ડચ અને અંગ્રેજોની સુરતમાં કોઠીઓ: ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીનું ભારતમાં પ્રથમ પગલું.

ભારતના વેપારના ઇતિહાસમાં સુરતનું નામ અત્યંત ગૌરવપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે. 16મી અને 17મી સદી દરમિયાન સુરત માત્ર ગુજરાતનું જ નહીં પરંતુ સમગ્ર હિંદુસ્તાનનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ આંતરરાષ્ટ્રીય બંદર હતું. અરબ, પર્શિયા, આફ્રિકા અને યુરોપ સાથેનો સમુદ્રી વેપાર સુરત મારફતે થતો હતો. મસાલા, કાપડ, રેશમ, નીલ, કિંમતી પથ્થરો, અફીણ અને અન્ય અનેક વસ્તુઓના વેપારને કારણે સુરત વિશ્વભરમાં પ્રસિદ્ધ બન્યું હતું.

આ જ સમૃદ્ધિએ યુરોપિયન વેપારીઓને આકર્ષ્યા. સૌપ્રથમ પોર્ટુગીઝો આવ્યા, ત્યારબાદ ડચ (નેધરલેન્ડ્સ) અને પછી અંગ્રેજો આવ્યા. બંનેએ સુરતમાં પોતાની વેપારી કોઠીઓ (Factories) સ્થાપી અને ભારત સાથેના વેપારની શરૂઆત કરી. ખાસ કરીને અંગ્રેજ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની માટે સુરતની કોઠી ભારતમાં તેમના રાજકીય અને આર્થિક પ્રભાવનું પ્રથમ મજબૂત પગલું સાબિત થઈ.

આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે સુરતનું મહત્વ શું હતું, ડચ અને અંગ્રેજો કેમ આવ્યા, તેમની કોઠીઓ કેવી રીતે સ્થાપાઈ, મુગલ શાસકો સાથેના તેમના સંબંધો, વેપારની પદ્ધતિઓ અને કેવી રીતે આ શરૂઆત પછી અંગ્રેજો આખા ભારતના શાસક બની ગયા.

સુરતનું ભૌગોલિક અને વેપારી મહત્વ

ગુજરાતના પશ્ચિમ કિનારે તાપી નદીના મુખ પાસે આવેલું સુરત મધ્યયુગમાં ભારતનું સૌથી વ્યસ્ત બંદર હતું.

સુરતનું મહત્વ અનેક કારણોસર હતું:

• અરબી સમુદ્ર સાથે સીધો સંપર્ક
• મક્કા-મદીના જતાં હજ યાત્રીઓનું મુખ્ય બંદર
• ઉત્તર ભારત અને દક્ષિણ ભારત વચ્ચેનું વેપારી કેન્દ્ર
• ઉત્તમ કપાસી કાપડનું ઉત્પાદન
• આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારીઓ માટે સુરક્ષિત બજાર

મુગલ સમ્રાટ અકબરના સમયમાં સુરતનું મહત્વ ખૂબ વધી ગયું હતું. જહાંગીર અને શાહજહાંના સમયમાં તો સુરત સમગ્ર એશિયાના સૌથી સમૃદ્ધ બંદરોમાં ગણાતું હતું.

યુરોપિયન દેશો ભારત તરફ કેમ આકર્ષાયા?

15મી સદીના અંતે યુરોપમાં મસાલાની ભારે માંગ હતી.

ભારતમાંથી મળતી વસ્તુઓમાં મુખ્યત્વે:

• કાળા મરી
• લવિંગ
• તજ
• એલચી
• કપાસી કાપડ
• રેશમ
• નીલ
• કિંમતી પથ્થરો

આ વસ્તુઓ યુરોપમાં અત્યંત મોંઘી વેચાતી હતી.

આ વેપારમાં અરબ વેપારીઓ અને વેનિસના વેપારીઓનો કબજો હતો.

યુરોપિયન દેશો સીધો ભારત સાથે વેપાર કરવા માંગતા હતા જેથી મધ્યસ્થીઓ દૂર થાય અને વધુ નફો મળે.

પોર્ટુગીઝોનું પ્રારંભિક પ્રભુત્વ

1498માં વાસ્કો દ ગામા ભારત આવ્યો.

ત્યારબાદ પોર્ટુગીઝોએ:

• ગોવા
• દીવ
• દમણ
• કોચીન

જેવા બંદરો પર કબજો કર્યો.

અરબી સમુદ્રમાં તેઓએ પોતાની નૌકાદળની મદદથી વેપાર ઉપર એકાધિકાર સ્થાપવાનો પ્રયાસ કર્યો.

બધા જહાજો પાસેથી “કાર્ટાઝ” નામની પરવાનગી લેવાની ફરજ પાડવામાં આવતી હતી.

આ જ કારણસર ડચ અને અંગ્રેજો પોર્ટુગીઝો સાથે ટકરાયા.

ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની સ્થાપના

1602માં નેધરલેન્ડ્સે ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની (VOC) સ્થાપી.

તે સમયની આ વિશ્વની સૌથી સમૃદ્ધ વેપારી કંપનીઓમાંની એક હતી.

કંપનીના મુખ્ય હેતુ હતા:

• મસાલાના વેપાર ઉપર નિયંત્રણ
• પોર્ટુગીઝોનો પ્રભાવ ઘટાડવો
• એશિયામાં વેપારી મથકો સ્થાપવા

ડચોએ ઇન્ડોનેશિયા, શ્રીલંકા અને ભારત સહિત અનેક સ્થળોએ પોતાની કોઠીઓ સ્થાપી.

અંગ્રેજ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની સ્થાપના

31 ડિસેમ્બર 1600ના રોજ ઇંગ્લેન્ડની રાણી એલિઝાબેથ પ્રથમએ અંગ્રેજ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીને ચાર્ટર આપ્યું.

કંપનીને અધિકાર મળ્યો:

• પૂર્વ દેશો સાથે વેપાર કરવાનો
• વેપારી જહાજો મોકલવાનો
• વેપારી મથકો સ્થાપવાનો

આ શરૂઆતમાં માત્ર વેપારી સંસ્થા હતી.

તે સમયે કોઈએ કલ્પના પણ નહોતી કરી કે એક વેપારી કંપની ભવિષ્યમાં સમગ્ર ભારત ઉપર રાજ કરશે.

કેપ્ટન વિલિયમ હોકિન્સનું આગમન

1608માં કેપ્ટન વિલિયમ હોકિન્સ સુરત આવ્યો.

તે જહાંગીરના દરબારમાં ગયો.

તેનો હેતુ હતો:

• વેપારની મંજૂરી મેળવવી
• સુરતમાં કોઠી સ્થાપવી
• પોર્ટુગીઝોના વિરોધને દૂર કરવો

જોકે શરૂઆતમાં સફળતા મળી નહોતી.

પોર્ટુગીઝોના પ્રભાવને કારણે મુગલ અધિકારીઓ સાવચેત હતા.

સ્વાલી (સુવાલી)નું યુદ્ધ – ઐતિહાસિક વળાંક

1612માં સુરત નજીક સ્વાલી ખાતે અંગ્રેજો અને પોર્ટુગીઝો વચ્ચે દરિયાઈ યુદ્ધ થયું.

કેપ્ટન થોમસ બેસ્ટના નેતૃત્વમાં અંગ્રેજોએ પોર્ટુગીઝોને હરાવ્યા.

આ વિજયના પરિણામે:

• અંગ્રેજોની નૌકાકીય શક્તિ સાબિત થઈ.
• મુગલ શાસકોનો વિશ્વાસ જીત્યો.
• પોર્ટુગીઝોની દાદાગીરી ઓછી થઈ.
• અંગ્રેજોને વેપારની મંજૂરી મળવાની શક્યતા વધી.

આ ઘટના ભારતીય ઇતિહાસમાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.

સુરતમાં અંગ્રેજ કોઠીની સ્થાપના

1613માં અંગ્રેજોને સુરતમાં પ્રથમ સત્તાવાર વેપારી કોઠી સ્થાપવાની મંજૂરી મળી.

આ ભારતની પ્રથમ અંગ્રેજ વેપારી કોઠી હતી.

અહીંથી કંપનીએ:

• કાપડ ખરીદ્યું
• મસાલાનો વેપાર કર્યો
• યુરોપમાં માલ મોકલ્યો
• વેપારીઓ સાથે કરાર કર્યા

સુરત અંગ્રેજ કંપનીનું પ્રથમ મુખ્ય મથક બન્યું.

સર થોમસ રોનું યોગદાન

1615માં સર થોમસ રો જહાંગીરના દરબારમાં અંગ્રેજ રાજદૂત તરીકે આવ્યા.

તેમણે:

• વેપારની વધુ સગવડો મેળવી
• શાહી ફરમાનો મેળવ્યા
• વેપાર ઉપરના પ્રતિબંધ ઘટાડ્યા
• કંપનીને કાયદેસર સ્થાન અપાવ્યું

તેમના પ્રયત્નોથી અંગ્રેજ વેપાર ઝડપથી વધ્યો.

ડચોની સુરત કોઠી

અંગ્રેજોની જેમ ડચોએ પણ સુરતમાં પોતાની કોઠી સ્થાપી.

તેમનો મુખ્ય વેપાર હતો:

• કપાસી કાપડ
• નીલ
• મરી
• અફીણ
• રેશમ

ડચ વેપારીઓ વેપારમાં ખૂબ કુશળ હતા.

તેઓ ખાસ કરીને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં વધુ શક્તિશાળી હતા.

ભારતમાં તેમનો મુખ્ય હેતુ વેપાર હતો, રાજકીય શાસન નહીં.

“કોઠી” એટલે શું?

આજના અર્થમાં “Factory” શબ્દનો અર્થ કારખાનો થાય છે.

પરંતુ તે સમયમાં Factory એટલે વેપારી કોઠી.

તેમાં:

• માલનો સંગ્રહ થતો
• હિસાબ રાખવામાં આવતો
• વેપારીઓ રહેતા
• વિદેશી પ્રતિનિધિઓ કાર્ય કરતા
• માલની ખરીદી અને નિકાસ થતી

આ કોઠીઓ વેપારનું કેન્દ્ર હતી.

સુરતમાંથી કયા માલની નિકાસ થતી?

સુરતમાંથી મુખ્યત્વે:

• કપાસી કાપડ
• મલમલ
• રેશમી કાપડ
• નીલ
• અફીણ
• ખાંડ
• મસાલા
• કિંમતી પથ્થરો

યુરોપમાં મોકલવામાં આવતા.

યુરોપમાંથી શું આવતું?

યુરોપમાંથી ભારત આવતી વસ્તુઓમાં:

• ચાંદી
• સોનું
• તાંબું
• કાચ
• હથિયારો
• ઊની કાપડ
• વૈભવી વસ્તુઓ

મુખ્ય હતી.

ભારતનો વેપાર તુલનાત્મક રીતે વધુ નફાકારક હોવાથી યુરોપિયન વેપારીઓ મોટી માત્રામાં ચાંદી લાવતા.

મુગલ સામ્રાજ્ય સાથેના સંબંધો

મુગલ શાસકો માટે વિદેશી વેપાર આવકનું મહત્વનું સાધન હતો.

તેઓ:

• કસ્ટમ ડ્યૂટી વસૂલતા
• વેપારીઓને સુરક્ષા આપતા
• ફરમાન દ્વારા અધિકારો આપતા

જોકે કોઈપણ યુરોપિયન શક્તિને સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા આપવામાં આવતી નહોતી.

ડચ અને અંગ્રેજો વચ્ચેની સ્પર્ધા

શરૂઆતમાં બંને વેપાર માટે સ્પર્ધા કરતા.

મુખ્ય સ્પર્ધા હતી:

• સસ્તો માલ ખરીદવો
• વધુ નફો કમાવવો
• નવા બજારો મેળવવા
• જહાજોની સુરક્ષા

પરંતુ ભારત કરતાં ઇન્ડોનેશિયામાં બંને વચ્ચે વધુ યુદ્ધો થયા.

સુરતના સ્થાનિક વેપારીઓની ભૂમિકા

સુરતના વેપારીઓ ખૂબ સમૃદ્ધ હતા.

વિખ્યાત વેપારીઓમાં:

• વિરજી વોરા
• શાંતિદાસ ઝવેરી

જેવા વેપારીઓએ યુરોપિયન કંપનીઓ સાથે વેપાર કર્યો.

સ્થાનિક વેપારીઓ વિના યુરોપિયન કંપનીઓ સફળ બની શકી હોત નહીં.

સુરતનું આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર કેન્દ્ર તરીકેનું સ્થાન

સુરતમાં વેપારીઓ આવતા:

• અરબ દેશોમાંથી
• પર્શિયામાંથી
• આર્મેનિયામાંથી
• તુર્કીમાંથી
• ઇંગ્લેન્ડથી
• હોલેન્ડથી
• પોર્ટુગલથી

આથી સુરતને વૈશ્વિક વેપારી શહેર તરીકે ઓળખ મળેલી.

અંગ્રેજોનું ધીમે ધીમે વધતું પ્રભુત્વ

17મી સદી દરમિયાન અંગ્રેજોએ:

• મદ્રાસ
• બોમ્બે
• કલકત્તા

જેવા નવા કેન્દ્રો વિકસાવ્યા.

1668માં બોમ્બે અંગ્રેજ કંપનીને મળ્યા પછી સુરતનું મહત્વ ધીમે ધીમે ઘટવા લાગ્યું.

તેમ છતાં સુરત લાંબા સમય સુધી પશ્ચિમ ભારતનું મહત્વપૂર્ણ વેપારી કેન્દ્ર રહ્યું.

ડચો ભારતમાં પાછળ કેમ પડ્યા?

ડચોએ ભારત કરતાં ઇન્ડોનેશિયા ઉપર વધુ ધ્યાન આપ્યું.

બીજા કારણો:

• અંગ્રેજોની વધતી શક્તિ
• મર્યાદિત રાજકીય રસ
• વેપાર સુધી સીમિત નીતિ
• બ્રિટિશ નૌકાદળની મજબૂત સ્થિતિ

પરિણામે ભારતમાં અંગ્રેજો આગળ નીકળી ગયા.

સુરતથી બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય સુધીની સફર

સુરતમાં સ્થાપાયેલી નાની વેપારી કોઠી આગળ જઈને:

• વેપારી કેન્દ્ર બની,
• સૈન્ય શક્તિ ઊભી કરી,
• સ્થાનિક રાજકારણમાં હસ્તક્ષેપ કર્યો,
• કર વસૂલવા લાગ્યા,
• પ્રદેશો જીત્યા,
• અને અંતે સમગ્ર ભારત ઉપર બ્રિટિશ શાસનની પાયાની ઈંટ બની.

આ સફરની શરૂઆત સુરતથી થઈ હતી.

ગુજરાતના ઇતિહાસમાં સુરતનું સ્થાન

ગુજરાતના ઇતિહાસમાં સુરતનું સ્થાન અદ્વિતીય છે.

અહીંથી:

• યુરોપિયન વેપારનો વિકાસ થયો.
• આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર વિસ્તર્યો.
• ભારતીય કાપડ વિશ્વભરમાં પહોંચ્યું.
• ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ પોતાનું પ્રથમ મજબૂત કેન્દ્ર બનાવ્યું.

સુરતમાં આવેલી કોઠીઓનો વારસો

આજે પણ સુરતમાં કેટલાક ઐતિહાસિક વિસ્તારો અને ઇમારતો યુરોપિયન વેપારના સમયની યાદ અપાવે છે. જોકે મૂળ કોઠીઓમાં સમય સાથે ઘણાં ફેરફારો થયા છે, તેમ છતાં સુરતનું ઐતિહાસિક મહત્વ અખંડિત રહ્યું છે.

સુરત આજે પણ હીરા, કાપડ અને વૈશ્વિક વેપાર માટે જાણીતું શહેર છે. એક રીતે જોઈએ તો વેપારની જે પરંપરા સદીઓ પહેલાં શરૂ થઈ હતી, તેનો આધુનિક સ્વરૂપ આજે પણ જોવા મળે છે.

આર્થિક અને રાજકીય અસર

ડચ અને અંગ્રેજોની કોઠીઓએ ભારતના વેપારને વૈશ્વિક બજારો સાથે વધુ ગાઢ રીતે જોડ્યો. ભારતીય કાપડ અને હસ્તકલા માટે નવા બજારો ખુલ્યા, પરંતુ બીજી તરફ યુરોપિયન કંપનીઓએ ધીમે ધીમે સ્થાનિક રાજકારણમાં દખલ કરવાનું શરૂ કર્યું.

વેપારથી શરૂ થયેલો સંબંધ આગળ જઈને વસાહતી શાસનમાં પરિવર્તિત થયો. આથી સુરતનો ઇતિહાસ માત્ર વેપારનો જ નહીં, પરંતુ ભારતના વસાહતી યુગના આરંભનો પણ સાક્ષી છે.

ઉપસંહાર

ડચ અને અંગ્રેજોની સુરતમાં સ્થાપાયેલી કોઠીઓ ભારતીય ઇતિહાસના એક નવા યુગની શરૂઆત હતી. ડચોએ વેપારને પ્રાથમિકતા આપી, જ્યારે અંગ્રેજોએ વેપાર સાથે રાજકીય પ્રભાવ પણ વધાર્યો. 1613માં સુરતમાં સ્થાપાયેલી અંગ્રેજ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની પ્રથમ કોઠી ભારતના ઇતિહાસમાં એક ઐતિહાસિક વળાંક સાબિત થઈ. આ નાનકડા વેપારી મથકથી શરૂ થયેલી સફર આગળ જઈને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યની સ્થાપના સુધી પહોંચી.

ગુજરાત માટે સુરત માત્ર એક બંદર નહોતું; તે વિશ્વ વેપારનું દ્વાર, સંસ્કૃતિઓના મિલનનું કેન્દ્ર અને આધુનિક ભારતીય ઇતિહાસના મહત્વપૂર્ણ અધ્યાયનું પ્રારંભબિંદુ હતું. તેથી સુરતની કોઠીઓનો ઇતિહાસ સમજવો એટલે ભારતના વસાહતી યુગની શરૂઆતને સમજવી.