મચ્છુ ડેમ હોનારત (૧૯૭૯): મોરબીની તારાજી અને પુનર્નિર્માણ.

ગુજરાતના અને સમગ્ર ભારતના ઇતિહાસમાં અમુક દિવસો એવા છે જે ક્યારેય ભૂલી શકાય તેમ નથી. ૧૧ ઓગસ્ટ, ૧૯૭૯નો દિવસ એક એવો જ કાળમુખો દિવસ હતો, જેણે ગુજરાતના ‘પેરિસ’ ગણાતા મોરબી શહેરને આંખના પલકારામાં સ્મશાનમાં ફેરવી દીધું હતું. મચ્છુ નદી પર બંધાયેલો મચ્છુ-૨ ડેમ ભારે વરસાદને કારણે તૂટી પડ્યો અને પાણીના પ્રચંડ ધસમસતા પ્રવાહે મોરબી અને તેના આસપાસના ગામોમાં જે વિનાશ વેર્યો, તે જોઈને આખી દુનિયા હચમચી ગઈ હતી. આ હોનારત ગિનિસ બુક ઓફ વર્લ્ડ રેકોર્ડ્સમાં પણ સૌથી ભયાનક ડેમ હોનારત તરીકે નોંધાયેલી છે.

મચ્છુ ડેમ હોનારત (૧૯૭૯): મોરબીની તારાજી અને પુનર્નિર્માણ video

આ લેખમાં આપણે મચ્છુ ડેમનો ઇતિહાસ, હોનારતનાં કારણો, વિનાશલીલા, ત્યારબાદ થયેલી બચાવ અને રાહત કામગીરી, અને કઈ રીતે રાખમાંથી બેઠા થઈને મોરબીએ ફરીથી વિકાસની હરણફાળ ભરી તેની વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.

મચ્છુ નદી અને મચ્છુ-૨ ડેમનો ઇતિહાસ

મોરબી શહેર સૌરાષ્ટ્રના ઔદ્યોગિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર તરીકે પ્રખ્યાત હતું. અહીંથી પસાર થતી મચ્છુ નદી મોરબીની જીવાદોરી સમાન છે. આ વિસ્તારમાં ખેતી અને પીવાના પાણીની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે મચ્છુ નદી પર બે ડેમ બનાવવામાં આવ્યા હતા: મચ્છુ-૧ અને મચ્છુ-૨.

• મચ્છુ-૧ ડેમ: આ ડેમ મોરબીથી ઉપરવાસમાં વાંકાનેર નજીક આવેલો છે.
• મચ્છુ-૨ ડેમ: આ ડેમ મોરબીથી આશરે ૯ કિલોમીટર દૂર જોધપર ગામ નજીક બાંધવામાં આવ્યો હતો. તેનું બાંધકામ ૧૯૭૨માં પૂર્ણ થયું હતું.

ડેમની રચના અને ક્ષમતા: મચ્છુ-૨ એ માટીનો પાળો (Earthen Dam) ધરાવતો ડેમ હતો, જેની વચ્ચે સ્પીલવે (Spillway) માટે કોંક્રીટનો હિસ્સો હતો. તેની કુલ લંબાઈ આશરે ૪ કિલોમીટર જેટલી હતી. આ ડેમની ડિઝાઇન એવી રીતે કરવામાં આવી હતી કે તે સેકન્ડ દીઠ આશરે ૨ લાખ ક્યુસેક પાણીના પ્રવાહને સહન કરી શકે. તે સમયે આ ક્ષમતા પૂરતી માનવામાં આવતી હતી, પરંતુ કુદરતની આગળ માનવીની ગણતરીઓ વામણી પુરવાર થઈ.

હોનારતનાં કારણો અને પૃષ્ઠભૂમિ

ઓગસ્ટ ૧૯૭૯ના પ્રથમ સપ્તાહમાં સૌરાષ્ટ્રમાં મેઘરાજાએ રૌદ્ર સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હતું. મોરબી અને મચ્છુ નદીના ઉપરવાસના વિસ્તારો (જેમ કે વાંકાનેર, ચોટીલા અને રાજકોટના અમુક ભાગો) માં અવિરત અને અકલ્પનીય વરસાદ પડ્યો.

૧. વરસાદનું તાંડવ: કેટલાક અહેવાલો મુજબ, ઉપરવાસમાં માત્ર ૨૪ કલાકમાં જ ૨૦ થી ૩૦ ઇંચ જેટલો વરસાદ ખાબક્યો હતો. ૨. પાણીની અણધારી આવક: મચ્છુ-૧ ડેમ ઓવરફ્લો થયો અને તેનું વધારાનું પાણી મચ્છુ-૨ ડેમમાં આવવા લાગ્યું. મચ્છુ-૨ ડેમમાં પાણીની આવક તેની ડિઝાઇન કરેલી ક્ષમતા (૨ લાખ ક્યુસેક) કરતાં બમણી કે તેથી પણ વધુ (અંદાજે ૪ થી ૫ લાખ ક્યુસેક) થઈ ગઈ. ૩. સ્પીલવેની મર્યાદા: ડેમના દરવાજા ખુલ્લા હોવા છતાં, પાણીનો પ્રવાહ એટલો બધો હતો કે તે સ્પીલવે મારફતે બહાર નીકળી શકે તેમ ન હતો. ૪. માટીના પાળાનું ધોવાણ: જ્યારે ડેમની સપાટીથી પાણી ઉપર વહેવા લાગ્યું (Overtopping), ત્યારે માટીના બનેલા પાળાએ ધોવાણ શરૂ કર્યું. માટીનો ડેમ પાણીના સતત ઓવરફ્લોને સહન કરી શકતો નથી, અને અંતે ધીમે ધીમે તે તૂટવા લાગ્યો.

૧૧ ઓગસ્ટ ૧૯૭૯: એ કાળમુખો દિવસ

૧૧ ઓગસ્ટની સવારથી જ મોરબીમાં ભયનો માહોલ હતો. વરસાદ સતત પડી રહ્યો હતો અને નદીમાં પૂરના પાણી વધી રહ્યા હતા. સ્થાનિક તંત્ર દ્વારા નીચાણવાળા વિસ્તારો ખાલી કરવાની ચેતવણી આપવામાં આવી હતી, પરંતુ કોઈને કલ્પના ન હતી કે આખી નદી શહેર પર ફરી વળશે.

• બપોરનો સમય: બપોરે આશરે ૩:૧૫ વાગ્યાની આસપાસ મચ્છુ-૨ ડેમનો માટીનો પાળો પાણીના પ્રચંડ દબાણ સામે હારી ગયો અને તૂટી પડ્યો. ડેમ તૂટતાં જ તેમાં સંગ્રહિત કરોડો ગેલન પાણી એક વિશાળ દીવાલના રૂપમાં ધસમસતું મોરબી તરફ ધસી આવ્યું.
• મોરબીમાં પાણીનો પ્રવેશ: ડેમથી મોરબીનું અંતર કાપતા પાણીને બહુ ઓછો સમય લાગ્યો. ૩:૩૦ થી ૪:૦૦ વાગ્યાની વચ્ચે પાણીની આશરે ૧૨ થી ૩૦ ફૂટ ઊંચી લહેરોએ મોરબી શહેરમાં પ્રવેશ કર્યો.
• લોકોની લાચારી: સાયરનો વાગવા લાગી, પણ લોકોને બચવાનો સમય જ ન મળ્યો. લોકો જીવ બચાવવા માટે પોતાના ઘરોની છત પર, ઊંચી ઇમારતો પર કે મંદિરોના શિખરો પર ચડવા લાગ્યા. પરંતુ પાણીનો પ્રવાહ એટલો શક્તિશાળી હતો કે કાચા મકાનો, વૃક્ષો, ઇલેક્ટ્રિક થાંભલાઓ અને મોટા મોટા મકાનો પણ પત્તાના મહેલની જેમ તૂટી પડ્યા.
• પ્રલયનું દ્રશ્ય: મણિમંદિર જેવી ઐતિહાસિક અને મજબૂત ઇમારતો અડધી પાણીમાં ડૂબી ગઈ હતી. પાણી પોતાની સાથે કાદવ, કીચડ, અને મોટા પથ્થરો લઈને આવ્યું હતું, જેણે વિનાશને બમણો કરી દીધો. માત્ર બે જ કલાકમાં આખું મોરબી શહેર જળબંબાકાર થઈ ગયું.

તારાજી અને વિનાશનું હ્રદયદ્રાવક દ્રશ્ય

જ્યારે પાણી ઓસર્યું ત્યારે જે દ્રશ્ય સામે આવ્યું તે અત્યંત બિહામણું અને હ્રદયદ્રાવક હતું.

૧. માનવ ખુવારી: સત્તાવાર આંકડાઓ મુજબ આ હોનારતમાં આશરે ૧,૫૦૦ થી ૨,૦૦૦ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા, પરંતુ બિનસત્તાવાર આંકડાઓ અને સ્થાનિક લોકોના મતે આ આંકડો ૫,૦૦૦ થી લઈને ૨૫,૦૦૦ સુધીનો હોઈ શકે છે. આખા શહેરમાં જ્યાં જુઓ ત્યાં મૃતદેહો વેરવિખેર પડ્યા હતા. વૃક્ષોની ડાળીઓ પર, ઇમારતોના છાપરા પર અને કાદવમાં ફસાયેલા લાશોના દ્રશ્યો રૂંવાડા ઊભા કરી દે તેવા હતા.

૨. પશુઓ અને જીવજંતુઓનો નાશ: માનવીઓની સાથે સાથે હજારોની સંખ્યામાં ગાય, ભેંસ, કૂતરા અને અન્ય પશુ-પક્ષીઓ પણ આ જળપ્રલયનો ભોગ બન્યા હતા.

૩. ભૌતિક અને આર્થિક નુકસાન:

• મોરબીના મોટાભાગના મકાનો ધરાશાયી થઈ ગયા હતા.
• રસ્તાઓ, રેલવે ટ્રેક, વીજળીના થાંભલાઓ અને ટેલિફોન લાઇનો સંપૂર્ણપણે નષ્ટ થઈ ગઈ હતી.
• શહેરમાં ચારેબાજુ ૫ થી ૮ ફૂટ જેટલો કાદવ અને કીચડ જમા થઈ ગયો હતો.
• દુકાનો, ફેક્ટરીઓ અને ઉદ્યોગો નાશ પામ્યા હતા, જેના કારણે કરોડો રૂપિયાનું આર્થિક નુકસાન થયું હતું.

૪. રોગચાળાની ભીતિ: મૃતદેહો અને કાદવના કારણે આખા શહેરમાં અસહ્ય દુર્ગંધ ફેલાઈ ગઈ હતી. જો તાત્કાલિક પગલાં લેવામાં ન આવે તો કોલેરા અને મેલેરિયા જેવા જીવલેણ રોગચાળા ફેલાવાની પૂરી શક્યતા હતી.

બચાવ અને રાહત કામગીરી

હોનારતના સમાચાર વહેતા થતાં જ ગુજરાત અને સમગ્ર ભારતમાંથી મદદના હાથ લંબાવા લાગ્યા. શરૂઆતના દિવસોમાં સંપર્ક વિહોણા બનેલા મોરબી સુધી પહોંચવું અત્યંત કપરું હતું, છતાં અનેક સંસ્થાઓ અને સરકારે યુદ્ધના ધોરણે કામગીરી શરૂ કરી.

સરકારી અને લશ્કરી સહાય:

• ભારતીય સેના (Army) અને હવાઈ દળ (Air Force) ને તાત્કાલિક બોલાવવામાં આવ્યા. હેલિકોપ્ટર મારફતે ફૂડ પેકેટ્સ, દવાઓ અને પીવાનું પાણી પહોંચાડવામાં આવ્યું.
• તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી બાબુભાઈ જશભાઈ પટેલે પોતાનું મંત્રીમંડળ મોરબી ખસેડ્યું અને ત્યાંથી જ સીધું મોનિટરિંગ શરૂ કર્યું, જે વહીવટી તત્પરતાનું એક મોટું ઉદાહરણ હતું.

સ્વયંસેવકો અને સામાજિક સંસ્થાઓનું યોગદાન:

• આ હોનારતમાં રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS), રામકૃષ્ણ મિશન, અને અન્ય અનેક સામાજિક/ધાર્મિક સંસ્થાઓના સ્વયંસેવકોએ રાત-દિવસ જોયા વિના કામ કર્યું.
• કોહવાયેલા અને દુર્ગંધ મારતા માનવ અને પશુઓના મૃતદેહોને બહાર કાઢીને તેમના અંતિમ સંસ્કાર કરવાનું અત્યંત કઠિન અને પવિત્ર કાર્ય આ સ્વયંસેવકોએ પોતાના જીવના જોખમે કર્યું.

રાજકીય મુલાકાતો: તે સમયના વડાપ્રધાન શ્રી મોરારજી દેસાઈ અને વિરોધ પક્ષના નેતા શ્રીમતી ઈન્દિરા ગાંધીએ મોરબીની મુલાકાત લીધી હતી અને પીડિતોને સાંત્વના પાઠવી હતી. આખી દુનિયામાંથી મોરબી માટે ફંડ અને રાહત સામગ્રી મોકલવામાં આવી.

મોરબીનું પુનર્નિર્માણ અને બેઠું થવું (Resilience of Morbi)

જે શહેર પાયામાંથી ઉખડી ગયું હતું, તેને જોઈને ઘણાને લાગતું હતું કે મોરબી હવે ક્યારેય બેઠું થઈ શકશે નહીં. કેટલાક લોકોએ તો શહેરને બીજે વસાવવાનું સૂચન પણ કર્યું હતું. પરંતુ મોરબીના લોકોની ખુમારી અને હિંમત અદ્વિતીય હતી. તેમણે પોતાના મૂળિયાં છોડવાની ના પાડી દીધી.

૧. નવેસરથી વસવાટ: સરકાર અને સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓની મદદથી લોકો માટે નવા આવાસો ઊભા કરવામાં આવ્યા. ધીમે ધીમે કાદવ દૂર કરવામાં આવ્યો, રસ્તાઓ બન્યા અને વીજળી પુનઃસ્થાપિત થઈ.

૨. ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ (સિરામિક અને ઘડિયાળ ઉદ્યોગ): મોરબીના લોકોએ દુઃખમાં ડૂબી રહેવાને બદલે સખત પરિશ્રમનો માર્ગ પસંદ કર્યો. હોનારત બાદના દાયકાઓમાં મોરબીએ નવો આર્થિક માર્ગ કંડાર્યો.

• સિરામિક ઉદ્યોગ: ધીમે ધીમે મોરબીમાં નળિયા અને ટાઇલ્સ બનાવવાની શરૂઆત થઈ. આજે મોરબી ભારતનું અને વિશ્વનું સૌથી મોટું સિરામિક હબ છે. અહીંની ટાઇલ્સ દુનિયાભરમાં નિકાસ થાય છે.
• ઘડિયાળ ઉદ્યોગ: ‘અજંતા’, ‘ઓરપેટ’, અને ‘સમય’ જેવી બ્રાન્ડ્સનો ઉદ્ભવ મોરબીમાંથી જ થયો છે. વોલ ક્લોક (દીવાલ ઘડિયાળ) બનાવવામાં મોરબીએ વિશ્વમાં ડંકો વગાડ્યો છે.

૩. નવો મચ્છુ-૨ ડેમ: સરકારે જૂના ડેમની જગ્યાએ નવી અને વધુ આધુનિક ટેકનોલોજી સાથે નવો મચ્છુ-૨ ડેમ બાંધ્યો. આ નવા ડેમમાં અગાઉની ભૂલોમાંથી પાઠ શીખીને તેની જળ સંગ્રહ ક્ષમતા અને સ્પીલવેની ડીઝાઈનમાં ધરખમ ફેરફારો કરવામાં આવ્યા, જેથી ભવિષ્યમાં આવી કોઈ હોનારતનું પુનરાવર્તન ન થાય.

આજે મોરબી એક ધમધમતું, આધુનિક અને સમૃદ્ધ શહેર છે. જે શહેરે મોતનો તાંડવ જોયો હતો, તે આજે ગુજરાતનું એક અગ્રેસર ઔદ્યોગિક શહેર (Smart City) બની ગયું છે.

તપાસ પંચ અને ભવિષ્ય માટેના પાઠ

હોનારત બાદ તેની તપાસ માટે જસ્ટિસ બી.ડી. ટંડનની અધ્યક્ષતામાં એક ‘મચ્છુ ડેમ ઇન્ક્વાયરી કમિશન’ ની રચના કરવામાં આવી હતી (ત્યારબાદ Y.K. Murthy સમિતિએ પણ ટેકનિકલ અભ્યાસ કર્યો).

તપાસના મુખ્ય તારણો:

• આ હોનારત મુખ્યત્વે ‘Act of God’ (કુદરતી પ્રકોપ) હતી, કારણ કે વરસાદ અંદાજ કરતાં અનેકગણો વધારે હતો.
• જોકે, ડેમની ડિઝાઇનમાં હાઇડ્રોલોજિકલ ડેટા (પાણીના પ્રવાહની ગણતરી) ની ખામીઓ પણ જોવા મળી. જૂની પદ્ધતિઓ મુજબ વરસાદના આંકડાઓની જે ગણતરી થઈ હતી, તે અપૂરતી હતી.

શીખવા મળેલા પાઠ: ૧. ડેમ ડિઝાઇન મેન્યુઅલ અપડેટ: મચ્છુ હોનારત પછી ભારતભરમાં ડેમ બાંધવાની ગાઈડલાઈન્સમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યા. ૨. અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમ: ડેમના જળસ્તરનું સચોટ મોનિટરિંગ અને સમયસર લોકોને ચેતવણી આપવા માટે આધુનિક સિસ્ટમ્સ લાગુ કરવામાં આવી. ૩. ઇમરજન્સી એક્શન પ્લાન (EAP): ડેમની આસપાસના વિસ્તારો માટે આપત્તિ વ્યવસ્થાપન પ્લાન ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યા.

લોકમાનસમાં મચ્છુ હોનારતની સ્મૃતિઓ

મચ્છુ હોનારત માત્ર ઇતિહાસના પાનાઓ સુધી સીમિત નથી રહી; તે લોકસાહિત્ય, પુસ્તકો અને ફિલ્મોમાં પણ જીવંત છે.

• સાહિત્ય: ટોમ માછિયા (Tom Machia) અને ઉત્પલ સેન્ડ્સ દ્વારા લિખિત પુસ્તક “No One Had A Tongue To Speak” આ હોનારતનું અત્યંત જીવંત અને હ્રદયદ્રાવક વર્ણન કરે છે.
• ફિલ્મ: ૧૯૮૨ માં ગુજરાતી ચલચિત્ર “મચ્છુ તારા વહેતા પાણી” બન્યું હતું, જેમાં આ દુર્ઘટના અને તેના પછીની સ્થિતિને દર્શાવવામાં આવી છે.
• સ્મારક: મોરબીમાં મચ્છુ હોનારતના મૃતકોની યાદમાં એક સ્મારક પણ બનાવવામાં આવ્યું છે, જ્યાં દર વર્ષે ૧૧ ઓગસ્ટે શ્રદ્ધાંજલિ અર્પણ કરવામાં આવે છે.

નિષ્કર્ષ

મચ્છુ-૨ ડેમ હોનારત એ માત્ર કુદરતી કે માનવસર્જિત આપત્તિની કથા નથી, પરંતુ તે માનવીય અદમ્ય સાહસ અને હિંમતની ગાથા પણ છે. ૧૧ ઓગસ્ટ ૧૯૭૯ ના રોજ મચ્છુ નદીના પાણીએ મોરબીનો નાશ કર્યો હતો, પણ મોરબીના લોકોના આત્મબળને તે તોડી શકી ન હતી. રાખમાંથી બેઠા થઈને ફિનિક્સ પક્ષીની જેમ ફરીથી આકાશ આંબવાની મોરબીની આ સફર સમગ્ર માનવજાત માટે એક પ્રેરણારૂપ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. આજે મોરબીની સિરામિક ફેક્ટરીઓની ચિમનીઓમાંથી નીકળતો ધુમાડો એ વાતની સાક્ષી આપે છે કે પ્રકૃતિ ગમે તેટલો વિનાશ કરે, માનવ સંકલ્પશક્તિ તેને પણ પાર કરી શકે છે.