે અનુભવી શકો છો. સવારે પહોંચો તો ખેતરોમાંથી પસાર થતા પવનનો અવાજ, પક્ષીઓનો કલરવ અને દૂર નદીકાંઠે ચરતા પશુઓ સિવાય બીજું કંઈ સંભળાતું નથી. મંદિરના ઊંચા ચબૂતરા પર ચડીને ખંડિત શિખર તરફ નજર કરો ત્યારે થાય કે બારસો વર્ષ પહેલાં કોઈ શિલ્પીએ આ જ પથ્થર પર છીણી ચલાવી હશે.
પક્ષી મંદિરમાં જઈને થાંભલાઓ અને દ્વારશાખા પરની આકૃતિઓને ધ્યાનથી જુઓ. થોડી ક્ષણ ઊભા રહેશો તો પથ્થર પરની પાંખો, વેલ અને ચહેરાની રેખાઓ ધીમે ધીમે ઊઘડતી જશે. આ ધીરજ માગી લેતું સૌંદર્ય છે, જે ઉતાવળિયા પ્રવાસીને નહીં, પણ ધીમે ચાલતા જિજ્ઞાસુને મળે છે.
નિષ્કર્ષ: એક ભૂલાયેલી વિરાસતને યાદ કરવાનો સમય
રોડાનાં મંદિરો આપણને યાદ અપાવે છે કે ગુજરાતનો સ્થાપત્ય-વારસો ફક્ત પ્રસિદ્ધ સ્મારકોમાં નથી સમાયેલો. તેનાં મૂળ એવાં સ્થળોમાં પણ છે જ્યાં પથ્થરો સદીઓથી મૌન ઊભા છે. આઠમી-નવમી સદીના આ મંદિરો ત્રિપક્ષીય સંઘર્ષના અશાંત સમયમાં બંધાયાં, ભૂકંપો અને કાળના પ્રહારો સહ્યા, અને છતાં આજે પણ પ્રારંભિક નાગર અને મારુ-ગુર્જર શૈલીની વાર્તા કહે છે.
જે તથ્યો અજ્ઞાત છે, જેમ કે કયા રાજવંશે બંધાવ્યાં, કોણે નિર્માણ કરાવ્યું, કેટલાં મંદિરો હતાં, તે પણ આ સ્થળની રહસ્યમયતા અને સંશોધન-સંભાવના વધારે છે. કોઈ શિલાલેખ મળતો નથી એટલે ભવિષ્યનાં ઉત્ખનન અને અભ્યાસો હજી નવા દરવાજા ખોલી શકે છે.
જો તમે ગુજરાતના ઇતિહાસ, સ્થાપત્ય કે ફોટોગ્રાફીમાં રસ ધરાવતા હો, તો રોડાની એક મુલાકાત જરૂર લો. ત્યાં જઈને તમે માત્ર પથ્થરો નહીં, પણ ગુજરાતની કલા-પરંપરાના પ્રારંભિક શ્વાસને અનુભવશો.
