ઢોલીવુડ: ગુજરાતી સિનેમાનો પ્રારંભ અને વિકાસ (૧૯૩૨ થી અત્યાર સુધી).

ભારતીય સિનેમાના વિશાળ અને વૈવિધ્યસભર લેન્ડસ્કેપમાં, પ્રાદેશિક ભાષાઓના સિનેમાનું આગવું મહત્વ છે. આમાં ‘ઢોલીવુડ’ (Dhollywood) અથવા ગુજરાતી સિનેમા તરીકે ઓળખાતો ચલચિત્ર ઉદ્યોગ એક વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે. ‘ઢોલીવુડ’ શબ્દ હોલીવુડ અને બોલીવુડ પરથી પ્રેરિત છે, જેમાં ‘ઢોલ’ (ગુજરાતી સંસ્કૃતિનું પ્રતિક) ઉમેરીને આ નામ પ્રચલિત બન્યું છે. તાજેતરના વર્ષોમાં તેને ‘ગોલીવુડ’ (Gollywood) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. ૧૯૩૨માં તેની શરૂઆતથી લઈને આજના મલ્ટિપ્લેક્સ યુગ સુધી, ગુજરાતી સિનેમાએ એક લાંબી, સંઘર્ષપૂર્ણ અને રોમાંચક સફર ખેડી છે. આ લેખમાં આપણે ગુજરાતી સિનેમાના જન્મ, તેના સુવર્ણ યુગ, તેના પતન અને વર્તમાન અર્બન સિનેમાના પુનરુત્થાનની વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.

૧. બીજારોપણ: ગુજરાતી સિનેમાનો પ્રારંભિક તબક્કો (૧૯૩૨ – ૧૯૪૦)

ગુજરાતી સિનેમાનો ઇતિહાસ ભારતીય સિનેમાના પ્રારંભિક દિવસો સાથે જોડાયેલો છે. ૧૯૩૧માં ભારતની પ્રથમ બોલતી ફિલ્મ ‘આલમ આરા’ રજૂ થઈ, અને તેના બરાબર એક વર્ષ પછી, ૯ એપ્રિલ ૧૯૩૨ના રોજ પ્રથમ ગુજરાતી બોલતી ફિલ્મ ‘નરસિંહ મહેતા’ રજૂ થઈ.

પ્રથમ ચલચિત્ર: નરસિંહ મહેતા આ ફિલ્મનું દિગ્દર્શન નાનુભાઈ વકીલે કર્યું હતું. તેમાં મારુતિરાવ, માસ્ટર મનહર, અને ખાતૂને મુખ્ય ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. આ ફિલ્મ ભક્ત કવિ નરસિંહ મહેતાના જીવન પર આધારિત હતી. તે સમયે ધાર્મિક અને પૌરાણિક કથાઓ લોકોમાં ખૂબ લોકપ્રિય હતી, તેથી નિર્માતાઓએ આ વિષય પર પસંદગી ઉતારી હતી. આ ફિલ્મમાં કોઈ ચમત્કારો બતાવવાને બદલે નરસિંહ મહેતાના જીવનના વાસ્તવિક અને માનવીય પાસાઓ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.

પ્રારંભિક વિષયો અને પડકારો શરૂઆતના દાયકામાં, ગુજરાતી ફિલ્મો મોટાભાગે પૌરાણિક કથાઓ, સંતોના જીવનચરિત્ર અને ઐતિહાસિક ઘટનાઓ પૂરતી સીમિત હતી. ‘સતી સાવિત્રી’, ‘મૂળરાજ સોલંકી’, અને ‘અખિલ બ્રહ્માંડમાં’ જેવી ફિલ્મો આ સમયગાળાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ૧૯૩૦ અને ૪૦ના દાયકામાં મુંબઈ (તે વખતનું બોમ્બે) ફિલ્મ નિર્માણનું કેન્દ્ર હતું, અને મોટાભાગની ગુજરાતી ફિલ્મો ત્યાં જ બનતી હતી. આ સમયમાં હોમી માસ્ટર અને રતિલાલ પુનાતર જેવા દિગ્દર્શકોએ નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું. ૧૯૪૮માં આવેલી રતિલાલ પુનાતરની ફિલ્મ ‘ગુણસુંદરી’ એક મોટી હિટ સાબિત થઈ, જેમાં નિરુપા રોયે મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફિલ્મે સામાજિક વિષયો પર ફિલ્મો બનાવવાનો નવો ચીલો ચાતર્યો.

૨. સામાજિક ફિલ્મોનો યુગ અને વિકાસ (૧૯૫૦ – ૧૯૬૦)

૧૯૫૦ના દાયકાથી ગુજરાતી સિનેમામાં પૌરાણિક કથાઓની સાથે સાથે સામાજિક પ્રશ્નો, કૌટુંબિક મૂલ્યો અને પારિવારિક નાટકો પર ફિલ્મો બનવાની શરૂઆત થઈ. આ સમયગાળા દરમિયાન ગુજરાતી સાહિત્યની લોકપ્રિય નવલકથાઓ પરથી ફિલ્મો બનાવવાનું ચલણ વધ્યું.

• સાહિત્ય અને સિનેમાનો સંગમ: પન્નાલાલ પટેલ, ઝવેરચંદ મેઘાણી અને ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી જેવી મહાન સાહિત્યિક હસ્તીઓની કૃતિઓ રૂપેરી પડદે ઉતારવામાં આવી. ‘મળેલા જીવ’ અને ‘માનવીની ભવાઈ’ (જે પાછળથી ફિલ્મ બની) જેવી કૃતિઓએ સિનેમાને સાહિત્યિક ઊંડાણ પૂરું પાડ્યું.
• કલાકારોનો ઉદય: આ દાયકામાં સંજીવ કુમાર (હરિહર જરીવાલા), બિંદુ, અરુણા ઈરાની, અને ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી જેવા દિગ્ગજ કલાકારોએ ગુજરાતી સિનેમામાં પોતાના અભિનયના ઓજસ પાથર્યા.
• વિષયો: દહેજ પ્રથા, વિધવા વિવાહ, સંયુક્ત કુટુંબની સમસ્યાઓ અને સ્ત્રી સશક્તિકરણ જેવા વિષયો કેન્દ્રમાં આવ્યા. ૧૯૫૧માં આવેલી ‘મંગળ ફેરા’ અને ૧૯૬૦ની ‘મહેંદી રંગ લાગ્યો’ આ યુગની ક્લાસિક ફિલ્મો માનવામાં આવે છે. ‘મહેંદી રંગ લાગ્યો’નું સંગીત અવિનાશ વ્યાસે આપ્યું હતું, જેઓ ગુજરાતી ફિલ્મ સંગીતના સૌથી મહાન સંગીતકાર ગણાય છે.

૩. સુવર્ણ યુગ અને સરકારી પ્રોત્સાહન (૧૯૭૦ – ૧૯૮૦)

૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦નો દાયકો ગુજરાતી સિનેમા માટે સાચા અર્થમાં ‘સુવર્ણ યુગ’ ગણી શકાય. આ સમયગાળા દરમિયાન ફિલ્મ નિર્માણમાં જંગી ઉછાળો આવ્યો, જેના બે મુખ્ય કારણો હતા: પ્રાદેશિક દર્શકોનો વધતો જતો રસ અને ગુજરાત સરકારની કરમુક્તિ (Tax Exemption) નીતિ.

સરકારી નીતિ અને તેની અસરો ગુજરાત સરકારે પ્રાદેશિક ફિલ્મોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે મનોરંજન કરમાં ૧૦૦% માફી આપી અને ફિલ્મ નિર્માતાઓ માટે સબસિડીની જાહેરાત કરી. આ નિર્ણયને કારણે ૭૦ના દાયકામાં ઢગલાબંધ ફિલ્મો બની. જોકે, આનાથી એક નકારાત્મક અસર એ પણ થઈ કે ઘણા લોકો માત્ર સબસિડી મેળવવાના હેતુથી ગુણવત્તાહીન ફિલ્મો બનાવવા લાગ્યા.

ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી અને સ્નેહલતાનો જાદુ આ સમયગાળામાં ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી ગુજરાતી સિનેમાના પ્રથમ સુપરસ્ટાર તરીકે ઉભરી આવ્યા. ‘જેસલ તોરલ’, ‘માણિયારો’, ‘જોગીદાસ ખુમાણ’, અને ‘સંત સવૈયાનાથ’ જેવી ફિલ્મોએ બોક્સ ઓફિસ પર ટંકશાળ પાડી. ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી અને સ્નેહલતાની જોડી રૂપેરી પડદા પર સૌથી સફળ જોડી સાબિત થઈ.

રમેશ સિપ્પી, કેતન મહેતા અને સમાંતર સિનેમા (Parallel Cinema) જ્યાં એક તરફ વ્યાવસાયિક લોકકથા આધારિત ફિલ્મો બનતી હતી, ત્યાં બીજી તરફ કેતન મહેતાએ ૧૯૮૦માં ‘ભવની ભવાઈ’ બનાવીને ગુજરાતી સિનેમાને રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખ્યાતિ અપાવી. આ ફિલ્મ અસ્પૃશ્યતા જેવા ગંભીર વિષય પર વ્યંગ કરતી હતી. નસીરુદ્દીન શાહ, સ્મિતા પાટિલ, ઓમ પુરી અને બેન્જામિન ગિલાની જેવા ધુરંધર કલાકારોથી સજ્જ આ ફિલ્મને બે નેશનલ એવોર્ડ મળ્યા હતા.

૪. ગ્રામીણ પૃષ્ઠભૂમિ, સંગીત અને લોકપ્રિયતા (૧૯૮૦ – ૧૯૯૦)

૧૯૮૦ના દાયકાના અંતથી અને ૯૦ના દાયકામાં ગુજરાતી સિનેમા સંપૂર્ણપણે ગ્રામીણ વાતાવરણ, ડાકુઓ, રાજપૂતાના શૌર્ય અને પારિવારિક લાગણીઓ પર કેન્દ્રિત થઈ ગયું.

નરેશ કનોડિયાનો ઉદય ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી બાદ નરેશ કનોડિયા ગુજરાતી ફિલ્મોના સૌથી મોટા સુપરસ્ટાર બન્યા. નરેશ કનોડિયા, રોમા માણેક, હિતેન કુમાર, અને અરવિંદ ત્રિવેદી (જેઓ રામાનંદ સાગરની રામાયણમાં રાવણના પાત્રથી વૈશ્વિક સ્તરે પ્રખ્યાત થયા) ની ફિલ્મો ગામડાઓમાં તંબુઓ (Touring Talkies) અને સિંગલ સ્ક્રીન થિયેટરોમાં હાઉસફુલ જતી.

મહેશ-નરેશની સંગીત મઢેલી સફર આ યુગની ફિલ્મોની સફળતાનું એક મોટું કારણ મહેશ કનોડિયા અને નરેશ કનોડિયાની જોડીનું સંગીત હતું. “સાયબો મારો ગુલાબનો છોડ”, “ગોરી રાધા ને કાળો કાન”, “ઓઢણી ઓઢું ઓઢું ને ઉડી જાય” જેવા ગીતો ગુજરાતના દરેક ઘરમાં ગુંજતા થયા.

‘દેશ રે જોયા દાદા પરદેશ જોયા’ (૧૯૯૮) ગોવિંદભાઈ પટેલ દ્વારા દિગ્દર્શિત અને હિતેન કુમાર તથા રોમા માણેક અભિનીત આ ફિલ્મ ગુજરાતી સિનેમાના ઇતિહાસની સૌથી વધુ કમાણી કરનારી (તે સમયની) બ્લોકબસ્ટર ફિલ્મ બની. આ ફિલ્મે આશરે ૨૨ કરોડ રૂપિયાનો વકરો કર્યો હતો, જે તે સમયે એક આશ્ચર્યજનક આંકડો હતો. આ ફિલ્મે દર્શાવ્યું કે જો દર્શકોની નાડી પારખવામાં આવે તો ગુજરાતી ફિલ્મ પણ બોલીવુડ ફિલ્મોને ટક્કર આપી શકે છે.

૫. પતન અને અંધકારમય સમયગાળો (૨૦૦૦ – ૨૦૧૦)

૨૦૦૦ના દાયકાની શરૂઆત સાથે ગુજરાતી સિનેમામાં ધીમે ધીમે ઓટ આવવા લાગી. આ પતન પાછળ કેટલાક મુખ્ય કારણો જવાબદાર હતા:

1. વિષયોનું પુનરાવર્તન: નિર્માતાઓ ‘ચણિયા-ચોળી’ અને ગ્રામીણ વિષયોમાંથી બહાર આવી શક્યા નહીં. શહેરી દર્શકો અને યુવા પેઢી આ વિષયો સાથે જોડાઈ શકી નહીં.
2. ટેકનિકલ ગુણવત્તાનો અભાવ: જ્યારે હિન્દી અને દક્ષિણ ભારતીય ફિલ્મો ઉચ્ચ સ્તરીય કેમેરા, VFX અને સાઉન્ડ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરી રહી હતી, ત્યારે ગુજરાતી ફિલ્મોનું ટેકનિકલ પાસું ખૂબ નબળું રહ્યું.
3. મલ્ટિપ્લેક્સ કલ્ચર: ભારતમાં મલ્ટિપ્લેક્સનો ઉદય થયો, પરંતુ ગુજરાતી ફિલ્મો સિંગલ સ્ક્રીન માટે જ બનતી રહી. મલ્ટિપ્લેક્સમાં જતો શહેરી વર્ગ ગુજરાતી ફિલ્મોથી વિમુખ થઈ ગયો.
4. સબસિડીનો દુરુપયોગ: સરકાર તરફથી મળતી ૫ લાખની સબસિડી માટે માત્ર ૨-૩ લાખમાં બેફામ ગુણવત્તાહીન ફિલ્મો બનવા લાગી, જે ક્યારેય થિયેટર સુધી પહોંચતી જ નહીં.

આ એક દાયકો એવો હતો જેમાં ગુજરાતી ફિલ્મો પ્રત્યે લોકોના મનમાં એક નકારાત્મક છબી ઉભી થઈ ગઈ. એવું માનવામાં આવતું કે ગુજરાતી ફિલ્મ એટલે માત્ર ડાયરા, ગરબા અને અવાસ્તવિક રડારોળ.

૬. અર્બન ગુજરાતી સિનેમાનો ઉદય: નવો સૂર્યોદય (૨૦૧૨ – અત્યાર સુધી)

૨૦૧૨નું વર્ષ ગુજરાતી સિનેમા માટે ઐતિહાસિક પરિવર્તનનું વર્ષ સાબિત થયું. એક નવા, યુવા અને શિક્ષિત દિગ્દર્શકોના વર્ગે ગુજરાતી સિનેમાની કમાન સંભાળી.

ટર્નિંગ પોઈન્ટ: ‘કેવી રીતે જઈશ’ અને ‘બે યાર’ દિગ્દર્શક અભિષેક જૈને ૨૦૧૨માં ‘કેવી રીતે જઈશ’ બનાવી. આ ફિલ્મ ગુજરાતના પાટીદાર સમાજના અમેરિકા જવાના ક્રેઝ પર આધારિત હતી. આ ફિલ્મે ગુજરાતી સિનેમાને મલ્ટિપ્લેક્સમાં પ્રવેશ અપાવ્યો. આધુનિક કેમેરા વર્ક, શહેરી ભાષા, અને યુવાનોને સ્પર્શતી વાર્તાને કારણે ફિલ્મ સુપરહિટ થઈ. ૨૦૧૪માં આવેલી તેમની બીજી ફિલ્મ ‘બે યાર’ એ પણ અપ્રતિમ સફળતા મેળવી અને દર્શકોને વિશ્વાસ બેઠો કે ગુજરાતીમાં પણ ઉત્તમ કક્ષાની ફિલ્મો બની શકે છે.

મેગા બ્લોકબસ્ટર: ‘છેલ્લો દિવસ’ (૨૦૧૫) કૃષ્ણદેવ યાજ્ઞિક દ્વારા દિગ્દર્શિત કોલેજ લાઇફ પર આધારિત ફિલ્મ ‘છેલ્લો દિવસ’ એ ગુજરાતમાં તહેલકો મચાવી દીધો. આ ફિલ્મના સંવાદો અને પાત્રો યુવાનોમાં એટલા લોકપ્રિય થયા કે તેણે બોક્સ ઓફિસના તમામ રેકોર્ડ તોડી નાખ્યા. આ ફિલ્મથી મલ્હાર ઠાકર, યશ સોની, અને મિત્ર ગઢવી જેવા નવા સ્ટાર્સનો ઉદય થયો. મલ્હાર ઠાકર આજની તારીખમાં અર્બન ગુજરાતી સિનેમાનો સૌથી લોકપ્રિય સ્ટાર ગણાય છે.

રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સિદ્ધિઓ અર્બન સિનેમાએ માત્ર બોક્સ ઓફિસ પર જ નહીં, પરંતુ વિવેચકોના સ્તરે પણ માન મેળવ્યું:

• હેલ્લારો (Hellaro – ૨૦૧૯): અભિષેક શાહ દિગ્દર્શિત આ ફિલ્મે ઇતિહાસ રચ્યો. ૬૬મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારોમાં ‘હેલ્લારો’ને ‘બેસ્ટ ફિચર ફિલ્મ’નો રાષ્ટ્રીય એવોર્ડ મળ્યો. આ એવોર્ડ જીતનારી આ પ્રથમ ગુજરાતી ફિલ્મ હતી. ફિલ્મમાં કચ્છી મહિલાઓના સશક્તિકરણની વાત હતી.
• છેલ્લો શો (Last Film Show – ૨૦૨૧): પાન નલિન દ્વારા દિગ્દર્શિત આ ફિલ્મ ૯૫મા ઓસ્કાર એવોર્ડ્સમાં ભારત તરફથી ‘બેસ્ટ ઇન્ટરનેશનલ ફિચર ફિલ્મ’ કેટેગરીમાં ઓફિશિયલ એન્ટ્રી તરીકે મોકલવામાં આવી હતી અને તે શોર્ટલિસ્ટ પણ થઈ હતી.

નવા વિષયો અને આધુનિકરણ આજના સમયમાં ગુજરાતી સિનેમામાં કોમેડી (ગુજ્જુભાઈ ધ ગ્રેટ), થ્રિલર (વિકીડા નો માંડવો, રાડો), સાયન્સ ફિક્શન (શોર્ટ સર્કિટ), અને ગંભીર પારિવારિક ડ્રામા (ચાલ જીવી લઈએ, લવ ની ભવાઈ) જેવા વૈવિધ્યસભર વિષયો ખેડાઈ રહ્યા છે. સંદીપ પટેલ દિગ્દર્શિત ‘લવ ની ભવાઈ’ અને ‘ઓમ મંગલમ સિંગલમ’, વિપુલ મહેતા દિગ્દર્શિત ‘ચાલ જીવી લઈએ’ (જે ગુજરાતી સિનેમાની સૌથી વધુ કમાણી કરનારી ફિલ્મ બની છે) વગેરેએ દર્શકોને થિયેટર તરફ ખેંચ્યા છે. પ્રતિક ગાંધી, જેઓ સ્કેમ 1992થી રાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રખ્યાત થયા, તેમણે ‘રોંગ સાઈડ રાજુ’ અને ‘વ્હાલમ જાઓ ને’ જેવી શ્રેષ્ઠ ગુજરાતી ફિલ્મો આપી છે.

૭. નવી સબસિડી નીતિ (૨૦૧૬) અને ભવિષ્ય

૨૦૧૬માં ગુજરાત સરકારે એક ઐતિહાસિક અને પ્રગતિશીલ ‘ફિલ્મ પ્રોત્સાહન નીતિ’ (New Subsidy Policy) અમલમાં મૂકી. આ નીતિ હેઠળ અગાઉની જેમ દરેક ફિલ્મને સમાન સબસિડી આપવાને બદલે ફિલ્મોને A, B, C અને D ગ્રેડમાં વહેંચવામાં આવે છે.

• ફિલ્મની વાર્તા, ટેકનિકલ ગુણવત્તા, ટિકિટ બારી પરનું પ્રદર્શન અને ફેસ્ટિવલમાં ભાગીદારીના આધારે પોઈન્ટ્સ અપાય છે.
• A ગ્રેડની ફિલ્મને ૫૦ લાખ રૂપિયા સુધીની સહાય મળે છે.
• આનાથી ગુણવત્તાહીન ફિલ્મો બનાવવાનું બંધ થયું છે અને નિર્માતાઓ સારા કેમેરા, સારા લેખકો અને પોસ્ટ-પ્રોડક્શન પાછળ ખર્ચ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત થયા છે.

OTT પ્લેટફોર્મ્સ અને ગ્લોબલ રીચ આજે OHO Gujarati અને Shemaroo Me જેવા પ્રાદેશિક OTT પ્લેટફોર્મ્સ આવવાથી ગુજરાતી વેબ સિરીઝ અને ફિલ્મો દુનિયાભરમાં વસતા ગુજરાતીઓ સુધી પહોંચી રહી છે. ‘વિઠ્ઠલ તીડી’, ‘ક્ષમાના’, ‘વાત વાત માં’ જેવી સિરીઝે OTT પર ધૂમ મચાવી છે. ઉપરાંત, Amazon Prime અને JioCinema પર પણ ગુજરાતી ફિલ્મોનું સારું પ્રદર્શન જોવા મળે છે.

નિષ્કર્ષ

૧૯૩૨માં ‘નરસિંહ મહેતા’થી શરૂ થયેલી ઢોલીવુડની સફર આજે મલ્ટિપ્લેક્સ અને OTTના 4K સ્ક્રીન સુધી પહોંચી છે. તેણે સામાજિક બદલાવો જોયા છે, અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે સંઘર્ષ કર્યો છે, અને રાખમાંથી બેઠા થનાર ફિનિક્સ પક્ષીની જેમ પોતાનું શાનદાર પુનરુત્થાન પણ કર્યું છે.

આજના અર્બન ગુજરાતી સિનેમાની સૌથી મોટી તાકાત એ છે કે તે મૂળ સાથે જોડાયેલું હોવા છતાં વૈશ્વિક દ્રષ્ટિકોણ ધરાવે છે. નવા લેખકો, ટેકનિકલી સજ્જ દિગ્દર્શકો અને થિયેટર બેકગ્રાઉન્ડ ધરાવતા શાનદાર કલાકારોને કારણે ગુજરાતી સિનેમાનું ભવિષ્ય અત્યંત ઉજ્જવળ દેખાઈ રહ્યું છે. જ્યાં સુધી દર્શકો સારી વાર્તાઓને સમર્થન આપતા રહેશે, ત્યાં સુધી ઢોલીવુડ તેની આ સુવર્ણ યાત્રા અવિરતપણે ચાલુ રાખશે.