પાલનપુરની નવાબી: ગુજરાતનું એકમાત્ર નવાબી રાજ્ય જેનો ઇતિહાસ અનોખો છે.

ઉત્તર ગુજરાતમાં અરવલ્લીની ગિરિમાળાઓના ખોળે વસેલું પાલનપુર શહેર આજે ભલે બનાસકાંઠા જિલ્લાનું મુખ્ય મથક હોય, પરંતુ તેનો ઇતિહાસ સદીઓ જૂનો અને અત્યંત ભવ્ય છે. પાલનપુર માત્ર એક શહેર નથી, પરંતુ તે એક સમયે બોમ્બે પ્રેસિડેન્સી હેઠળની પાલનપુર એજન્સીનું મુખ્ય રજવાડું હતું.

પાલનપુર પર ‘બાબી’ (Babi) રાજવંશનું શાસન હતું. આ રાજ્યનો ઇતિહાસ યુદ્ધો, કૂટનીતિ, સ્થાપત્ય અને સૌથી વિશેષ તો સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક સહિષ્ણુતાનો ઇતિહાસ છે. નવાબોના શાસન હેઠળ પાલનપુરે જે રીતે વેપાર (ખાસ કરીને હીરા ઉદ્યોગ) અને સાહિત્યને ઉત્તેજન આપ્યું, તે તેને ભારતના ઇતિહાસમાં એક અનોખું સ્થાન અપાવે છે.

૧. બાબી રાજવંશનો ઉદય અને પાલનપુરમાં આગમન

પાલનપુર પર શાસન કરનાર બાબી રાજવંશ મૂળ અફઘાનિસ્તાનના પશ્તુન (અફઘાન) કબીલામાંથી આવે છે.

• મૂળ અને મુઘલ સામ્રાજ્ય સાથેનો સંબંધ: બાબીઓનું મૂળ નામ અફઘાનિસ્તાનના એક શાસક વર્ગ સાથે જોડાયેલું છે. તેઓ ૧૬મી સદીમાં મુઘલ સમ્રાટ હુમાયુ અને ત્યારબાદ અકબરના સમયમાં ભારતમાં આવ્યા હોવાનું મનાય છે. તેમની બહાદુરી અને વહીવટી કુશળતાના કારણે મુઘલ દરબારમાં તેમને ઉચ્ચ હોદ્દાઓ મળ્યા હતા.
• ગુજરાતમાં પ્રવેશ: મુઘલ સામ્રાજ્ય દરમિયાન બાબીઓને ગુજરાતમાં વિવિધ વિસ્તારોના સુબા (ગવર્નર) તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. જ્યારે ૧૮મી સદીમાં મુઘલ સામ્રાજ્યનું પતન થવા લાગ્યું અને મરાઠાઓનું આક્રમણ વધ્યું, ત્યારે બાબી સરદારોએ પોતાની સ્વતંત્ર સત્તાઓ સ્થાપવાનું શરૂ કર્યું. આમાંથી જ જૂનાગઢ, રાધનપુર, બાલાસિનોર અને પાલનપુર જેવા રાજ્યો અસ્તિત્વમાં આવ્યા.

પાલનપુર મૂળરૂપે પરમાર રજપૂતો અને ત્યારબાદ ચૌહાણોના હાથમાં હતું. ત્યારબાદ તે જાલોરના શાસકો હેઠળ આવ્યું અને અંતે ૧૪મી સદીની આસપાસ બાબીઓના હાથમાં તેની સત્તા ધીમે ધીમે મજબૂત બની, જે ૧૬મી સદી સુધીમાં સંપૂર્ણ સ્થાપિત થઈ ગઈ. શરૂઆતમાં પાલનપુરના શાસકોને ‘દીવાન’ (Diwan) નો ઇલકાબ મળ્યો હતો અને પાછળથી તેમને ‘નવાબ’ (Nawab) નો ખિતાબ એનાયત કરવામાં આવ્યો.

૨. પાલનપુરના પ્રમુખ શાસકો અને તેમનું યોગદાન

પાલનપુરના ઇતિહાસમાં અનેક શાસકો થઈ ગયા, પરંતુ કેટલાક શાસકોએ રાજ્યના વિકાસમાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી છે:

દીવાન ઉસ્માન ખાન

તેઓ પાલનપુરમાં બાબી વંશની સત્તાના પ્રારંભિક સ્થાપકોમાંના એક મનાય છે. તેમણે મુઘલ દરબારમાં પોતાની વફાદારી સાબિત કરીને પાલનપુર અને આસપાસના વિસ્તારો પર પોતાનો કબ્જો મજબૂત કર્યો હતો.

દીવાન મુજાહિદ ખાન (૧૮મી સદી)

આ એ સમય હતો જ્યારે મરાઠાઓ (ગાયકવાડ) અને પેશ્વાઓ ગુજરાતમાં પોતાની સત્તા વધારી રહ્યા હતા. મુજાહિદ ખાને મરાઠાઓ સાથે સંઘર્ષ અને સમજૂતી એમ બંને રીતે પાલનપુરને એક સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ તરીકે ટકાવી રાખ્યું. તેમણે રાજ્યની સીમાઓનું રક્ષણ કર્યું અને મહેસૂલ વ્યવસ્થાને સુદ્રઢ કરી.

દીવાન શેર મુહમ્મદ ખાન (૧૮૭૮ – ૧૯૧૦)

તેમનો સમયગાળો પાલનપુર માટે ‘સુવર્ણ યુગ’ની શરૂઆત સમાન ગણાય છે. બ્રિટિશ કાળ દરમિયાન તેમણે આધુનિક શિક્ષણ, રસ્તાઓ અને ન્યાય પ્રણાલીનો પાયો નાખ્યો. તેમણે બ્રિટિશ સરકાર સાથે સારા સંબંધો જાળવી રાખ્યા અને રાજ્યને એક આધુનિક રૂપ આપવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેમને ૧૯૧૦માં રાજાના દરજ્જા તરીકે સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.

નવાબ સર તાલે મુહમ્મદ ખાન (૧૯૧૮ – ૧૯૫૭)

પાલનપુરના ઇતિહાસમાં સૌથી પ્રખ્યાત અને લોકપ્રિય શાસક જો કોઈ હોય, તો તે સર તાલે મુહમ્મદ ખાન હતા. તેમના સમયમાં પાલનપુર રાજ્યને ‘નવાબ’ નો ખિતાબ મળ્યો હતો.

• વહીવટી સુધારા: તેમણે મફત શિક્ષણ, દવાખાનાઓ અને ખેડૂતો માટે સિંચાઈની સુવિધાઓ ઊભી કરી.
• કલા અને સાહિત્યના આશ્રયદાતા: તેમના દરબારમાં કવિઓ, સંગીતકારો અને વિદ્વાનોનું હંમેશા સન્માન થતું.
• ધાર્મિક સહિષ્ણુતા: તેઓ ખરા અર્થમાં એક સેક્યુલર (બિનસાંપ્રદાયિક) શાસક હતા. તેમના સમયમાં હિંદુ, જૈન અને મુસ્લિમ સમુદાય વચ્ચે ભાઈચારો તેના સર્વોચ્ચ શિખરે હતો.

૩. પાલનપુરનો ભવ્ય સ્થાપત્ય વારસો

નવાબો કલા અને સ્થાપત્યના ખૂબ જ શોખીન હતા. આજે પણ પાલનપુર અને તેની આસપાસ નવાબી કાળની ભવ્ય ઇમારતો અડીખમ ઊભી છે.

સ્થાપત્યનું નામ	વિગત
કીર્તિ સ્તંભ (Kirti Stambh)	૧૯૧૮માં નવાબ સર તાલે મુહમ્મદ ખાન દ્વારા પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધમાં શહીદ થયેલા સૈનિકો અને બ્રિટિશ શાસકો સાથેના સંબંધોની યાદમાં આ ઐતિહાસિક સ્તંભનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. તે પાલનપુર શહેરનું પ્રતીક છે.
બાલારામ પેલેસ (Balaram Palace)	પાલનપુરથી આશરે ૧૪ કિમી દૂર બાલારામ નદીના કિનારે અરવલ્લીની ટેકરીઓ વચ્ચે ૧૯૨૦-૩૦ના દાયકામાં નવાબ તાલે મુહમ્મદ ખાને આ મહેલ બંધાવ્યો હતો. આ મહેલ ફ્રેન્ચ-નિયોક્લાસિકલ શૈલીનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. આ મહેલ નવાબનું હન્ટિંગ લોજ (શિકાર અને આરામ કરવાનું સ્થળ) હતો.
જોરાવર પેલેસ (Zorawar Palace)	નવાબ જોરાવર ખાનના નામ પરથી બનેલો આ મહેલ પાલનપુર શહેરની મધ્યમાં છે, જેનો ઉપયોગ આજે સરકારી કચેરીઓ (કલેક્ટર કચેરી) તરીકે થાય છે.
રાજગઢી (Rajgadhi)	આ પાલનપુરના શાસકોનું જૂનું નિવાસસ્થાન હતું. તેની કોતરણી અને વિશાળ કિલ્લેબંધી તે સમયની સુરક્ષા વ્યવસ્થાની ચાડી ખાય છે.

૪. જૈન વેપારીઓ અને નવાબ વચ્ચેનો અનોખો સંબંધ: હીરા ઉદ્યોગનું મૂળ

પાલનપુરની નવાબીનો ઇતિહાસ તેના જૈન સમુદાયના ઉલ્લેખ વિના અધૂરો છે. આજે આખી દુનિયામાં એન્ટવર્પ (Antwerp), મુંબઈ, સુરત કે ન્યૂયોર્કમાં બેઠેલા ડાયમંડ કિંગ્સ ‘પાલનપુરી જૈન’ (Palanpuri Jains) તરીકે ઓળખાય છે. આ વૈશ્વિક સામ્રાજ્યના મૂળ પાલનપુરના નવાબોની ઉદાર નીતિઓમાં રહેલા છે.

૧૮મી અને ૧૯મી સદીમાં જ્યારે રાજપૂતાના (રાજસ્થાન) અને અન્ય વિસ્તારોમાં લૂંટફાટ કે અસ્થિરતા હતી, ત્યારે પાલનપુરના નવાબોએ મારવાડ તરફથી આવતા જૈન વેપારીઓને પાલનપુરમાં આશ્રય આપ્યો.

• સુરક્ષા અને પ્રોત્સાહન: નવાબોએ જૈનોને વેપાર કરવા માટે સંપૂર્ણ રક્ષણ અને કરવેરામાં રાહત આપી.
• પરસ્પર વિશ્વાસ: નવાબ અને જૈન સમુદાય વચ્ચે એવો અતૂટ વિશ્વાસ હતો કે ઘણીવાર રાજ્યની આર્થિક કટોકટી વખતે જૈન શ્રેષ્ઠીઓ રાજ્યની તિજોરીને આર્થિક મદદ કરતા હતા.
• હીરાના વ્યવસાયનો ઉદય: નવાબોની અમીરી અને ઝવેરાતના શોખને કારણે પાલનપુરમાં રત્નપારખુઓ તૈયાર થયા. ધીમે ધીમે આ જૈન પરિવારો સુરત અને મુંબઈ તરફ વળ્યા અને હીરા ઉદ્યોગમાં મહારત હાંસલ કરી. આજે પણ આ વૈશ્વિક ઉદ્યોગપતિઓ પોતાના વતન પાલનપુરને ભૂલ્યા નથી અને અહીં અનેક શૈક્ષણિક અને મેડિકલ ટ્રસ્ટ ચલાવે છે.

૫. વહીવટી માળખું, સામાજિક સૌહાર્દ અને સાહિત્યિક યોગદાન

પાલનપુરની નવાબી તેના સુશાસન માટે જાણીતી હતી.

• કાયદો અને વ્યવસ્થા: રાજ્યમાં પોલીસ દળ અને ન્યાયતંત્રની સ્થાપના બ્રિટિશ મોડલ પર કરવામાં આવી હતી. ગુનાખોરીનો દર ખૂબ જ નીચો હતો.
• સાહિત્ય અને ભાષા: પાલનપુરનું વાતાવરણ ઉર્દૂ, ગુજરાતી અને ફારસી ભાષાના સંગમ સમાન હતું. પાલનપુરમાં અનેક નામાંકિત ઉર્દૂ શાયરો અને ગુજરાતી ગઝલકારો પાક્યા છે. પાલનપુરની માટીમાંથી જ શૂન્ય પાલનપુરી, સૈફ પાલનપુરી અને અમૃત ઘાયલ (તેઓ પણ આ પંથક સાથે જોડાયેલા રહ્યા) જેવા ગઝલ સમ્રાટો મળ્યા છે. નવાબનો દરબાર મુશાયરાઓથી ગુંજતો રહેતો.
• કોમી એકતા: મોહરમ અને ઈદની જેમ દિવાળી અને મહાવીર જયંતિ પણ રાજ્યમાં એટલા જ ઉત્સાહથી ઉજવાતા. નવાબ ખુદ હિંદુ અને જૈન તહેવારોમાં ભાગ લેતા હતા.

૬. ભારત સંઘમાં જોડાણ (૧૯૪૭)

જ્યારે ભારત ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ના રોજ સ્વતંત્ર થયું, ત્યારે દેશમાં ૫૬૨ જેટલા દેશી રજવાડાંઓ હતાં. સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ રજવાડાંઓના એકીકરણનું ભગીરથ કાર્ય કરી રહ્યા હતા.

પાલનપુરના છેલ્લા શાસક, નવાબ સર તાલે મુહમ્મદ ખાન પાસે વિકલ્પ હતો, પરંતુ તેઓ સ્પષ્ટપણે માનતા હતા કે પાલનપુરનું ભવિષ્ય ભારતમાં જ સુરક્ષિત છે. ભૌગોલિક રીતે પાલનપુર સરહદની નજીક હોવા છતાં, કોઈ પણ આનાકાની વિના પાલનપુરના નવાબે ભારત સંઘ સાથે જોડાણના ખત (Instrument of Accession) પર હસ્તાક્ષર કરી દીધા. આ રીતે એક ભવ્ય નવાબી યુગનો અંત આવ્યો અને પાલનપુર સ્વતંત્ર અને લોકશાહી ભારતનો એક અભિન્ન હિસ્સો બની ગયું. ત્યારબાદ પાલનપુર રાજ્યને શરૂઆતમાં ‘બોમ્બે સ્ટેટ’ અને ૧૯૬૦માં મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતના વિભાજન પછી ગુજરાત રાજ્યના બનાસકાંઠા જિલ્લામાં ભેળવી દેવામાં આવ્યું.

૭. નિષ્કર્ષ

પાલનપુરની નવાબી ભલે આજે કાગળ પર ઇતિહાસ બની ગઈ હોય, પરંતુ તેનો વારસો આજે પણ પાલનપુરની ગલીઓમાં, લોકોના સ્વભાવમાં અને ત્યાંના સ્થાપત્યોમાં જીવંત છે. બાબી રાજવંશે એક એવું રાજ્ય બનાવ્યું હતું જ્યાં શસ્ત્રો કરતાં વેપાર, કલા અને ભાઈચારાને વધુ મહત્ત્વ આપવામાં આવતું હતું.

પાલનપુરનું ઉદાહરણ એ વાતની સાબિતી છે કે જ્યારે શાસક વર્ગ પ્રજાલક્ષી હોય અને તમામ ધર્મોનું સન્માન કરતો હોય, ત્યારે રાજ્ય માત્ર આર્થિક રીતે જ નહીં, પરંતુ સાંસ્કૃતિક રીતે પણ અમર બની જાય છે.