પન્નાલાલ પટેલ: ‘માનવીની ભવાઈ’ અને ગ્રામીણ ગુજરાતનું ચિત્રણ.
ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસમાં જ્યારે પણ જાનપદી (પ્રાદેશિક) નવલકથાઓની વાત આવે છે, ત્યારે સર્વોચ્ચ શિખર પર પન્નાલાલ પટેલ અને તેમની અમર કૃતિ ‘માનવીની ભવાઈ’ નું નામ સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું જોવા મળે છે. ૧૯૪૭માં પ્રકાશિત થયેલી આ નવલકથા માત્ર એક વાર્તા નથી, પરંતુ તે ૧૯મી સદીના અંત અને ૨૦મી સદીની શરૂઆતના ગ્રામીણ ગુજરાતનો એક જીવંત, ધબકતો અને હૃદયદ્રાવક દસ્તાવેજ છે. આ કૃતિ માટે પન્નાલાલ પટેલને ભારતનો સર્વોચ્ચ સાહિત્યિક પુરસ્કાર ‘જ્ઞાનપીઠ એવોર્ડ’ (૧૯૮૫) એનાયત થયો હતો.
આ વિસ્તૃત લેખમાં આપણે પન્નાલાલ પટેલની લેખનશૈલી, ‘માનવીની ભવાઈ’નું કથાવસ્તુ, તેમાં આલેખાયેલું ગ્રામીણ ગુજરાતનું ચિત્રણ અને વિક્રમ સંવત ૧૯૫૬ના ‘છપ્પનિયા દુકાળ’ની માનવજીવન પર પડેલી ભયાનક અસરોનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ કરીશું.
૧. પન્નાલાલ પટેલ: ગુજરાતી સાહિત્યનો ચમત્કાર
પન્નાલાલ પટેલનો જન્મ રાજસ્થાન અને ગુજરાતની સરહદ પર આવેલા ડુંગરપુર જિલ્લાના ‘માંડલી’ ગામમાં થયો હતો. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે તેઓ માત્ર અંગ્રેજી ચોથા ધોરણ સુધી જ ભણ્યા હતા. તેમની પાસે કોઈ મોટી યુનિવર્સિટીની ડિગ્રી નહોતી, પરંતુ તેમની પાસે ‘જીવનની યુનિવર્સિટી’નો બહોળો અનુભવ હતો. તેમણે ખેતી કરી, મજૂરી કરી, અને ગામડાના લોકોના સુખ-દુઃખને ખૂબ નજીકથી જોયા. કવિ ઉમાશંકર જોશીએ પન્નાલાલ પટેલને સાચા જ અર્થમાં “સાહિત્યનો ચમત્કાર” કહ્યા છે.
તેમની કલમમાંથી નીકળેલી ભાષા એ કોઈ પુસ્તકિયા કે કૃત્રિમ ભાષા નહોતી, પરંતુ ઈડર-સાબરકાંઠા વિસ્તારના ખેડૂતો, મજૂરો અને સામાન્ય વર્ગના લોકોની બોલી હતી. પન્નાલાલે ગામડાના માટીની સુગંધ, ત્યાંના લોકોનો વહેવાર, તેમના હર્ષ-શોક અને તેમના સંઘર્ષને કાગળ પર એ રીતે ઉતાર્યા કે વાચકને લાગે કે તે જાણે રૂબરૂ તે ગામમાં ફરી રહ્યો છે.
૨. ‘માનવીની ભવાઈ’: કથાવસ્તુનો સંક્ષિપ્ત પરિચય
‘માનવીની ભવાઈ’ મુખ્યત્વે કાળુ અને રાજુ નામના બે પાત્રોની અતૂટ પ્રેમકથા અને વિક્રમ સંવત ૧૯૫૬ (ઇ.સ. ૧૯૦૦) ના ભયાનક ‘છપ્પનિયા દુકાળ’ ના પૃષ્ઠભૂમિ પર રચાયેલી છે.
કથાની શરૂઆતમાં ઉત્તર ગુજરાતના એક નાનકડા ગામનું સામાન્ય અને સમૃદ્ધ જીવન દર્શાવવામાં આવ્યું છે. કાળુ એક ખુદ્દાર, મહેનતુ અને સ્વમાની ખેડૂત છે. તે રાજુ નામની યુવતીને પ્રેમ કરે છે, પરંતુ સામાજિક રિવાજો, ઈર્ષ્યા અને કુટુંબના કાવાદાવાઓને કારણે તેમના લગ્ન થઈ શકતા નથી. રાજુના લગ્ન અન્ય જગ્યાએ થાય છે, અને કાળુના લગ્ન ભલી નામની સ્ત્રી સાથે થાય છે. આમ છતાં, કાળુ અને રાજુ વચ્ચેનો આત્મિક પ્રેમ અકબંધ રહે છે.
કથાનો બીજો અને સૌથી પ્રભાવશાળી ભાગ ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે ગામ પર પ્રકૃતિનો પ્રકોપ ત્રાટકે છે. સતત વરસાદની ખેંચને કારણે ભયંકર દુકાળ પડે છે – ‘છપ્પનિયો દુકાળ’. લીલાછમ ખેતરો વેરાન બની જાય છે. અનાજનો એક દાણો પણ બચતો નથી. જે ખેડૂતો આખું વર્ષ જગતનો તાત બનીને દુનિયાને અનાજ ખવડાવતા હતા, તેઓ આજે અન્નના એક એક દાણા માટે તરફડે છે. આ દુકાળ માત્ર પ્રકૃતિની જ નહીં, પણ માનવીની ભવાઈ (દુર્દશા) બની જાય છે. નવલકથાના અંતમાં ભૂખ અને સ્વમાન વચ્ચેનો જે સંઘર્ષ કાળુ અનુભવે છે, તે વાચકના હૃદયને ચીરી નાખે છે.
૩. ગ્રામીણ ગુજરાતનું વાસ્તવિક અને જીવંત ચિત્રણ
‘માનવીની ભવાઈ’ની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તેમાં ગ્રામીણ ગુજરાત – ખાસ કરીને ઈડરયો પટ્ટો અને સાબરકાંઠા વિસ્તાર – નું એક્સ-રે જેવું સચોટ ચિત્રણ છે. પન્નાલાલ પટેલે ગામડાને કોઈ રોમેન્ટિક કે આદર્શ સ્વરૂપમાં રજૂ નથી કર્યું, પરંતુ તેના વાસ્તવિક અને નગ્ન સ્વરૂપમાં રજૂ કર્યું છે.
અ. સામાજિક માળખું અને રીતરિવાજો: નવલકથામાં ગામડાનું પંચ પંચાયત, જ્ઞાતિપ્રથા, લગ્નના રિવાજો, અને વહેમોનું સચોટ આલેખન છે. માળી ડોશી જેવા પાત્રો દ્વારા ગામડાની ખટપટ, ઈર્ષ્યા અને પારકાનું બૂરું જોવાની વૃત્તિ ખુલ્લી પડે છે. દીકરીના લગ્ન ક્યાં કરવા, સાટા-પાટાની પ્રથા, અને સમાજમાં આબરૂ સાચવવા માટે માણસ કેવા બાંધછોડ કરે છે તેનું બારીક વર્ણન અહીં જોવા મળે છે.
બ. ખેતી અને પ્રકૃતિ સાથેનો અતૂટ નાતો: ભારતીય ગામડું ખેતી પર નભે છે. પન્નાલાલે વરસાદ આવવાની ખુશી, વાવણીનો ઉત્સાહ, અને લણણીના સમયનો આનંદ બખૂબી વર્ણવ્યો છે. ખેડૂત માટે તેનું ખેતર માત્ર જમીનનો ટુકડો નથી, પણ તેની ‘મા’ છે. જ્યારે વરસાદ નથી આવતો ત્યારે વાદળો સામે મીટ માંડીને બેઠેલા ખેડૂતની નિરાશા એ માત્ર કાળુની નિરાશા નથી, પણ સમગ્ર ગ્રામીણ ગુજરાતના ખેડૂતોની વ્યથા છે.
ક. આર્થિક અસમાનતા અને શોષણ: ગામડામાં વર્ગભેદ સ્પષ્ટ છે. એક તરફ પરસેવો પાડીને લોહીનું પાણી કરતો ખેડૂત વર્ગ છે, તો બીજી તરફ વ્યાજખોર વાણિયાઓ અને શાહુકારો છે. દુકાળના સમયે જ્યારે ખેડૂત પાસે ખાવા અનાજ નથી, ત્યારે શાહુકારોના કોઠારો ભરેલા છે. પરિસ્થિતિનો લાભ ઉઠાવીને ખેડૂતોનું કેવું આર્થિક શોષણ થાય છે, તેની વરવી વાસ્તવિકતા લેખકે રજૂ કરી છે. દેગામના મહાજન દ્વારા અપાતું દાન પણ ખેડૂતો માટે કેવી આંતરિક પીડા ઊભી કરે છે તે કથાનું કેન્દ્રબિંદુ છે.
૪. છપ્પનિયો દુકાળ: પ્રકૃતિનું રૌદ્ર સ્વરૂપ અને માનવ મનોવિજ્ઞાન
નવલકથાનો આત્મા એ ‘છપ્પનિયા દુકાળ’નું ચિત્રણ છે. દુકાળ માત્ર જમીનને સૂકી નથી કરતો, તે માનવીની સંવેદનાઓને પણ સૂકવી નાખે છે. પન્નાલાલ પટેલે દુકાળનું એવું ભયાનક વર્ણન કર્યું છે જે વાંચીને રૂંવાડા ઊભા થઈ જાય.
- માનવી મૂલ્યોનું પતન: જ્યારે પેટમાં આગ લાગે છે ત્યારે માણસ બધા જ નીતિ-નિયમો અને સંબંધો ભૂલી જાય છે. નવલકથામાં દર્શાવાયું છે કે ભૂખથી ત્રસ્ત લોકો કૂતરા-બિલાડાં ખાવા મજબૂર થાય છે, માતા પોતાના બાળકને તરછોડી દે છે, અને સગાં ભાઈ-બહેનો એક રોટલાના ટુકડા માટે એકબીજાના જીવ લેવા પર ઉતરી આવે છે.
- “માનવી ભૂંડો નથી, ભૂખ ભૂંડી છે!” આ પંક્તિ સમગ્ર નવલકથાનો નિચોડ છે. પન્નાલાલ પટેલ સ્પષ્ટ કરે છે કે માણસ સ્વભાવે ખરાબ નથી હોતો, પરંતુ પરિસ્થિતિ અને ખાસ કરીને ‘ભૂખ’ તેને પશુ બનાવી દે છે.
૫. કાળુનો આંતરિક સંઘર્ષ: “ભૂખ કરતાં ય ભીખ ભૂંડી છે”
‘માનવીની ભવાઈ’નું સૌથી શક્તિશાળી પાસું એ કાળુનો મનોવૈજ્ઞાનિક સંઘર્ષ છે. કાળુ એક મહેનતુ પાટીદાર ખેડૂત છે. તેણે આખી જિંદગી જમીન ખેડીને અનાજ પકવ્યું છે. તેના માટે મજૂરી કરવી એ ગર્વની વાત છે. પરંતુ જ્યારે દુકાળ પડે છે અને દેગામના મહાજન અન્નક્ષેત્ર (સદાવ્રત) શરૂ કરે છે, ત્યારે કાળુ માટે ભીખ માંગવી એ મૃત્યુ કરતા પણ વધુ પીડાદાયક બની જાય છે.
કાળુ જ્યારે દાન લેવા માટે લાઇનમાં ઊભો રહે છે, ત્યારે તેનો આત્મા કકળી ઉઠે છે. તે વિચારે છે કે જે અનાજ તેણે પોતે પકવ્યું હતું, જે તેના પોતાના ખેતરનું છે, તે જ અનાજ આજે તેને ભીખ તરીકે હાથ લંબાવીને લેવું પડે છે!
“જેના પોતાના ખેતરમાંથી પાકેલું અનાજ આજે કોઠારમાં ભર્યું છે, અને એ જ અનાજ માટે આજે એણે હાથ લંબાવવાનો? ધરતીના છોરુએ ભીખ માંગવાની?”
કાળુ માટે ભૂખથી મરવું મંજૂર છે, પણ પોતાનું સ્વમાન વેચીને ભીખ માંગવી મંજૂર નથી. પન્નાલાલે આ માનસિક અવસ્થાનું વર્ણન કરીને દર્શાવ્યું છે કે ખેડૂત માટે તેનું સ્વમાન શું છે. કાળુનો આ બળવો એ માત્ર એક વ્યક્તિનો બળવો નથી, પણ સમગ્ર માનવજાતના ગૌરવનો બળવો છે.
૬. અમર પાત્રાલેખન: કાળુ અને રાજુ
- કાળુ: કાળુ એ ગુજરાતી સાહિત્યના સૌથી યાદગાર નાયકોમાંનો એક છે. તે બહાદુર છે, પ્રામાણિક છે અને અતિશય લાગણીશીલ છે. દુકાળની કપરી પરિસ્થિતિમાં પણ તે પોતાનો માનવધર્મ ચૂકતો નથી. તે એક એવો હીરો છે જે પરિસ્થિતિ સામે હારી જાય છે, પણ પોતાના સિદ્ધાંતો સામે ક્યારેય ઝૂકતો નથી.
- રાજુ: રાજુ એ ભારતીય નારીની સહનશીલતા, ત્યાગ અને પ્રેમાળ સ્વભાવનું પ્રતીક છે. કાળુ સાથે લગ્ન ન થઈ શક્યા હોવા છતાં, તે કાળુને નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ કરે છે. દુકાળના સમયે જ્યારે કાળુ ભૂખ અને હતાશાથી મરવા પડે છે, ત્યારે રાજુ તેને બચાવવા માટે સમાજના બધા જ બંધનો ફગાવી દે છે. નવલકથાનો અંતિમ પ્રસંગ, જેમાં મરવા પડેલા કાળુના મુખમાં રાજુ પોતાનું ધાવણ (સ્તનપાન) આપે છે, તે વિશ્વ સાહિત્યના સૌથી ચોંકાવનારા અને કરુણ અંતમાં સ્થાન પામે છે. આ દ્રશ્ય માત્ર શારીરિક ભૂખ મિટાવવાનું નથી, પણ એક માતાના વાત્સલ્ય અને પ્રેયસીના પરમ ત્યાગનું અલૌકિક સ્વરૂપ છે.
- અન્ય પાત્રો: ભલી (કાળુની પત્ની), માળી ડોશી (ખલનાયિકાના રૂપમાં), રણછોડ, અને મુખી જેવા પાત્રો વાર્તાને વધુ વાસ્તવિક અને રસપ્રદ બનાવે છે. દરેક પાત્ર ગ્રામીણ સમાજના એક ચોક્કસ વર્ગનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
૭. ભાષા અને શૈલી: માટીની મહેક
પન્નાલાલ પટેલની ભાષા એ ‘માનવીની ભવાઈ’નું સૌથી મોટું આભૂષણ છે. તેમણે ઉત્તર ગુજરાતની તળપદી બોલીનો છૂટથી ઉપયોગ કર્યો છે. કહેવતો, રૂઢિપ્રયોગો અને ગામડાના લોકોના સીધા-સાદા સંવાદો નવલકથાને એક જીવંતતા પ્રદાન કરે છે.
- “માનવી ભૂંડો નથી, ભૂખ ભૂંડી છે.”
- “ખાડા ટેકરા સરખા કરવા.”
- “કાળુને તો રાજુ વિના જગત આખું ય ઝેર જેવું લાગતું હતું.”
આવી તળપદી ભાષા હોવા છતાં, તેમાં છુપાયેલું તત્વજ્ઞાન ઉપનિષદો જેટલું જ ગહન છે. પન્નાલાલ પટેલ ગ્રામીણ ભાષાના માધ્યમથી જીવનના બહુ મોટા સત્યો ખૂબ જ સહજતાથી કહી જાય છે.
૮. સાહિત્યિક મૂલ્યાંકન અને વિશ્વસનીયતા
‘માનવીની ભવાઈ’ માત્ર ગુજરાતી પૂરતી સીમિત નથી રહી; તેનો ભારતીય અને વિદેશી ભાષાઓમાં પણ અનુવાદ થયો છે. ૧૯૯૩માં આ જ નામે એક ગુજરાતી ફિલ્મ પણ બની હતી, જેને રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મળ્યો હતો.
આ કૃતિ કેમ આટલી મહાન છે? કારણ કે તે માનવ અસ્તિત્વના મૂળભૂત પ્રશ્નો ઉઠાવે છે. જ્યારે કુદરત રૂઠે છે ત્યારે સંસ્કૃતિ, સભ્યતા અને ધર્મના આવરણો કેવી રીતે ખરી પડે છે અને માણસ પોતાની આદિમ અવસ્થામાં કેવી રીતે પાછો ફરે છે, તેનું આ એક મનોવૈજ્ઞાનિક અને સમાજશાસ્ત્રીય અધ્યયન છે. જોહ્ન સ્ટેઈનબેકની પ્રખ્યાત નવલકથા ‘ધ ગ્રેપ્સ ઓફ રેથ’ (The Grapes of Wrath) સાથે ‘માનવીની ભવાઈ’ની સરખામણી થઈ શકે છે, કારણ કે બંનેમાં ખેડૂતોની વેદના અને દુષ્કાળ/મંદીની પીડાનું આલેખન છે.
નિષ્કર્ષ
પન્નાલાલ પટેલની ‘માનવીની ભવાઈ’ એ ગ્રામીણ ગુજરાતનું માત્ર ચિત્રણ નથી, પણ તેનું ધબકતું હૃદય છે. તેમાં ગુજરાતના ગામડાની ધૂળ છે, ખેડૂતનો પરસેવો છે, વહેમોનો અંધકાર છે, તો સાથે સાથે પ્રેમ અને ખુદ્દારીનો અખૂટ પ્રકાશ પણ છે. કાળુ અને રાજુના પાત્રો દ્વારા લેખકે સાબિત કર્યું છે કે સંજોગો ભલે ગમે તેટલા વિપરીત હોય, પણ માણસાઈનો દીવો કોઈક ખૂણે તો બળતો જ રહે છે.
