જૂનાગઢના નવાબ અને આરઝી હુકુમત: ભારત સાથેના જોડાણનો ઇતિહાસ.
જૂનાગઢનું ભારત સંઘમાં જોડાણ એ ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ અને રજવાડાઓના વિલીનીકરણના ઇતિહાસનું એક અત્યંત રોમાંચક અને સંઘર્ષપૂર્ણ પ્રકરણ છે. ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ના રોજ ભારત આઝાદ થયું, પરંતુ લોખંડી પુરુષ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ સામે ૫૬૨ રજવાડાઓને એક તાંતણે બાંધવાનો ભગીરથ પડકાર હતો. આ પડકારોમાં જૂનાગઢ, હૈદરાબાદ અને કાશ્મીર સૌથી જટિલ હતા.
નીચે જૂનાગઢના નવાબની મનમાની, પ્રજાનો વિદ્રોહ અને ‘આરઝી હુકુમત’ દ્વારા મેળવેલી જીતનો સંપૂર્ણ ઇતિહાસ વિગતે રજૂ કર્યો છે.
૧. જૂનાગઢની ભૌગોલિક અને સામાજિક સ્થિતિ
૧૯૪૭માં જૂનાગઢ કાઠિયાવાડ (સૌરાષ્ટ્ર)નું એક સમૃદ્ધ રજવાડું હતું. તેની ભૌગોલિક સ્થિતિ એવી હતી કે તે ચારે બાજુથી ભારતીય સંઘના અન્ય રજવાડાઓથી ઘેરાયેલું હતું.
- વસ્તી: જૂનાગઢની કુલ વસ્તીના લગભગ ૮૦% થી વધુ લોકો હિંદુ હતા.
- શાસક: અહીંના શાસક નવાબ મહોબતખાન ત્રીજા હતા, જેઓ મુસ્લિમ હતા.
- વિચિત્રતા: નવાબ મહોબતખાનને શાસન કરતા કુતરાઓ પાળવાનો વધુ શોખ હતો. ઇતિહાસ કહે છે કે તેમની પાસે સેંકડો કુતરાઓ હતા અને તેમણે કુતરાઓના લગ્ન પાછળ લાખો રૂપિયા ખર્ચ્યા હતા.
૨. નવાબનો પાકિસ્તાન સાથે જોડાવાનો નિર્ણય
૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ના રોજ જ્યારે ભારત આઝાદ થયું, ત્યારે નવાબે અચાનક જાહેરાત કરી કે જૂનાગઢ પાકિસ્તાન સાથે જોડાય છે. આ નિર્ણય પાછળ નવાબના દિવાન શાહનવાઝ ભુટ્ટો (ઝુલ્ફિકાર અલી ભુટ્ટોના પિતા)નો મોટો હાથ હતો.
આ નિર્ણય અવ્યવહારુ હોવાના મુખ્ય કારણો:
- જૂનાગઢની સરહદ પાકિસ્તાન સાથે જમીન માર્ગે જોડાયેલી નહોતી. માત્ર દરિયાઈ માર્ગે વેરાવળ બંદર દ્વારા પાકિસ્તાન જઈ શકાતું હતું.
- પ્રજાની પ્રબળ ઈચ્છા ભારત સાથે જોડાવાની હતી.
- પાકિસ્તાને આ જોડાણને ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૭ના રોજ મંજૂરી આપી દીધી, જેણે સરદાર પટેલ અને ભારત સરકારને ચોંકાવી દીધા.
૩. આરઝી હુકુમતની સ્થાપના
નવાબના આ નિર્ણય સામે જૂનાગઢની પ્રજામાં ભારે રોષ ફાટી નીકળ્યો. મુંબઈમાં વસતા ગુજરાતીઓ અને જૂનાગઢના અગ્રણીઓએ નક્કી કર્યું કે હવે લડત ‘આરઝી’ (કામચલાઉ) સરકાર દ્વારા જ જીતી શકાશે.
૨૫ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૪૭ ના રોજ મુંબઈના માધવબાગમાં એક વિશાળ સભા ભરાઈ અને ‘આરઝી હુકુમત’ ની સ્થાપના કરવામાં આવી.
આરઝી હુકુમતનું માળખું:
- સરસેનાપતિ (વડાપ્રધાન): શામળદાસ ગાંધી (મહાત્મા ગાંધીના ભત્રીજા)
- રક્ષામંત્રી: રતુભાઈ અદાણી
- મુખ્ય મથક: શરૂઆતમાં મુંબઈ અને ત્યારબાદ રાજકોટ.
આરઝી હુકુમતે ‘લોકસેના’ તૈયાર કરી. સૌરાષ્ટ્રના યુવાનો હજારોની સંખ્યામાં આ સેનામાં જોડાયા. તેમનું સૂત્ર હતું: “જૂનાગઢ મુક્ત કરો.”
૪. લોકસેનાનો વિજય કૂચ અને નવાબનું પલાયન
આરઝી હુકુમતની સેનાએ જૂનાગઢના ગામડાઓ અને કિલ્લાઓ જીતવાનું શરૂ કર્યું. નવાબની પોલીસ અને સેના આ જનસેલાબ સામે ટકી શકી નહીં. બીજી તરફ ભારત સરકારે જૂનાગઢની આર્થિક નાકેબંધી કરી દીધી હતી.
પરિસ્થિતિ વણસી:
- જૂનાગઢમાં અનાજ અને ચીજવસ્તુઓની અછત સર્જાઈ.
- નવાબ મહોબતખાન સમજી ગયા કે હવે અહીં ટકવું મુશ્કેલ છે.
- ૨૪ ઓક્ટોબર, ૧૯૪૭ ના રોજ નવાબ પોતાના કુતરાઓ અને કિંમતી ઝવેરાત લઈ કેશોદ એરપોર્ટ પરથી ખાનગી વિમાનમાં કરાચી (પાકિસ્તાન) ભાગી ગયા. કહેવાય છે કે ઉતાવળમાં તેઓ પોતાની એક બેગમ (પત્ની)ને પણ એરપોર્ટ પર ભૂલી ગયા હતા.
૫. જૂનાગઢનું ભારત સાથે મિલન
નવાબના ગયા પછી વહીવટ દિવાન શાહનવાઝ ભુટ્ટોના હાથમાં આવ્યો. ભુટ્ટોએ જોયું કે હવે ટકી રહેવું અશક્ય છે, તેથી તેમણે ભારત સરકારને વિનંતી કરી કે તેઓ જૂનાગઢનો કબજો સંભાળી લે.
- ૯ નવેમ્બર, ૧૯૪૭: ભારતની સેનાએ જૂનાગઢમાં પ્રવેશ કર્યો. શામળદાસ ગાંધી અને આરઝી હુકુમતના સભ્યોનું ભવ્ય સ્વાગત થયું.
- ૧૩ નવેમ્બર, ૧૯૪૭: સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ જૂનાગઢ આવ્યા. તેમણે ભવ્ય સભાને સંબોધી અને સોમનાથ મંદિરના પુનઃનિર્માણનો સંકલ્પ કર્યો.
લોકમત (Referendum):
પાકિસ્તાને આ જોડાણનો વિરોધ કર્યો હતો. તેથી લોકશાહીના મૂલ્યો જાળવવા માટે ભારત સરકારે ૨૦ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૪૮ ના રોજ જૂનાગઢમાં લોકમત યોજ્યો.
- કુલ મત: ૨,૦૧,૪૫૭
- ભારતની તરફેણમાં: ૧,૯૦,૮૭૦
- પાકિસ્તાનની તરફેણમાં: માત્ર ૯૧
આ પરિણામે સાબિત કરી દીધું કે જૂનાગઢ ભારતનું અભિન્ન અંગ છે.
૬. ઇતિહાસમાં મહત્વ અને ઉપસંહાર
જૂનાગઢનો વિજય એ માત્ર જમીનનો ટુકડો મેળવવાનો વિજય નહોતો, પણ ‘લોકશાહી’નો ‘રાજાશાહી’ પરનો વિજય હતો. આરઝી હુકુમતે સાબિત કરી દીધું કે પ્રજાશક્તિ ધારે તો ગમે તેવા જોહુકમી શાસકને ઉખેડી ફેંકી શકે છે.
આ લડતમાં રતુભાઈ અદાણી, શામળદાસ ગાંધી, મણીલાલ દોશી અને હજારો અનામી સત્યાગ્રહીઓનું યોગદાન સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું રહેશે. આજે જૂનાગઢનો ઉપરકોટ કિલ્લો અને ગિરનારની ટેકરીઓ આ ગૌરવશાળી ઇતિહાસના સાક્ષી છે.
