ગુજરાતી ડાયસ્પોરા: આફ્રિકા, અમેરિકા અને UK માં ગુજરાતીઓનો ઇતિહાસ.

વિશ્વના નકશા પર કદાચ જ એવો કોઈ દેશ હશે જ્યાં ગુજરાતીઓ વસ્યા ન હોય. “જ્યાં જ્યાં વસે એક ગુજરાતી, ત્યાં ત્યાં સદાકાળ ગુજરાત” – કવિ ખબરદારની આ પંક્તિઓ ગુજરાતી ડાયસ્પોરા (પ્રવાસી ગુજરાતીઓ) ની વૈશ્વિક હાજરીને સાર્થક કરે છે. ગુજરાતી પ્રજા તેના વેપારી કૌશલ્ય, સાહસિક વૃત્તિ, પરિશ્રમ અને કોઈપણ નવી સંસ્કૃતિમાં ભળી જવાની અદભુત ક્ષમતા માટે જાણીતી છે. આ લેખમાં આપણે આફ્રિકા, અમેરિકા (USA) અને યુનાઇટેડ કિંગડમ (UK) માં ગુજરાતીઓના ઐતિહાસિક પ્રવાસ, તેમના સંઘર્ષો અને તેમની અપ્રતિમ સફળતાની ગાથાનું વિસ્તૃત વર્ણન કરીશું.

૧. આફ્રિકામાં ગુજરાતીઓ: સાહસ અને સંઘર્ષની ભૂમિ

આફ્રિકા, ખાસ કરીને પૂર્વ અને દક્ષિણ આફ્રિકા, ગુજરાતીઓના વૈશ્વિક સ્થળાંતરનો સૌથી જૂનો અને મહત્વપૂર્ણ પડાવ રહ્યો છે. આફ્રિકા અને ગુજરાત વચ્ચેનો સંબંધ સદીઓ જૂનો છે.

પ્રારંભિક વેપાર અને દરિયાઈ ખેડાણ

બ્રિટિશ શાસન પહેલાં પણ, ગુજરાતના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો (જેમ કે પોરબંદર, માંડવી, સુરત) ના ખલાસીઓ અને વેપારીઓ લાકડાના વહાણો (Dhows) દ્વારા હિંદ મહાસાગર પાર કરીને પૂર્વ આફ્રિકાના ટાપુઓ જેવા કે ઝાંઝીબાર અને મોમ્બાસા સુધી વેપાર અર્થે જતા હતા. તેઓ મરી-મસાલા, કાપડ અને અન્ય ચીજવસ્તુઓનો વેપાર કરતા હતા.

બ્રિટિશ સંસ્થાનવાદ અને યુગાન્ડા રેલવે (૧૯મી સદીનો અંત)

આફ્રિકામાં ગુજરાતીઓની મોટી વસાહતનો સાચો પાયો ૧૯મી સદીના અંતમાં નંખાયો. જ્યારે બ્રિટિશરોએ પૂર્વ આફ્રિકામાં (કેન્યા અને યુગાન્ડા) ‘યુગાન્ડા રેલવે’ બનાવવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે તેમને સસ્તા અને કુશળ શ્રમિકોની જરૂર પડી.

• શ્રમિકો (Coolies) અને કારીગરો: હજારોની સંખ્યામાં ભારતીયો (જેમાં મોટાભાગના ગુજરાતીઓ અને પંજાબીઓ હતા) કરાર આધારિત મજૂરો તરીકે આફ્રિકા ગયા.
• વેપારીઓ (Dukawalas): રેલવેના મજૂરોની પાછળ પાછળ ગુજરાતના લોહાણા, પાટીદાર, વાણિયા અને અન્ય સમાજના લોકો નાના વેપારીઓ તરીકે ત્યાં પહોંચ્યા. તેઓએ આફ્રિકાના અંતરિયાળ ગામડાઓમાં નાની દુકાનો ખોલી, જેને સ્થાનિક ભાષામાં ‘દુકાવાલા’ (Dukawala) તરીકે ઓળખવામાં આવતા. આ દુકાવાલાઓએ આફ્રિકાના આર્થિક માળખાને વિકસાવવામાં મોટો ફાળો આપ્યો.

દક્ષિણ આફ્રિકા અને મહાત્મા ગાંધી

દક્ષિણ આફ્રિકામાં પણ ગુજરાતીઓનો મોટો ઇતિહાસ છે. ૧૮૯૩માં જ્યારે મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી એક ગુજરાતી મુસ્લિમ વેપારી દાદા અબ્દુલ્લાનો કેસ લડવા દક્ષિણ આફ્રિકા ગયા, ત્યારે તેમણે ત્યાં વસતા ગુજરાતીઓ અને અન્ય ભારતીયો પર થતા વંશીય ભેદભાવનો સામનો કર્યો. દક્ષિણ આફ્રિકાના ડરબન અને પ્રિટોરિયા જેવા શહેરોમાં ગુજરાતીઓએ વેપારમાં મજબૂત પકડ જમાવી હતી.

યુગાન્ડામાંથી હકાલપટ્ટી (૧૯૭૨ નો કાળો અધ્યાય)

પૂર્વ આફ્રિકામાં ગુજરાતીઓ ખૂબ સમૃદ્ધ થયા. પરંતુ આ સમૃદ્ધિ સ્થાનિક રાજકારણમાં ઈર્ષ્યાનું કારણ બની.

• ૧૯૭૨માં યુગાન્ડાના સરમુખત્યાર ઇદી અમીન (Idi Amin) એ એલાન કર્યું કે તમામ એશિયનો (જેમાં ૮૦% થી વધુ ગુજરાતીઓ હતા) એ ૯૦ દિવસની અંદર દેશ છોડી દેવો પડશે.
• આ ઘટના ગુજરાતી ડાયસ્પોરા માટે સૌથી મોટો આઘાત હતો. હજારો ગુજરાતીઓએ પોતાની પેઢીઓની સંપત્તિ, ઘર અને વ્યવસાય રાતોરાત છોડીને ખાલી હાથે બ્રિટન, કેનેડા અને ભારત તરફ શરણાર્થી તરીકે હિજરત કરવી પડી.

જોકે, કેન્યા અને તાંઝાનિયામાં વસતા ગુજરાતીઓએ ત્યાં જ રહીને પોતાનો વેપાર ચાલુ રાખ્યો અને આજે પણ પૂર્વ આફ્રિકાના અર્થતંત્રમાં (જેમ કે મધવાણી ગ્રુપ, ચાંદરીયા ગ્રુપ) ગુજરાતીઓનું વર્ચસ્વ છે.

૨. યુનાઇટેડ કિંગડમ (UK) માં ગુજરાતીઓ: શરણાર્થીથી શાસક સુધી

બ્રિટનમાં ગુજરાતીઓનો ઇતિહાસ બે મુખ્ય તબક્કામાં વહેંચાયેલો છે: સીધા ભારતથી આવેલા લોકો અને આફ્રિકાથી વિસ્થાપિત થઈને આવેલા લોકો.

પ્રારંભિક સ્થળાંતર (૧૯૫૦ થી ૧૯૬૦ નો દાયકો)

બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી બ્રિટનને પુનર્નિર્માણ માટે શ્રમિકોની ભારે જરૂર હતી. આ સમયે ગુજરાતના આણંદ, નડિયાદ, નવસારી અને સુરત આસપાસના વિસ્તારોમાંથી ઘણા યુવાનો ફેક્ટરીઓ અને ટેક્સટાઈલ મિલોમાં કામ કરવા બ્રિટન પહોંચ્યા.

પૂર્વ આફ્રિકન એશિયનોનું આગમન (૧૯૭૦ નો દાયકો)

યુકેના ગુજરાતી ડાયસ્પોરાને સૌથી મોટો વળાંક ત્યારે મળ્યો જ્યારે કેન્યા (૧૯૬૮) અને યુગાન્ડા (૧૯૭૨) માંથી વિસ્થાપિત થયેલા હજારો ગુજરાતીઓ બ્રિટન પહોંચ્યા.

• શરૂઆતનો સંઘર્ષ: આફ્રિકામાં વૈભવી જીવન જીવતા અને મોટા કારખાનાઓના માલિકો અહીં બ્રિટનમાં શરણાર્થી તરીકે આવ્યા હતા. ભાષાની સમસ્યા ન હોવા છતાં, કડકડતી ઠંડી, વંશીય ભેદભાવ અને ફેક્ટરીઓની શિફ્ટ ડ્યુટીઓએ તેમની કસોટી કરી.
• કોર્નર શોપ્સ (Corner Shops): ગુજરાતીઓના લોહીમાં રહેલા વેપારે તેમને ઝાઝો સમય મજૂર રહેવા ન દીધા. તેમણે નાની બચત ભેગી કરીને બ્રિટનમાં ‘ન્યૂઝ એજન્ટ’ (Newsagents), પોસ્ટ ઓફિસ અને કરિયાણાની નાની દુકાનો (Corner shops) ખરીદવાનું શરૂ કર્યું. સવારે ૫ વાગ્યાથી લઈને રાતના ૧૦ વાગ્યા સુધી મહેનત કરીને તેમણે બ્રિટનના રિટેલ સેક્ટર પર પ્રભુત્વ જમાવ્યું.

લંડન અને લેસ્ટર (Leicester): ગુજરાતીઓના ગઢ

• લેસ્ટર: લેસ્ટર શહેર આજે યુરોપની બહાર સૌથી મોટી ભારતીય (ખાસ કરીને ગુજરાતી) વસ્તી ધરાવતું શહેર છે. દિવાળી અને નવરાત્રીના સમયે લેસ્ટરનો ગોલ્ડન માઈલ (Golden Mile) રોડ સુરત કે અમદાવાદ જેવો જ ભાસે છે.
• લંડન: લંડનના વેમ્બલી (Wembley), હેરો (Harrow) અને બ્રેન્ટ (Brent) વિસ્તારોમાં ગુજરાતી સંસ્કૃતિ ધબકે છે.

વર્તમાન સિદ્ધિઓ

આજે બ્રિટનમાં ગુજરાતીઓ ફેક્ટરીના કામદાર મટીને મોટા ઉદ્યોગપતિઓ, ડોક્ટરો, ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ્સ અને રાજકારણીઓ બની ગયા છે. યુકેની સંસદમાં (House of Commons અને House of Lords) અનેક ગુજરાતી મૂળના નેતાઓ બિરાજે છે (જેમ કે પ્રીતિ પટેલ, લોર્ડ ડોલર પોપટ વગેરે). લંડનમાં આવેલું BAPS શ્રી સ્વામિનારાયણ મંદીર (નીસ્ડન ટેમ્પલ) યુરોપનું પ્રથમ પરંપરાગત હિંદુ મંદિર છે, જે ગુજરાતીઓના સાંસ્કૃતિક ગૌરવનું પ્રતીક છે.

૩. અમેરિકા (USA) માં ગુજરાતીઓ: ‘અમેરિકન ડ્રીમ’ ના સાચા વાહક

યુ.એસ.એ. માં ગુજરાતીઓનો ઇતિહાસ આફ્રિકા કે યુકે જેટલો જૂનો નથી, પરંતુ તેમની સફળતાની ઉડાન સૌથી ઊંચી છે.

ઇમિગ્રેશન એક્ટ ૧૯૬૫ અને પ્રોફેશનલ્સનું આગમન

૧૯૬૫ પહેલાં અમેરિકામાં ભારતીયોને સ્થાયી થવા માટે કડક કાયદા હતા. ૧૯૬૫માં કાયદા બદલાયા અને ટેકનિકલ કૌશલ્ય ધરાવતા લોકો માટે દરવાજા ખુલ્યા.

• આ સમયગાળામાં ગુજરાતમાંથી ઘણા એન્જિનિયરો, ડોક્ટરો અને ફાર્માસિસ્ટ્સ ઉચ્ચ શિક્ષણ અને સારી કારકિર્દીની શોધમાં અમેરિકા પહોંચ્યા.

ધ ‘પટેલ મોટેલ’ ફેનોમેનન (The Patel Motel Phenomenon)

અમેરિકામાં ગુજરાતીઓની ઓળખનો સૌથી રોમાંચક હિસ્સો એટલે મોટેલ ઇન્ડસ્ટ્રી (Motel Industry).

• ૧૯૭૦ ના દાયકામાં, ખાસ કરીને યુગાન્ડાથી વિસ્થાપિત થઈને અમેરિકા આવેલા કેટલાક ગુજરાતીઓએ (જેમાં મોટાભાગના પાટીદાર હતા) નાના અને સસ્તા મોટેલ (હાઇવે પરના રૂમ-ભાડાના આવાસ) ખરીદવાનું શરૂ કર્યું.
• બિઝનેસ મોડેલ: તેઓ મોટેલ ખરીદતા, આખો પરિવાર રિસેપ્શનથી લઈને સફાઈ સુધીનું બધું જ કામ જાતે કરતો. મોટેલના જ એક નાના રૂમમાં તેઓ રહેતા, જેથી રહેવાનો અને કામદારોનો ખર્ચ બચી જતો.
• આ મહેનતનું પરિણામ એ આવ્યું કે આજે અમેરિકાની કુલ હોસ્પિટાલિટી ઇન્ડસ્ટ્રી (હોટેલ/મોટેલ) માં ૬૦% થી વધુ માલિકી ગુજરાતીઓની છે. તેમની સંસ્થા AAHOA (Asian American Hotel Owners Association) અમેરિકાની સૌથી શક્તિશાળી બિઝનેસ લોબીઓમાંની એક છે.

કન્વીનિયન્સ સ્ટોર્સ અને આઈ.ટી. ક્ષેત્ર

મોટેલ ઉપરાંત, ડંકિન ડોનટ્સ (Dunkin’ Donuts), સબવે (Subway), ગેસ સ્ટેશન્સ અને 7-Eleven જેવા કન્વીનિયન્સ સ્ટોર્સમાં પણ ગુજરાતીઓનું મોટું વર્ચસ્વ છે. છેલ્લા બે દાયકામાં, સિલિકોન વેલી (કેલિફોર્નિયા) માં આઈટી પ્રોફેશનલ્સ તરીકે પણ હજારો ગુજરાતી યુવાનોએ પોતાનું આગવું સ્થાન બનાવ્યું છે.

સાંસ્કૃતિક કેન્દ્રો

ન્યુ જર્સી (New Jersey) નું એડિસન (Edison) શહેર મિની ગુજરાત તરીકે ઓળખાય છે. ટેક્સાસ (હ્યુસ્ટન, ડલાસ), શિકાગો અને એટલાન્ટા જેવા શહેરોમાં વિશાળ સ્વામિનારાયણ મંદિરો, હવેલીઓ અને જૈન દેરાસરો આવેલા છે. ન્યુ જર્સીના ગરબા તો વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે.

૪. સાંસ્કૃતિક જાળવણી અને વતનપ્રેમ

ગુજરાતી ડાયસ્પોરાની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તેઓ દુનિયાના કોઈપણ ખૂણે ગયા, તેમણે પોતાની સંસ્કૃતિ અને માતૃભૂમિ સાથેનો નાળછેદ ક્યારેય તૂટવા દીધો નથી.

• આહાર અને ઉત્સવો: આજે લંડનના ટેસ્કો (Tesco) કે અમેરિકાના વોલમાર્ટ (Walmart) માં ખાખરા, ગાંઠિયા અને જલેબી આસાનીથી મળે છે. નવરાત્રી, દિવાળી અને ઉત્તરાયણની ઉજવણી હવે વિદેશની ધરતી પર મેયર અને પ્રમુખોની હાજરીમાં થાય છે.
• ભાષા: પ્રથમ પેઢીના ગુજરાતીઓએ તેમના બાળકોને ઘરમાં ગુજરાતી બોલતા શીખવવાનો આગ્રહ રાખ્યો છે. ઘણા મંદિરો અને સંસ્થાઓ દ્વારા રવિવારની ગુજરાતી શાળાઓ (Sunday Schools) ચલાવવામાં આવે છે.
• ધર્મ અને સંસ્થાઓ: BAPS સ્વામિનારાયણ સંસ્થા, ઇસ્કોન, ચિન્મય મિશન, અને વિવિધ જૈન સંગઠનોએ પ્રવાસી ગુજરાતીઓને સાંસ્કૃતિક રીતે જોડી રાખવામાં ધરી સમાન ભૂમિકા ભજવી છે. રોબિન્સવિલે, ન્યુ જર્સીમાં તાજેતરમાં જ બનેલું વિશાળ બીએપીએસ અક્ષરધામ મહામંદિર ભારતીય શિલ્પકળાનો વિદેશમાં સર્વશ્રેષ્ઠ નમૂનો છે.
• વતનપ્રેમ અને પરોપકાર (Philanthropy): પ્રવાસી ગુજરાતીઓ ક્યારેય પોતાના ગામ કે દેશને ભૂલ્યા નથી. ગુજરાતમાં જ્યારે ૨૦૦૧ નો ભૂકંપ આવ્યો હોય કે પછી ગામડાઓમાં શાળા, કોલેજ, હોસ્પિટલ કે જળસંચયના પ્રોજેક્ટ્સ બનાવવાના હોય, NRI (Non-Resident Indians) ગુજરાતીઓએ કરોડો રૂપિયાનું દાન આપીને માતૃઋણ અદા કર્યું છે. ચરોતર, કચ્છી અને સૌરાષ્ટ્રના ઘણા ગામડાઓ NRI ફંડિંગના કારણે આજે સ્માર્ટ વિલેજ બની ગયા છે.

૫. પડકારો અને ભવિષ્યની દિશા

જોકે આ ઐતિહાસિક પ્રવાસ હંમેશા સરળ રહ્યો નથી. નવી પેઢી (Second and Third Generation) સામે પોતાના મૂળિયાં જાળવી રાખવાનો પડકાર છે.

• આઇડેન્ટિટી ક્રાઇસિસ: વિદેશમાં જન્મેલી અને ઉછરેલી નવી પેઢી પશ્ચિમી સંસ્કૃતિ અને ઘરમાં રહેલી પારંપરિક ગુજરાતી સંસ્કૃતિ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
• ભાષાનો લોપ: ત્રીજી પેઢીમાં ગુજરાતી ભાષા બોલનારાઓનું પ્રમાણ ઘટી રહ્યું છે, જે સાંસ્કૃતિક જાળવણી માટે ચિંતાનો વિષય છે.

તેમ છતાં, આશાનું કિરણ એ છે કે યુવા પેઢી હવે કલા, સંગીત, રાજકારણ અને આધુનિક તકનીકો દ્વારા વૈશ્વિક મંચ પર ગુજરાતનું નામ અલગ રીતે રોશન કરી રહી છે. તેઓ ગ્લોબલ સિટિઝન (Global Citizens) બની ગયા છે, જેમના મૂળ ગુજરાતમાં છે પરંતુ ડાળીઓ સમગ્ર વિશ્વમાં ફેલાયેલી છે.

નિષ્કર્ષ

આફ્રિકાના ધૂળિયા રસ્તાઓ પર નાની દુકાન ચલાવવાથી લઈને, બ્રિટનની ફેક્ટરીઓમાં હાડ થીજવતી ઠંડીમાં કામ કરવાથી લઈને, અમેરિકાના મોટેલ સામ્રાજ્ય પર આધિપત્ય જમાવવા સુધીનો ગુજરાતી ડાયસ્પોરાનો પ્રવાસ એ માનવ અદમ્ય સાહસ અને શ્રમની એક ઐતિહાસિક ગાથા છે. ગુજરાતીઓએ સાબિત કર્યું છે કે સાચો વિકાસ એ પોતાની સંસ્કૃતિ અને મૂલ્યોને જાળવી રાખીને પણ વિશ્વ સાથે તાલ મિલાવવામાં છે. “ગુજરાતી ડાયસ્પોરા” માત્ર એક ભૌગોલિક સ્થળાંતર નથી, પરંતુ વૈશ્વિકરણના ઇતિહાસમાં એક અત્યંત પ્રભાવશાળી અને પ્રેરણાદાયક અધ્યાય છે.