કીર્તિ મંદિર (પોરબંદર): ગાંધીજીનું જન્મસ્થળ અને સ્મારક.

ભારતના પશ્ચિમ કિનારે ગુજરાત રાજ્યમાં આવેલું પોરબંદર શહેર, માત્ર એક ઐતિહાસિક બંદર જ નથી, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ માટે એક પવિત્ર યાત્રાધામ સમાન છે. આ એ જ ભૂમિ છે જ્યાં ભારતના રાષ્ટ્રપિતા અને વિશ્વને સત્ય તથા અહિંસાનો માર્ગ બતાવનાર મહામાનવ, મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધીનો જન્મ થયો હતો. પોરબંદરના હાર્દમાં આવેલું ‘કીર્તિમંદિર’ એ માત્ર ઈંટો અને પથ્થરોથી બનેલી ઈમારત નથી, પરંતુ તે ગાંધીજીના વિચારો, તેમના સંઘર્ષ અને તેમના સાદગીપૂર્ણ જીવનનું જીવંત પ્રતીક છે. દર વર્ષે દેશ-વિદેશમાંથી લાખો પ્રવાસીઓ અને શાંતિના ચાહકો આ સ્થળની મુલાકાત લે છે અને ગાંધીજીની સ્મૃતિઓને નમન કરે છે.

ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને ગાંધી પરિવારનું નિવાસસ્થાન

કીર્તિમંદિરના ઇતિહાસને સમજવા માટે ગાંધી પરિવારના મૂળ નિવાસસ્થાનને સમજવું અત્યંત જરૂરી છે. કીર્તિમંદિરની બરાબર બાજુમાં ગાંધીજીનું પૈતૃક (બાપદાદાનું) ઘર આવેલું છે.

ગાંધી પરિવારનો ઇતિહાસ: ગાંધીજીના પરદાદા હરજીવનદાસ ગાંધીએ ૧૭મી સદીમાં આ ઘર ખરીદ્યું હતું. ત્યારબાદ તેમના દાદા ઉત્તમચંદ ગાંધી (ઓતા ગાંધી) અને પિતા કરમચંદ ગાંધી (કબા ગાંધી) આ જ ઘરમાં રહ્યા. કબા ગાંધી પોરબંદર રાજ્યના દીવાન હતા. આ ઘરની દીવાલો અને માળખું આજે પણ એ સમયની યાદ અપાવે છે.

ગાંધીજીનો જન્મ: આ જ ઐતિહાસિક ઘરમાં ૨ ઓક્ટોબર, ૧૮૬૯ના રોજ માતા પૂતળીબાઈની કૂખે મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધીનો જન્મ થયો હતો. જે ઓરડામાં તેમનો જન્મ થયો હતો તે આજે પણ તેની મૂળ સ્થિતિમાં જાળવી રાખવામાં આવ્યો છે. જમીન પર સ્વસ્તિક (સાથિયા)નું ચિહ્ન એ ચોક્કસ જગ્યા દર્શાવે છે જ્યાં બાળ મોહનદાસનો જન્મ થયો હતો. આ ત્રિમાળિયા ઘરની સાંકડી સીડીઓ, લાકડાના સ્તંભો અને પરંપરાગત ગુજરાતી સ્થાપત્ય પ્રવાસીઓને ૧૯મી સદીના વાતાવરણમાં લઈ જાય છે.

કીર્તિમંદિરના નિર્માણનો ઇતિહાસ

ગાંધીજી જ્યારે હયાત હતા ત્યારે જ દેશવાસીઓ તેમના જન્મસ્થળને એક સ્મારક તરીકે વિકસાવવા માંગતા હતા, પરંતુ ગાંધીજી પોતે પોતાના નામે કોઈ સ્મારક બનાવવાના વિરોધી હતા. તેમ છતાં, પોરબંદરના મહારાજા નટવરસિંહજી અને પોરબંદરના પ્રખ્યાત ઉદ્યોગપતિ તથા દાનવીર શેઠ શ્રી નાનજી કાલિદાસ મહેતાની પ્રબળ ઈચ્છા હતી કે આ સ્થળને વિશ્વસ્તરીય સ્મારકનું રૂપ આપવામાં આવે.

શેઠ નાનજી કાલિદાસ મહેતાનું યોગદાન: મૂળ પોરબંદરના વતની અને આફ્રિકામાં મોટો ઉદ્યોગ સ્થાપનાર નાનજી કાલિદાસ મહેતાએ કીર્તિમંદિરના નિર્માણ માટે સંપૂર્ણ આર્થિક જવાબદારી ઉપાડી લીધી. તેમણે ગાંધીજીના પૈતૃક ઘરની આસપાસની જગ્યાઓ ખરીદી લીધી જેથી ત્યાં એક વિશાળ સ્મારક બનાવી શકાય.

ખાતમુહૂર્ત અને ઉદ્ઘાટન: ૧૯૪૭માં કીર્તિમંદિરનો શિલાન્યાસ કરવામાં આવ્યો. ત્યારબાદ, ૨૭ મે ૧૯૫૦ના રોજ ભારતના પ્રથમ નાયબ વડાપ્રધાન અને લોખંડી પુરુષ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના વરદ હસ્તે આ ભવ્ય સ્મારકનું ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવ્યું. આ સ્મારક ગાંધીજીની વૈશ્વિક પ્રતિષ્ઠા અને ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં તેમના યોગદાનને આપવામાં આવેલી એક સાચી શ્રદ્ધાંજલિ છે.

કીર્તિમંદિરનું અનોખું સ્થાપત્ય (Architecture)

કીર્તિમંદિરની સ્થાપત્ય શૈલી ખૂબ જ અદ્ભુત અને વિચારપ્રેરક છે. તેના આર્કિટેક્ટ (વાસ્તુકાર) શ્રી મિસ્ત્રી હતા. આ ઈમારત માત્ર આકર્ષક નથી, પરંતુ તેમાં ગાંધીજીના જીવનમૂલ્યોને વણી લેવામાં આવ્યા છે.

• સર્વધર્મ સમભાવનું પ્રતીક: ગાંધીજી હંમેશા બધા જ ધર્મોને સમાન માનતા હતા. આ સિદ્ધાંતને કીર્તિમંદિરના બાંધકામમાં મૂર્તિમંત કરવામાં આવ્યો છે. આ ઇમારતની રચનામાં હિન્દુ, મુસ્લિમ, બૌદ્ધ, જૈન, પારસી અને ખ્રિસ્તી એમ છ મુખ્ય ધર્મોની સ્થાપત્ય શૈલીનો સમન્વય જોવા મળે છે.
• ૭૯ ફૂટ ઊંચું શિખર: કીર્તિમંદિરના મુખ્ય શિખરની ઊંચાઈ બરાબર ૭૯ ફૂટ રાખવામાં આવી છે. આ પાછળનું કારણ એ છે કે જ્યારે ૭૯ વર્ષની ઉંમરે ગાંધીજી નિર્વાણ (મૃત્યુ) પામ્યા, ત્યારે તેમના આયુષ્યના ૭૯ વર્ષને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે આ ઊંચાઈ નક્કી કરવામાં આવી હતી.
• પથ્થર અને કોતરણી: સંપૂર્ણ ઈમારત પોરબંદરના સ્થાનિક આછા પીળા રંગના પથ્થરોમાંથી બનાવવામાં આવી છે, જે સમુદ્ર કિનારાના વાતાવરણને અનુરૂપ છે અને ખૂબ જ શાંતિદાયક લાગે છે.

કીર્તિમંદિર સંકુલના મુખ્ય વિભાગો

કીર્તિમંદિર સંકુલમાં પ્રવેશતા જ પ્રવાસીઓને એક અનોખી શાંતિનો અનુભવ થાય છે. અહીંના મુખ્ય આકર્ષણો નીચે મુજબ છે:

૧. પૈતૃક નિવાસ અને જન્મ કક્ષ: આ ઘર સંકુલનો સૌથી જૂનો અને પવિત્ર ભાગ છે. જે ઓરડામાં ગાંધીજીનો જન્મ થયો તે ખૂબ જ નાનો અને સાદો છે. અહીં અખંડ દીવો પ્રજ્વલિત રહે છે.

૨. પ્રાર્થના સભા (Prayer Hall): ગાંધીજીના જીવનમાં પ્રાર્થનાનું વિશેષ મહત્વ હતું. કીર્તિમંદિરમાં એક વિશાળ પ્રાર્થના સભા બનાવવામાં આવી છે. અહીં સર્વધર્મ પ્રાર્થનાઓ થતી રહે છે. પ્રાર્થના ખંડમાં શાંતિથી બેસીને ધ્યાન કરવાથી માનસિક સુકૂન મળે છે.

૩. ચિત્ર ગેલેરી અને મ્યુઝિયમ (Photo Gallery): કીર્તિમંદિરની અંદર એક ભવ્ય ચિત્ર ગેલેરી આવેલી છે. જેમાં બાળપણથી લઈને તેમના નિર્વાણ સુધીના મહાત્મા ગાંધીના દુર્લભ ફોટોગ્રાફ્સ પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યા છે.

• ગાંધીજીનું દક્ષિણ આફ્રિકાનું જીવન.
• દાંડી કૂચ, અસહકારની ચળવળ અને ભારત છોડો આંદોલનના ઐતિહાસિક ચિત્રો.
• ગાંધીજીની સાદગી અને લોકસંપર્ક દર્શાવતા ફોટા.

૪. પુસ્તકાલય (Library): ગાંધીજીના વિચારોને જીવંત રાખવા અહીં એક સમૃદ્ધ પુસ્તકાલય છે. જેમાં ગાંધીજી દ્વારા લખાયેલા પુસ્તકો (જેમ કે ‘સત્યના પ્રયોગો’), તેમના વિશે લખાયેલા સાહિત્યો અને સ્વતંત્રતા સંગ્રામને લગતા હજારો પુસ્તકોનો સંગ્રહ છે. સંશોધકો અને વિદ્યાર્થીઓ માટે આ એક ઉત્તમ જગ્યા છે.

૫. કસ્તુરબાનું ઘર: કીર્તિમંદિરની પાછળના ભાગમાં જ ગાંધીજીના ધર્મપત્ની કસ્તુરબા (બા) નું પૈતૃક ઘર આવેલું છે. બાળપણમાં કસ્તુરબા જે ઘરમાં રમ્યા અને મોટા થયા તે ઘર પણ હવે આ સ્મારકનો એક ભાગ છે.

વૈચારિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ

કીર્તિમંદિર માત્ર પ્રવાસન સ્થળ નથી, તે વિશ્વભરના અહિંસા પ્રેમીઓ માટે યાત્રાધામ છે.

• યુવા પેઢી માટે પ્રેરણા: આજની યુવા પેઢી જે ભૌતિકવાદ પાછળ દોડી રહી છે, તેમના માટે કીર્તિમંદિર એક માર્ગદર્શક બની શકે છે. ગાંધીજીએ કેવી રીતે એક સામાન્ય ઘરમાંથી નીકળીને માત્ર સત્ય અને અહિંસાના શસ્ત્રથી બ્રિટિશ સામ્રાજ્યને હચમચાવી દીધું, તેની પ્રેરણા અહીંથી મળે છે.
• વૈશ્વિક નેતાઓનું આગમન: વિશ્વના અનેક રાષ્ટ્રપતિઓ, વડાપ્રધાનો અને મહાનુભાવો ભારતની મુલાકાતે આવે ત્યારે પોરબંદરના કીર્તિમંદિરે અચૂક માથું ટેકવે છે. તે બતાવે છે કે ગાંધીજીના વિચારો વૈશ્વિક સ્તરે કેટલા પ્રસ્તુત છે.

પ્રવાસન અને મુલાકાત માટેની માહિતી

જો તમે કીર્તિમંદિરની મુલાકાત લેવાનું આયોજન કરી રહ્યા છો, તો નીચેની માહિતી ઉપયોગી થશે:

• સ્થળ: એમ.જી. રોડ, પોરબંદર, ગુજરાત.
• મુલાકાતનો સમય: સવારે ૭:૩૦ થી બપોરે ૧:૦૦ અને બપોરે ૨:૦૦ થી સાંજે ૬:૩૦ વાગ્યા સુધી (સામાન્ય રીતે દરરોજ ખુલ્લું હોય છે).
• પ્રવેશ ફી: કીર્તિમંદિરમાં પ્રવેશ બિલકુલ નિઃશુલ્ક છે.
• કેવી રીતે પહોંચવું?
  • હવાઈ માર્ગ: પોરબંદરનું પોતાનું ડોમેસ્ટિક એરપોર્ટ છે, જે કીર્તિમંદિરથી માત્ર ૫ થી ૭ કિમી દૂર છે.
  • રેલવે: પોરબંદર રેલવે સ્ટેશન ભારત અને ગુજરાતના મુખ્ય શહેરો સાથે સારી રીતે જોડાયેલું છે.
  • માર્ગ: અમદાવાદ, રાજકોટ અને જામનગરથી પોરબંદર માટે સીધી બસ સેવાઓ ઉપલબ્ધ છે.

આસપાસના અન્ય જોવાલાયક સ્થળો: કીર્તિમંદિરની મુલાકાત લીધા પછી, તમે પોરબંદરમાં સુદામા મંદિર (ભગવાન કૃષ્ણના મિત્ર સુદામાનું એકમાત્ર મંદિર), પોરબંદર ચોપાટી (સુંદર દરિયાકિનારો), ભારત મંદિર અને પક્ષી અભયારણ્યની મુલાકાત પણ લઈ શકો છો.

નિષ્કર્ષ

પોરબંદરનું કીર્તિમંદિર એ ભારતના ગૌરવશાળી ઇતિહાસનું એક ઝળહળતું રત્ન છે. જ્યાં સુધી વિશ્વમાં સત્ય, અહિંસા, માનવ અધિકાર અને શાંતિના મૂલ્યો અકબંધ રહેશે, ત્યાં સુધી કીર્તિમંદિર માનવજાતને પ્રેરણા આપતું રહેશે. શેઠ નાનજી કાલિદાસ મહેતાના આ ભવ્ય પ્રદાનથી ગાંધીજીનું પૈતૃક ઘર આજે વૈશ્વિક વિરાસત બની ગયું છે. દરેક ભારતીયે પોતાના જીવનકાળમાં ઓછામાં ઓછી એક વાર આ પવિત્ર ભૂમિની મુલાકાત લેવી જોઈએ.