ઝેર તો પીધાં છે જાણી જાણી (‘દર્શક’ ની મહાનવલકથા)
ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસમાં કેટલીક કૃતિઓ એવી છે, જે સમયની સીમાઓ ઓળંગીને એક યુગસર્જક પ્રદાન બની રહે છે. મનુભાઈ પંચોળી ‘દર્શક’ની મહાનવલકથા ‘ઝેર તો પીધાં છે જાણી જાણી’ એમાંની એક શિરમોર કૃતિ છે.
૧૯૫૨, ૧૯૫૮ અને ૧૯૮૫માં ત્રણ ભાગમાં પ્રકાશિત થયેલી આ બૃહદ નવલકથા માત્ર એક કથા કે પ્રણયકથા નથી, પરંતુ વીસમી સદીના વૈશ્વિક મનુષ્યના સંઘર્ષો, આદર્શો અને મહાસમસ્યાઓનું ભારતીય દૃષ્ટિકોણથી કરાયેલું એક અનન્ય દર્શન છે.
કદ, કલાત્મકતા અને ચિંતનાત્મક ઊંડાણને કારણે ગુજરાતી સાહિત્યમાં તેને ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠીના ‘સરસ્વતીચંદ્ર’ જેવી મહાનવલકથાની કક્ષામાં મૂકવામાં આવે છે. ૧૯૮૭માં આ કૃતિને પ્રતિષ્ઠિત મૂર્તિદેવી પુરસ્કાર એનાયત થયો હતો.
૧. કથાનો વૈશ્વિક ફલક: ભારતીય સંસ્કાર અને વિશ્વયુદ્ધ
‘ઝેર તો પીધાં છે જાણી જાણી’ની સૌથી મોટી વિશેષતા તેનો વિશાળ ભૌગોલિક અને ઐતિહાસિક વ્યાપ છે. કથાનો પ્રારંભ સૌરાષ્ટ્રના એક નાનકડા, પ્રકૃતિમય ગામડામાં થાય છે, જ્યાં મહાપ્રાણ ગોપાળબાપા શીંગોડો નદીના ઉજ્જડ કોતરોને પોતાની જાતમહેનત અને વત્સલતાથી નંદનવનમાં ફેરવી નાખે છે. આ વાડીમાં રોહિણી અને સત્યકામ જેવાં નિર્દોષ, આદર્શવાદી પાત્રોનું બાળપણ ખીલે છે.
જોકે, કથા અહીં અટકી જતી નથી. ગામડાની ભજન-ભક્તિમય સંસ્કારભૂમિ પર શરૂ થયેલી આ કથા ધીમે ધીમે આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણ અને વૈશ્વિક સંઘર્ષો તરફ ગતિ કરે છે. સત્યકામનો પ્રવાસ કથાને ભારતમાંથી યુરોપના સીમાડાઓ સુધી લઈ જાય છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધની પૃષ્ઠભૂમિમાં જર્મની, પેરિસ, યહૂદીઓનો જીવનસંઘર્ષ, અને છેવટે મ્યાનમાર તેમજ કોરિયા સુધીનો ઘટનાક્રમ આ નવલકથામાં આલેખાયેલો છે.
‘દર્શક’ પોતે આ કથા વિશે કહે છે કે આ વર્તમાનકાળની ઐતિહાસિક કથા છે. તેમણે ઇતિહાસને માત્ર પૃષ્ઠભૂમિ તરીકે નહીં, પણ માનવજાતના શાશ્વત સંઘર્ષના ‘પ્રદીપ’ રૂપે પ્રગટ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, જેમાં ગાંધીજીના વિચારો અને હિટલરના નાઝીવાદ જેવી ઐતિહાસિક ઘટનાઓનું પાત્રોના જીવન પરનું અસરકારક આલેખન જોવા મળે છે.
૨. મુખ્ય પાત્રો અને આદર્શોનો સંઘર્ષ
નવલકથાના કેન્દ્રમાં બે મુખ્ય પાત્રો છે, જેઓ બે ભિન્ન આદર્શોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે: રોહિણી અને સત્યકામ.
રોહિણી: પ્રેમ અને કરુણાની પ્રતિમા
રોહિણી એ સ્નેહ, સમર્પણ અને અનન્ય કરુણાનું પ્રતીક છે. કથાના પ્રથમ ભાગમાં જ્યારે બેરિસ્ટર નાનાભાઈના પુત્ર હેમંતને સાપ કરડે છે, ત્યારે રોહિણી પોતાની પરવા કર્યા વિના તેનું ઝેર ચૂસીને તેનું જીવન બચાવે છે. આ ઘટના રોહિણીના આંતરિક સૌંદર્ય, નિર્ભયતા અને પરોપકારની ભાવનાને ઉજાગર કરે છે. તે એક એવી નાયિકા છે, જેણે પોતાના પ્રેમને પણ એક મોટા આદર્શ માટે ત્યાગી દેવાની તૈયારી દર્શાવી છે. તેના માટે જીવન એ ‘ઝેર પીવાની’ અને તેને અમૃત બનાવવાની સફર છે.
સત્યકામ: સત્ય અને ત્યાગનો પથિક
સત્યકામ એ આદર્શવાદ અને સત્યની શોધ માટે ત્યાગના માર્ગે ચાલનાર નાયક છે. રોહિણી દ્વારા હેમંતનું ઝેર ચૂસવાની ઘટનાથી તેનું મન વ્યથિત થાય છે, અને તે પોતાની જાતને અયોગ્ય માનીને રોહિણી તથા ગોપાળબાપાનો ત્યાગ કરી જનસેવાના માર્ગે નીકળી પડે છે.
શીતળાના રોગમાં તે અંધ બની જાય છે અને છતાં બૌદ્ધ ધર્મનો અભ્યાસ કરવા પેરિસ પહોંચે છે. સત્યકામનું જીવન દેશની સીમાઓ ઓળંગીને માનવતા અને વિશ્વબંધુત્વના આદર્શોને જીવવાનો પ્રયાસ કરે છે. અંધત્વ હોવા છતાં, તે જગતના સત્યને વધુ સારી રીતે જુએ છે.
અન્ય મહત્ત્વપૂર્ણ પાત્રો
- ગોપાળબાપા: પ્રકૃતિ, શ્રમ અને સંસ્કારની મૂર્તિ. કથાના પ્રારંભમાં તેમના મૂલ્યો રોહિણી અને સત્યકામના ઘડતરમાં પાયાનું કામ કરે છે.
- અચ્યુત અને રેખા: આ બે પાત્રો વાર્તાના ત્રીજા ભાગમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. અચ્યુત એ આધુનિકતા અને રાજકીય મૂંઝવણો વચ્ચે આદર્શ શોધતો યુવાન છે, જ્યારે રેખા આદર્શ અને વાસ્તવિકતા વચ્ચે ઝોલાં ખાય છે.
- ક્રિશ્વાઈન અને રેથેન્યુ: આ પાત્રો યુરોપીયન પૃષ્ઠભૂમિમાંથી આવે છે. યહૂદી રાજકારણી રેથેન્યુની હત્યા અને ક્રિશ્વાઈનનો માનવસેવા માટેનો દયાળુ સ્વભાવ કથાના વૈશ્વિક સંઘર્ષને દર્શાવે છે.
૩. નવલકથાનું દર્શન: ઝેર અને અમૃતનો વિવેક
‘ઝેર તો પીધાં છે જાણી જાણી’ નવલકથાનું શીર્ષક ભલે મીરાંબાઈના ભજનમાંથી આવ્યું હોય, પરંતુ લેખક ‘દર્શક’ માટે તેનું તાત્ત્વિક મૂલ્ય જુદું છે. અહીં ‘ઝેર’ સાંસારિક પીડા, દુ:ખ, કુરિવાજો, યુદ્ધ, હિંસા અને અસત્યનું પ્રતીક છે. જ્યારે ‘જાણી જાણી’ પીવું એટલે જાણી-જોઈને આદર્શો માટે સંઘર્ષ કરવો, દુનિયાની પીડાને પોતાની પીડા માનવી અને તેને સહન કરીને જીવવું.
આ નવલકથાનો મુખ્ય અનુભવ પીડાનો છે. ભલે કથાના અંતે રોહિણી અને સત્યકામનું મિલન થાય છે અને કથા સુખાંત લાગે છે, પરંતુ લેખક સ્પષ્ટ કરે છે કે કથા સુખાંત નથી, કારણ કે તેનો મુખ્ય ભાવ તો જગતમાં વ્યાપેલા ઝેરની પ્રતીતિ કરાવવાનો છે.
- માનવીય મૂલ્યોનો મહિમા: નવલકથામાં પ્રેમ, કરુણા, ત્યાગ, સત્યનિષ્ઠા અને માનવતા જેવા સનાતન મૂલ્યોનો મહિમા ગાવામાં આવ્યો છે. લેખક યુદ્ધના ભયંકર વર્ણન દ્વારા એ પ્રતીતિ કરાવે છે કે માણસ યુદ્ધ માટે નહીં, પણ પ્રેમ માટે જન્મ્યો છે.
- ગાંધીજીનો પ્રભાવ: મનુભાઈ પંચોળી ગાંધીયુગના કેળવણીકાર અને ચિંતક હોવાથી, આ નવલકથામાં ગાંધીજીના વિચારો, અહિંસા અને સત્યના આદર્શોનો ઊંડો પ્રભાવ જોવા મળે છે. પાત્રોના સંઘર્ષમાં આ આદર્શોની કસોટી થતી રહે છે.
- નવલખું મોતી: આ કથામાં રોહિણી અને સત્યકામ જેવા આદર્શવાદી માણસોને ‘નવલખાં મોતી’ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે, જેમણે જીવન અને મૃત્યુ બંનેની વંદના કરીને ઝેર પીધાં છે. તેમનો સંઘર્ષ પ્રારબ્ધ સામેનો નથી, પરંતુ પોતાના આદર્શોને વળગી રહેવાનો છે.
૪. સાહિત્યિક મહત્ત્વ અને વારસો
‘ઝેર તો પીધાં છે જાણી જાણી’ ગુજરાતી સાહિત્યમાં ‘સંસ્કાર કથા’ તરીકેનું સ્થાન ધરાવે છે. કલા અને નીતિ, સૌંદર્ય અને આદર્શ, પશ્ચિમની પ્રગતિ અને પૂર્વના અધ્યાત્મ વચ્ચેનો સંવાદ આ કૃતિમાં અસરકારક રીતે રજૂ થયો છે.
યશવંતભાઈ દોશી જેવા વિવેચકોએ તેને ‘સરસ્વતીચંદ્ર’ અને ‘માનવીની ભવાઈ’ની સાથે ગુજરાતીની ત્રણ મહાનવલકથાઓમાં સ્થાન આપ્યું છે. રઘુવીર ચૌધરીએ નોંધ્યું છે કે ગુજરાતી વાચકને વૈશ્વિક અનુભવોમાં ભાગીદાર બનાવવામાં ‘દર્શક’નો ફાળો બીજા કોઈ ગુજરાતી લેખક કરતાં વધારે છે.
આમ, મનુભાઈ પંચોળી ‘દર્શક’ની ‘ઝેર તો પીધાં છે જાણી જાણી’ માત્ર એક નવલકથા નથી, પરંતુ એક યુગની, એક સંસ્કૃતિની અને સમગ્ર માનવજાતના આધ્યાત્મિક સંઘર્ષની ગાથા છે, જે વાચકને જગતનું ઝેર પીને પણ પ્રેમ અને કરુણાનું અમૃત સિંચવાનો પાઠ શીખવે છે. આ કૃતિ ગુજરાતી સાહિત્યનું ગૌરવ છે અને સદાય પ્રેરણારૂપ બની રહેશે.
One Comment