માંડવીના વહાણવટીઓ: જ્યારે કચ્છના વહાણો આખા વિશ્વમાં ધૂમ મચાવતા હતા

કચ્છની ધરતી માત્ર રણ, ધોમધખતા તાપ અને શુષ્ક આબોહવા માટે જ નહીં, પરંતુ તેના અફાટ સાગરકાંઠા અને તેના મોજાંઓ સાથે બાથ ભીડતા સાહસિક દરિયાખેડુઓ માટે પણ ઇતિહાસના સુવર્ણ પાને અંકિત છે. ભારતના નકશા પર કચ્છના દરિયાકાંઠે આવેલું માંડવી બંદર એક સમયે એવું ધમધમતું કેન્દ્ર હતું, જેના વહાણો અને નાવિકોની ખ્યાતિ અરબ સાગરથી લઈને આફ્રિકા અને યુરોપ સુધી ફેલાયેલી હતી. માંડવીના વહાણવટીઓ વિશ્વના દરિયામાં અટપટા ગણાતા અરબ સાગરમાં એવી રીતે ફરતા, જાણે માના ખોળામાં રમતું કોઈ બાળક.

આજે ભલે આધુનિક સ્ટીમરો અને ક્રૂઝ જહાજોનો જમાનો હોય, પરંતુ એક સમય એવો હતો જ્યારે માંડવીના ખારવાઓએ પોતાના હાથે બનાવેલા લાકડાના વિશાળ વહાણોમાં બેસીને કોઈ પણ આધુનિક યંત્રો કે જીપીએસ (GPS) સિસ્ટમ વિના દુનિયાના સાત સમંદર ખેડ્યા હતા. આ લેખમાં આપણે માંડવીના એ જ ગૌરવશાળી ઇતિહાસ, સાહસિક નાવિકો, કાનજી માલમ જેવા ઐતિહાસિક પાત્રો અને માંડવીના ૪૦૦ વર્ષ જૂના વહાણ બાંધકામ ઉદ્યોગની રોમાંચક સફર કરીશું.

માંડવી બંદરની સ્થાપના અને સુવર્ણ યુગ

માંડવી શહેર અને તેના બંદરની સ્થાપના કચ્છના મહારાવ શ્રી ખેંગારજી પહેલાએ ઈ.સ. ૧૫૭૪ થી ૧૫૮૦ ના સમયગાળા દરમિયાન કરી હતી. માંડવીની ભૌગોલિક સ્થિતિ એટલી અનુકૂળ હતી કે તે રણના ઊંટ-કાફલાના વેપાર માર્ગ (Camel Caravan Route) અને દરિયાઈ મસાલા માર્ગ (Maritime Spice Route) નું સંગમ સ્થાન બની ગયું હતું.

૧૮મી સદીમાં માંડવી માળવા, મારવાડ અને સિંધ સાથેના આંતરિક વેપાર માટેનું એક મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર હતું. કચ્છના રાજાઓને પણ આ બંદરથી ઘણો ફાયદો થતો હતો. ભૌગોલિક રીતે ઓમાન અને અરેબિયન બંદરોની નજીક હોવાને કારણે, મહારાવ ભારમલજીએ માંડવીને હજ યાત્રાળુઓ માટેના મુખ્ય બંદર તરીકે પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. તેમણે માંડવીથી મક્કા સુધીની જહાજ સેવા શરૂ કરી હતી, જેનાથી પ્રસન્ન થઈને મુઘલ સમ્રાટ જહાંગીરે કચ્છને કરમુક્ત પણ કર્યું હતું.

વર્ષ ૧૭૮૦ માં માંડવી ખાતે “બ્રિટાનિકા” (Britanica) નામનું અત્યંત વિશાળ જહાજ બનાવવામાં આવ્યું હતું, જે માંડવીના શિપબિલ્ડીંગ ઉદ્યોગની ભવ્યતાનો પુરાવો આપે છે.

ખારવા સમાજ અને સાહસિક દરિયાખેડુઓ

માંડવીના વહાણવટાના ઇતિહાસમાં સૌથી મોટો સિંહફાળો ખારવા અને ભડાલા સમુદાયનો રહ્યો છે. એવું માનવામાં આવે છે કે ખારવા સમાજ મૂળ રાજસ્થાનથી ઉદ્ભવ્યો હતો અને દસમી સદીની આસપાસ તેઓ દરિયાકાંઠે સ્થળાંતરિત થયા હતા. ખારવાઓ મૂળ રાજપૂત વંશના હોવાનું મનાય છે, જેમાં મુખ્યત્વે રઘુવંશી અને સૂર્યવંશી શાખાઓ છે.

દરિયાકાંઠે વસ્યા પછી તેઓ ધીમે ધીમે માછીમારી, આયાત-નિકાસ અને વહાણવટાના વ્યવસાય સાથે જોડાઈ ગયા અને ‘દરિયાઈ છોરું’ તરીકે ઓળખાવા લાગ્યા. દરિયામાં ચાંચિયાઓ (Pirates) નો ત્રાસ ખૂબ રહેતો. લૂંટારાઓ અવારનવાર જહાજો પર હુમલો કરતા, પરંતુ ખારવાઓ ક્યારેય ડરતા નહીં. તેમનામાં રાજપૂતો જેવી શૂરવીરતા હતી, તેથી તેઓ ચાંચિયાઓનો મજબૂતીથી સામનો કરતા. તેમની આ બહાદુરીના કારણે જ પોરબંદર અને અન્ય વિસ્તારોના ઉદ્યોગપતિઓ પોતાના માલસામાનની સુરક્ષા માટે ખારવાઓને નોકરી પર રાખતા હતા.

અફાટ દરિયામાં દિશાસૂચનનું અદભુત જ્ઞાન

આજના જમાનામાં જહાજ ચલાવવા માટે રડાર, સોનાર સિસ્ટમ અને સેટેલાઈટ નેવિગેશન હોય છે. પરંતુ કલ્પના કરો કે ૪૦૦ વર્ષ પહેલાં વચલા દરિયે જ્યારે ચારે બાજુ માત્ર પાણી જ દેખાતું હોય ત્યારે આ વહાણવટીઓ દિશા કેવી રીતે નક્કી કરતા હશે?

કચ્છના વહાણવટીઓને આકાશના તારા અને નક્ષત્રોનું ઊંડું અને સચોટ જ્ઞાન હતું. તેઓ માત્ર આકાશ ભણી નજર કરીને, પવનની દિશા પારખીને અને દરિયાના પ્રવાહોના સ્વરૂપ પરથી પોતાની મંઝિલનો માર્ગ નક્કી કરી લેતા. તેઓની પાસે એવી જન્મજાત કોઠાસૂઝ હતી કે કયા મહિનામાં કઈ દિશામાં પવન વાશે અને કયા સમયે સમુદ્રમાં તોફાન આવી શકે છે, તેનું તેઓ ચોક્કસ અનુમાન લગાવી શકતા.

જ્યારે કચ્છી વહાણોએ આખા વિશ્વમાં ડંકો વગાડ્યો

માંડવીના વહાણો માત્ર ભારતના કાંઠે જ નહીં, પરંતુ પૂર્વ આફ્રિકા અને મધ્ય પૂર્વના દેશો સુધી નિયમિત સફર કરતા. ભદ્રેશ્વર અને માંડવી બંદરો પરથી રવાના થઈને આ જહાજો મસ્કત, મોમ્બાસા, મલીન્દી, મોગાદીસુ, કીલ્વા, ઝાંઝીબાર અને દારેસલામ જેવા બંદરો પર પહોંચતા.

કચ્છની લોહાણા, ભાટિયા, ખોજા અને મેમણ જેવી વેપારી જ્ઞાતિઓ આફ્રિકા અને ઓમાન સાથેના વેપારમાં મોખરે હતી. માંડવીના નાવિકો આ વેપારીઓનો માલસામાન લઈને આફ્રિકા પહોંચતા. પૂર્વ આફ્રિકામાં તો કચ્છીઓએ પોતાની મોટી વસાહતો પણ ઊભી કરી હતી.

આજે પણ કચ્છી લોકોને ભાવાત્મક એકતાથી બાંધી રાખનાર કોઈ ચીજ હોય તો એ છે તેમની ‘કચ્છી ભાષા’. વિદેશની ધરતી પર પણ જ્યારે બે કચ્છીઓ મળતા, ત્યારે તેમની માતૃભાષા તેમને એકબીજા સાથે જોડી દેતી.

વાસ્કો દ ગામા અને કચ્છી નાવિક કાનજી માલમ

ઇતિહાસના પુસ્તકોમાં આપણને ભણાવવામાં આવે છે કે પોર્ટુગીઝ ખલાસી વાસ્કો દ ગામાએ ૧૪૯૮માં ભારત આવવાના જળમાર્ગની શોધ કરી હતી. પરંતુ બહુ ઓછા લોકો જાણે છે કે વાસ્કો દ ગામાને ભારતનો રસ્તો બતાવનાર એક ગુજરાતી નાવિક હતો, જેનું નામ હતું – કાનજી માલમ. કાનજી માલમ કચ્છી ભાષા બોલતો હતો અને આફ્રિકાના બંદરોથી વાકેફ હતો.

૧૪૯૭ની આઠમી જુલાઈએ વાસ્કો દ ગામા પોર્ટુગલથી નીકળ્યો હતો. એપ્રિલ ૧૪૯૮માં જ્યારે તે આફ્રિકાના મલીંદી (Malindi) બંદરે પહોંચ્યો, ત્યારે તેની આગળની સફર અટકી ગઈ. તે સમજી ગયો કે કોઈ કુશળ હિન્દુસ્તાની નાવિક વિના હિંદ મહાસાગર પાર કરીને ભારત પહોંચવું અશક્ય છે. પોર્ટુગલના ખલાસીઓને અરબ સાગરના મોસમી પવનો (Monsoon winds) નું જ્ઞાન નહોતું.

વાસ્કો દ ગામાએ ત્યાંના આરબ રાજા શેખ અહમદને વિનંતી કરી. યોગાનુયોગે, કાનજી માલમ એ આરબ શેખનો અતિ વિશ્વાસુ અને કુશળ માલમ (કેપ્ટન) હતો. કાનજી માટે આફ્રિકા અને ભારત વચ્ચેનો અરબ સાગર પોતાના ઘરના આંગણા સમાન હતો. ૧૪મી એપ્રિલ ૧૪૯૮ના રોજ વાસ્કો દ ગામાનું જહાજ કાનજી માલમના માર્ગદર્શન હેઠળ મલિંદીથી ભારત આવવા નીકળ્યું. કાનજીના અગાધ જ્ઞાન અને કુશળતા જોઈને વાસ્કો દ ગામા પણ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયો હતો.

આખરે ૨૦મી મે ૧૪૯૮ના રોજ કાનજી માલમે વાસ્કો દ ગામાને દક્ષિણ ભારતના કાલિકટ (કોઝિકોડ) બંદરે સફળતાપૂર્વક પહોંચાડ્યો. કાલિકટના રાજા ઝામોરીને કાનજીના પહેરવેશ પરથી જ તેને ઓળખી લીધો હતો કે આ ભારતીય છે. જેટલો જશ ઈતિહાસમાં વાસ્કો દ ગામાને મળ્યો, જો એટલો જ જશ તે સમયે કાનજી માલમને મળ્યો હોત, તો કદાચ દરિયાઈ ઈતિહાસ કંઈક જુદો જ હોત.

મહિલા વહાણવટી: ગુજરાતની પ્રથમ નાખુવા ‘કબી’

ઇતિહાસ માત્ર પુરુષોના પરાક્રમો પૂરતો સીમિત નથી. માંડવીના દરિયામાં એક એવી વીરાંગના પણ થઈ ગઈ જેણે જહાજના કેપ્ટન (માલમ/નાખુવા) તરીકે દરિયા ખેડ્યો હતો. આ મહિલાનું નામ હતું કબી.

વાત છે ઇ.સ. ૧૯૪૩ના સમયની. કબીના પિતા ભોલુ માલમ એક ખૂબ જ અનુભવી દરિયાખેડુ હતા. તેમણે પોતાની દીકરી કબીને માત્ર ભણાવી જ નહીં, પરંતુ આકાશ જોઈને દિશા નક્કી કરવાનું, દરિયાના પ્રવાહોને સમજવાનું અને સમુદ્રના રુદ્ર સ્વરૂપોનો સામનો કરવાનું જ્ઞાન પણ આપ્યું હતું. કબીના પતિ મીઠુ માલમ હતા, જેમને ક્ષય (T.B.) નો રાજરોગ લાગુ પડ્યો હતો.

પરિવારની જવાબદારી નિભાવવા કબીએ પોતે જહાજનું સુકાન હાથમાં લીધું. માંડવીની આ ‘કબી’ ગુજરાતની પહેલી એવી મહિલા હતી જે માલમ બનીને વહાણ સાથે અફાટ દરિયામાં ઉપડી હતી. સાથી ખારવાઓ પણ તેના કૌશલ્યને ઓળખતા હતા, એટલે જ કબીની આગેવાની હેઠળ કોઈને વાંધો ન હતો. કમનસીબે, કબીનું નામ આજે ઇતિહાસના પાનાઓ પર ક્યાંક ખોવાઈ ગયું છે.

રામસંગ માલમની સિદ્ધિઓ અને કળા

માંડવીના વહાણવટીઓની પ્રતિભા માત્ર વહાણ ચલાવવા પૂરતી જ મર્યાદિત નહોતી. ભુજના પ્રખ્યાત ‘આયના મહેલ’ના સર્જક રામસંગ માલમ પણ આવા જ એક અદભુત રત્ન હતા. રામસંગ માલમ દરિયાઈ સફર કરતા કરતા યુરોપના હોલેન્ડ (નેધરલેન્ડ) પહોંચી ગયા હતા. તેઓ ત્યાં ૧૮ વર્ષ રહ્યા અને ગન-કાસ્ટિંગ (તોપ બનાવવી), ઘડિયાળ નિર્માણ, કાચની બનાવટો, ઇનેમલ વર્ક અને આર્કિટેક્ચર જેવી અદ્યતન યુરોપિયન કુશળતાઓ શીખીને ભારત પાછા ફર્યા હતા.

ભુજના તત્કાલીન મહારાવ લખપતજીએ તેમની કળાની કદર કરી અને તેમને આયના મહેલ બનાવવાનું કામ સોંપ્યું. આજે પણ ભુજના આયના મહેલમાં રામસંગ માલમની અદભુત કલાકૃતિઓ અને કાચનું કામ હયાત છે, જે એક દરિયાખેડુની કલાત્મક દ્રષ્ટિનો જીવંત પુરાવો છે.

માંડવીનો ૪૦૦ વર્ષ જૂનો જહાજવાડો અને લાકડાના વહાણોનું બાંધકામ

માંડવી માત્ર તેના નાવિકો માટે જ નહીં, પરંતુ તેના શિપબિલ્ડીંગ (વહાણ બાંધકામ) ઉદ્યોગ માટે પણ વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત હતું. રુક્માવતી નદીના કિનારે આવેલો માંડવીનો જહાજવાડો ૪૦૦ વર્ષ કરતાં પણ જૂનો છે. અહીં બનતા લાકડાના જહાજો (Dhows) છેક ઇંગ્લેન્ડ સુધીની સફર ખેડતા અને હેમખેમ પાછા આવતા.

માંડવીના કારીગરોની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તેઓ જહાજ બનાવવા માટે કાગળ પર કોઈ આધુનિક બ્લુ-પ્રિન્ટ (Blue-print) નથી બનાવતા. જહાજની આખી ડિઝાઇન, માપ અને ગણતરીઓ પેઢીઓથી તેમના મગજમાં વણાયેલી છે. સાલ, બાવળ અને અન્ય મજબૂત લાકડાનો ઉપયોગ કરીને વિશાળકાળ વહાણો બનાવવાની કળા અહીંના મિસ્ત્રીઓ પાસે છે. લોખંડના જાડા ખીલા, સુતરની દોરીઓ અને ડામરનો ઉપયોગ કરીને જહાજને એવું વોટર-પ્રૂફ અને મજબૂત બનાવવામાં આવે છે કે તે અરબ સાગરના ખતરનાક તોફાનોમાં પણ ટકી શકે.

આજે પણ માંડવી જાવ તો રુક્માવતી નદીના કાંઠે કારીગરો વિશાળ લાકડાના જહાજો બનાવતા જોવા મળે છે, જે માંડવીની આ ભવ્ય પરંપરાને જીવંત રાખે છે.

આધુનિકીકરણ અને વહાણવટાનો અસ્ત

૧૯મી સદીના અંત અને ૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ આવી. લાકડાના જહાજોનું સ્થાન સ્ટીલના સ્ટીમરોએ લીધું. હવાના પવનો પર આધાર રાખતા વહાણોની જગ્યાએ શક્તિશાળી એન્જિનો આવી ગયા. આ આધુનિકીકરણના કારણે માંડવીના પરંપરાગત વહાણવટા અને વેપારને મોટો ફટકો પડ્યો. મુંબઈ અને કંડલા જેવા ડીપ-વોટર પોર્ટ્સ (Deep-water ports) નો વિકાસ થતાં માંડવીનું મહત્વ ધીમે ધીમે ઘટવા લાગ્યું.

જોકે, માછીમારી અને કાર્ગો ટ્રાન્સપોર્ટ માટે આજે પણ માંડવીમાં નાના-મોટા લાકડાના વહાણો બને છે, અને તેને દુબઈ કે ગલ્ફ દેશોના વેપારીઓ દ્વારા ખરીદવામાં પણ આવે છે.

નિષ્કર્ષ

માંડવીના વહાણવટીઓ અને ખારવા સમાજનો ઇતિહાસ એ સાહસ, શૌર્ય અને દરિયાઈ વિજ્ઞાનનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. કાનજી માલમથી લઈને કબી માલમ સુધીના પાત્રો આપણને યાદ અપાવે છે કે એક સમય એવો હતો જ્યારે કચ્છના આ દરિયાઈ છોરુંઓએ દુનિયાના ખૂણે ખૂણે પોતાનો ડંકો વગાડ્યો હતો. જ્યારે પણ ભારતનો મેરીટાઇમ ઇતિહાસ (દરિયાઈ ઇતિહાસ) લખાશે, ત્યારે માંડવીના આ સાહસિક વહાણવટીઓનું નામ હંમેશા સુવર્ણ અક્ષરોમાં ઝળહળતું રહેશે.