મોરારજી દેસાઈ: ભારતના પ્રથમ ગુજરાતી વડાપ્રધાન.

ભારતના રાજકીય ઇતિહાસમાં એવા બહુ ઓછા નેતાઓ થયા છે જેમણે પોતાના સિદ્ધાંતો અને મૂલ્યો માટે ક્યારેય બાંધછોડ ન કરી હોય. મોરારજી રણછોડજી દેસાઈ આ પૈકીના એક અગ્રણી નેતા હતા. તેઓ માત્ર ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સેનાની જ ન હતા, પરંતુ સ્વતંત્ર ભારતના એક અત્યંત કુશળ વહીવટકર્તા, કડક અનુશાસનપાલક અને ભારતના ચોથા વડાપ્રધાન પણ હતા. સૌથી વિશેષ વાત એ છે કે તેઓ દેશનું સર્વોચ્ચ પદ સંભાળનારા પ્રથમ ગુજરાતી અને પ્રથમ બિન-કોંગ્રેસી નેતા હતા. તેમનું જીવન સાદગી, ગાંધીવાદી વિચારધારા અને લોકશાહી મૂલ્યો પ્રત્યેની અડગ નિષ્ઠાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે.

આ લેખમાં આપણે મોરારજી દેસાઈના જીવન, તેમના સંઘર્ષો, રાજકીય કારકિર્દી અને એક વડાપ્રધાન તરીકે દેશના વિકાસમાં તેમના અમૂલ્ય યોગદાનની વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.

૧. જન્મ, પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ

મોરારજી દેસાઈનો જન્મ ૨૯ ફેબ્રુઆરી, ૧૮૯૬ ના રોજ ગુજરાતના વલસાડ જિલ્લાના ભાદેલી ગામમાં એક અનાવિલ બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો. તેમનો જન્મ લિપ યરમાં થયો હોવાથી તેઓ દર ચાર વર્ષે પોતાનો જન્મદિવસ ઉજવતા હતા.

• પારિવારિક પૃષ્ઠભૂમિ: તેમના પિતા રણછોડજી દેસાઈ ભાવનગરની એક શાળામાં શિક્ષક હતા. તેઓ અત્યંત શિસ્તબદ્ધ અને સિદ્ધાંતવાદી વ્યક્તિ હતા, અને આ જ ગુણો મોરારજીભાઈમાં વારસામાં ઉતર્યા હતા. મોરારજી દેસાઈ નાની ઉંમરના હતા ત્યારે જ તેમના પિતાનું અવસાન (આત્મહત્યા) થયું હતું, જેના કારણે પરિવારની સમગ્ર જવાબદારી તેમના યુવાન ખભા પર આવી પડી હતી.
• શિક્ષણ: પિતાના અવસાન છતાં મોરારજીભાઈએ હિંમત હારી નહીં. તેમણે પોતાનું પ્રાથમિક શિક્ષણ સૌરાષ્ટ્ર અને વલસાડમાં પૂર્ણ કર્યું. ત્યારબાદ તેઓ ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે મુંબઈ ગયા. મુંબઈની પ્રખ્યાત વિલ્સન કોલેજમાંથી તેમણે સ્નાતકની ડિગ્રી મેળવી. આર્થિક પરિસ્થિતિ નબળી હોવા છતાં, મુંબઈની ગોકુળદાસ તેજપાલ બોર્ડિંગમાં મફત રહેવા-જમવાની સુવિધા મેળવીને તેમણે પોતાનો અભ્યાસ ચાલુ રાખ્યો હતો.

૨. સનદી અધિકારી (સિવિલ સર્વન્ટ) તરીકેની કારકિર્દી

સ્નાતક થયા પછી, ૧૯૧૮માં મોરારજી દેસાઈ બ્રિટિશ સરકારની પ્રોવિન્શિયલ સિવિલ સર્વિસમાં જોડાયા. તેમની નિમણૂક ડેપ્યુટી કલેક્ટર તરીકે ગુજરાતમાં (ખાસ કરીને અમદાવાદ અને પંચમહાલ જિલ્લામાં) કરવામાં આવી હતી.

• વહીવટી કૌશલ્ય અને ન્યાયપ્રિયતા: સિવિલ સર્વન્ટ તરીકેના તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન મોરારજીભાઈ એક અત્યંત કડક, પ્રામાણિક અને ન્યાયપ્રિય અધિકારી તરીકે જાણીતા બન્યા. તેઓ બ્રિટિશ ઉપરી અધિકારીઓથી ડરતા ન હતા અને હંમેશા ભારતીયોના હિતોનું રક્ષણ કરતા હતા.
• રાજીનામું (૧૯૩૦): ૧૯૨૭-૨૮ ના ગોધરા રમખાણો દરમિયાન બ્રિટિશ સરકારે તેમના પર હિન્દુઓ પ્રત્યે પક્ષપાત કરવાનો ખોટો આરોપ મૂક્યો. બ્રિટિશરોના આ અન્યાયી વલણ અને તે જ સમયે મહાત્મા ગાંધી દ્વારા શરૂ કરાયેલા સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના પ્રભાવ હેઠળ, મોરારજી દેસાઈએ ૧૨ વર્ષની સરકારી નોકરી છોડીને ૧૯૩૦માં ડેપ્યુટી કલેક્ટર પદેથી રાજીનામું આપી દીધું.

૩. સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં ઝંપલાવવું

સરકારી નોકરી છોડ્યા બાદ મોરારજી દેસાઈ મહાત્મા ગાંધીના માર્ગદર્શન હેઠળ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસમાં જોડાયા. ગાંધીજીના વિચારો, ખાસ કરીને અહિંસા, સત્યાગ્રહ, ખાદી અને વ્યસનમુક્તિએ તેમના જીવન પર ઊંડી છાપ છોડી.

• સવિનય કાનૂન ભંગની ચળવળ: ૧૯૩૦માં તેમણે ગાંધીજીની સવિનય કાનૂન ભંગની ચળવળમાં સક્રિય ભાગ લીધો, જેના કારણે બ્રિટિશ સરકારે તેમને જેલમાં ધકેલી દીધા.
• ગુજરાત કોંગ્રેસમાં સ્થાન: તેમની મહેનત અને સંગઠનાત્મક શક્તિને કારણે તેઓ ગુજરાત પ્રદેશ કોંગ્રેસ સમિતિના સેક્રેટરી બન્યા. સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ સાથે મળીને તેમણે ગુજરાતમાં કોંગ્રેસને મજબૂત કરવાનું કામ કર્યું.
• વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહ અને ભારત છોડો આંદોલન: ૧૯૪૦-૪૧ ના વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહ અને ૧૯૪૨ ના ઐતિહાસિક ‘ભારત છોડો આંદોલન’ (Quit India Movement) માં પણ તેમણે મહત્વની ભૂમિકા ભજવી અને ફરીથી લાંબા સમય સુધી કારાવાસ ભોગવ્યો.

૪. મુંબઈ રાજ્યના રાજકારણમાં ઉદય અને વહીવટ

ભારતની આઝાદી પહેલા અને પછી, મોરારજી દેસાઈ અવિભાજિત મુંબઈ રાજ્ય (જેમાં આજના મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતનો સમાવેશ થતો હતો) ના રાજકારણમાં એક મોટા ગજાના નેતા તરીકે ઉભરી આવ્યા.

• મહેસૂલ અને ગૃહમંત્રી: ૧૯૩૭માં જ્યારે પ્રાંતીય ચૂંટણીઓ યોજાઈ અને બી.જી. ખેરના નેતૃત્વમાં મુંબઈમાં કોંગ્રેસની સરકાર બની, ત્યારે મોરારજીભાઈ મહેસૂલ, કૃષિ અને સહકાર મંત્રી બન્યા. ત્યારબાદ ૧૯૪૬માં તેઓ મુંબઈ રાજ્યના ગૃહમંત્રી બન્યા.
• મુંબઈ રાજ્યના મુખ્યમંત્રી (૧૯૫૨): ૧૯૫૨ ની પ્રથમ સામાન્ય ચૂંટણીઓ પછી મોરારજી દેસાઈ મુંબઈ રાજ્યના મુખ્યમંત્રી બન્યા. મુખ્યમંત્રી તરીકેનો તેમનો કાર્યકાળ તેમના કડક નિર્ણયો માટે જાણીતો છે.
  • દારૂબંધી (Prohibition): તેમણે મુંબઈ રાજ્યમાં સંપૂર્ણ દારૂબંધી લાગુ કરી, જે તેમની ગાંધીવાદી વિચારધારાનું જ્વલંત ઉદાહરણ હતું.
  • જમીન સુધારણા: તેમણે ખેડૂતોના હિત માટે ઘણા જમીન સુધારણા કાયદાઓ પસાર કર્યા.
  • સંયુક્ત મહારાષ્ટ્ર આંદોલન: તેમના કાર્યકાળનો સૌથી વિવાદાસ્પદ સમય ‘સંયુક્ત મહારાષ્ટ્ર’ અને ‘મહાગુજરાત’ આંદોલનનો હતો. ભાષાકીય ધોરણે રાજ્યોના વિભાજનની માંગણીઓ તીવ્ર બની હતી. મુંબઈ શહેરમાં દેખાવકારો પર ગોળીબારના આદેશને કારણે તેમની ભારે ટીકા થઈ હતી.

૫. રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં પ્રવેશ અને નહેરુ કેબિનેટમાં સ્થાન

૧૯૫૬માં જ્યારે રાજ્યોનું પુનર્ગઠન થયું, ત્યારે તત્કાલીન વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુએ મોરારજી દેસાઈને કેન્દ્ર સરકારમાં જોડાવાનું આમંત્રણ આપ્યું.

• વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રી: ૧૯૫૬માં તેઓ કેન્દ્રીય કેબિનેટમાં વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રી તરીકે જોડાયા.
• નાણામંત્રી (Finance Minister): ૧૯૫૮માં તેઓ દેશના નાણામંત્રી બન્યા. નાણામંત્રી તરીકે મોરારજી દેસાઈનો રેકોર્ડ આજે પણ અકબંધ છે. તેમણે ભારતીય સંસદમાં સૌથી વધુ ૧૦ વખત સામાન્ય બજેટ (Union Budget) રજૂ કર્યું છે, જેમાં ૮ પૂર્ણ બજેટ અને ૨ વચગાળાના બજેટનો સમાવેશ થાય છે.
• ગોલ્ડ કંટ્રોલ એક્ટ: વિદેશી હૂંડિયામણની કટોકટી અને સોનાની દાણચોરી રોકવા માટે તેમણે ૧૯૬૨ ના ભારત-ચીન યુદ્ધ પછી ‘ગોલ્ડ કંટ્રોલ રૂલ્સ’ દાખલ કર્યા હતા, જેને લઈને સમાજમાં મિશ્ર પ્રત્યાઘાતો પડ્યા હતા.
• કામરાજ યોજના (૧૯૬૩): ૧૯૬૩માં કોંગ્રેસ પક્ષને મજબૂત કરવાના હેતુથી ‘કામરાજ યોજના’ હેઠળ વરિષ્ઠ નેતાઓને સરકારમાંથી રાજીનામું આપીને પક્ષના કામમાં જોડાવાનું કહેવામાં આવ્યું. મોરારજીભાઈએ સિદ્ધાંત ખાતર તરત જ નાણામંત્રી પદેથી રાજીનામું આપી દીધું.

૬. ઇન્દિરા ગાંધી સાથેનો રાજકીય સંઘર્ષ અને કોંગ્રેસનું વિભાજન

નહેરુના અવસાન પછી મોરારજી દેસાઈ વડાપ્રધાન પદના પ્રબળ દાવેદાર હતા, પરંતુ રાજકીય સમીકરણોને કારણે લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી વડાપ્રધાન બન્યા. ૧૯૬૬માં શાસ્ત્રીજીના આકસ્મિક અવસાન પછી ફરીથી વડાપ્રધાન પદ માટે મોરારજી દેસાઈ અને ઇન્દિરા ગાંધી વચ્ચે સીધી સ્પર્ધા થઈ, જેમાં ઇન્દિરા ગાંધીની જીત થઈ.

• નાયબ વડાપ્રધાન (Deputy Prime Minister): ૧૯૬૭ ની સામાન્ય ચૂંટણીઓ પછી મોરારજી દેસાઈને નાયબ વડાપ્રધાન અને નાણામંત્રી બનાવવામાં આવ્યા.
• વૈચારિક મતભેદો: મોરારજી દેસાઈ જમણેરી-મધ્યવાદી (Right-of-center) અને મુક્ત અર્થવ્યવસ્થાના સમર્થક હતા, જ્યારે ઇન્દિરા ગાંધી ડાબેરી ઝોક ધરાવતા હતા. બેંકોના રાષ્ટ્રીયકરણ અને રાજાઓના સાલિયાણા નાબૂદ કરવાના ઇન્દિરા ગાંધીના નિર્ણયોનો મોરારજી દેસાઈએ કાયદાકીય અને આર્થિક ગ્રાઉન્ડ પર વિરોધ કર્યો. પરિણામે ઇન્દિરા ગાંધીએ તેમની પાસેથી નાણાં ખાતું છીનવી લીધું, જેના વિરોધમાં મોરારજીભાઈએ ૧૯૬૯ માં નાયબ વડાપ્રધાન પદેથી રાજીનામું આપી દીધું.
• કોંગ્રેસના બે ભાગ: ૧૯૬૯ ના રાષ્ટ્રપતિ પદની ચૂંટણીમાં નીલમ સંજીવ રેડ્ડી (કોંગ્રેસના સત્તાવાર ઉમેદવાર) અને વી.વી. ગીરી (ઇન્દિરા ગાંધીના સમર્થિત) વચ્ચેના મુકાબલાને કારણે કોંગ્રેસમાં ઐતિહાસિક ભાગલા પડ્યા. મોરારજી દેસાઈએ જૂની કોંગ્રેસ એટલે કે કોંગ્રેસ (O) – Congress (Organisation) નું નેતૃત્વ સંભાળ્યું.

૭. કટોકટી (Emergency) અને લોકશાહી માટેનો સંઘર્ષ

૧૯૭૦ ના દાયકાના મધ્યમાં ભારતમાં ભારે રાજકીય અસ્થિરતા હતી. ગુજરાતમાં ‘નવનિર્માણ આંદોલન’ ફાટી નીકળ્યું હતું.

• નવનિર્માણ આંદોલન અને ઉપવાસ: ગુજરાતમાં ભ્રષ્ટાચાર સામે વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા શરૂ થયેલા આંદોલનને મોરારજી દેસાઈએ સમર્થન આપ્યું. તેમણે ગુજરાતની તત્કાલીન કોંગ્રેસ સરકારને બરતરફ કરવા અને નવી ચૂંટણી યોજવાની માંગ સાથે આમરણાંત ઉપવાસ શરૂ કર્યા, જેના દબાણ હેઠળ ઇન્દિરા સરકારે ગુજરાત વિધાનસભાનું વિસર્જન કરવું પડ્યું.
• જેપી આંદોલન અને કટોકટી: જયપ્રકાશ નારાયણ (JP) ના ‘સંપૂર્ણ ક્રાંતિ’ આંદોલનને મોરારજીભાઈએ ખુલ્લો ટેકો આપ્યો. ૨૫ જૂન ૧૯૭૫ ના રોજ ઇન્દિરા ગાંધીએ દેશમાં કટોકટી (Emergency) લાદી દીધી. રાતોરાત વિપક્ષના તમામ મોટા નેતાઓની ધરપકડ કરવામાં આવી.
• કારાવાસ: ૭૯ વર્ષની ઉંમરે મોરારજી દેસાઈની ધરપકડ કરવામાં આવી અને તેમને હરિયાણામાં નજરકેદ (Solitary confinement) રાખવામાં આવ્યા. ૧૯ મહિના સુધી તેમણે જેલવાસ ભોગવ્યો, પરંતુ પોતાના સિદ્ધાંતો સાથે કોઈ જ સમજૂતી કરી નહીં.

૮. જનતા પાર્ટીની રચના અને ઐતિહાસિક વડાપ્રધાન પદ

જાન્યુઆરી ૧૯૭૭ માં કટોકટી ઉઠાવી લેવામાં આવી અને ચૂંટણીની જાહેરાત થઈ. વિરોધ પક્ષોએ એક થઈને ‘જનતા પાર્ટી’ ની રચના કરી. મોરારજી દેસાઈ આ નવી પાર્ટીના અધ્યક્ષ બન્યા.

• ૧૯૭૭ ની ચૂંટણી અને વિજય: ૧૯૭૭ ની લોકસભા ચૂંટણીમાં ભારતના લોકોએ કટોકટીના અત્યાચારો સામે જનતા પાર્ટીને પ્રચંડ બહુમતી આપી. ઇન્દિરા ગાંધી અને કોંગ્રેસનો કારમો પરાજય થયો.
• વડાપ્રધાન તરીકે શપથ: ૨૪ માર્ચ ૧૯૭૭ ના રોજ, ૮૧ વર્ષની ઉંમરે મોરારજી દેસાઈએ ભારતના ચોથા વડાપ્રધાન તરીકે શપથ લીધા. તેઓ દેશના પ્રથમ બિન-કોંગ્રેસી વડાપ્રધાન અને આ પદ સુધી પહોંચનારા પ્રથમ ગુજરાતી બન્યા.

વડાપ્રધાન તરીકેના મુખ્ય નિર્ણયો અને નીતિઓ:

તેમનો અઢી વર્ષનો વડાપ્રધાન તરીકેનો કાર્યકાળ ભારતીય લોકશાહીના પુનઃસ્થાપનનો સુવર્ણ કાળ માનવામાં આવે છે.

1. લોકશાહીનું પુનઃસ્થાપન (૪૪મો બંધારણીય સુધારો): ઇન્દિરા ગાંધીએ ૪૨મા સુધારા દ્વારા બંધારણમાં કરેલા આપખુદ ફેરફારોને જનતા સરકારે ૪૪મા સુધારા દ્વારા રદ કર્યા. પ્રેસની સ્વતંત્રતા પાછી આપી, ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા સુનિશ્ચિત કરી અને ભવિષ્યમાં કોઈ પણ સરકાર સરળતાથી કટોકટી ન લાદી શકે તેવી કડક બંધારણીય જોગવાઈઓ કરી.
2. વિદેશ નીતિ (સાચી બિન-જોડાણવાદી નીતિ): મોરારજી દેસાઈની સરકારે સોવિયેત યુનિયન (રશિયા) તરફી ઝોક ઘટાડીને અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશો સાથેના સંબંધો સુધાર્યા. પાકિસ્તાન અને ચીન જેવા પાડોશી દેશો સાથેના તણાવમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કર્યો. પાકિસ્તાનના શાસક જનરલ ઝિયા-ઉલ-હક સાથે તેમણે અંગત મૈત્રી કેળવી, જેના કારણે બંને દેશો વચ્ચે શાંતિ સ્થપાઈ.
3. નોટબંધી (Demonetization – ૧૯૭૮): કાળા નાણાં અને ભ્રષ્ટાચારને ડામવા માટે મોરારજી દેસાઈની સરકારે ૧૯૭૮માં એક ઐતિહાસિક નિર્ણય લેતાં રૂ. ૧૦૦૦, રૂ. ૫૦૦૦ અને રૂ. ૧૦,૦૦૦ ની ચલણી નોટો પર પ્રતિબંધ (Demonetization) લાદી દીધો હતો.
4. ગ્રામીણ વિકાસ અને નાના ઉદ્યોગો: તેમની આર્થિક નીતિઓ ગાંધીવાદી વિચારો પર આધારિત હતી. તેમણે ભારે ઉદ્યોગોને બદલે કુટીર ઉદ્યોગો, રોજગારી સર્જન અને કૃષિ વિકાસ પર વધુ ભાર મૂક્યો.

૯. જનતા સરકારનું પતન

જનતા પાર્ટી અલગ અલગ વિચારધારા ધરાવતા પક્ષો (કોંગ્રેસ-O, જનસંઘ, ભારતીય લોકદળ, સમાજવાદી પાર્ટી) નું ગઠબંધન હતું. મોરારજી દેસાઈ વડાપ્રધાન બન્યા હોવા છતાં, પક્ષમાં આંતરિક ખેંચતાણ સતત ચાલુ રહી.

• બેવડા સભ્યપદનો મુદ્દો: ચરણ સિંહ અને રાજ નારાયણ જેવા નેતાઓએ જનસંઘના સભ્યો (જેમ કે અટલ બિહારી વાજપેયી અને લાલકૃષ્ણ અડવાણી) પર ‘આરએસએસ’ (RSS) નું સભ્યપદ હોવાનો મુદ્દો ઉઠાવીને સરકારમાં વિખવાદ ઊભો કર્યો.
• રાજીનામું (૧૯૭૯): આંતરિક બળવા અને ચરણ સિંહના પક્ષત્યાગને કારણે મોરારજી દેસાઈની સરકારે સંસદમાં બહુમતી ગુમાવી. જુલાઈ ૧૯૭૯ માં, અવિશ્વાસની દરખાસ્ત પર મતદાન થાય તે પહેલાં જ, પોતાના મૂલ્યોને વળગી રહીને મોરારજી દેસાઈએ વડાપ્રધાન પદેથી ગરિમાપૂર્ણ રીતે રાજીનામું આપી દીધું.

૧૦. વ્યક્તિગત વિચારધારા, જીવનશૈલી અને વિવાદો

મોરારજી દેસાઈ તેમના રાજકીય જીવન કરતાં તેમની અંગત જીવનશૈલી અને અડગ સિદ્ધાંતો માટે વધુ જાણીતા હતા.

• ચુસ્ત ગાંધીવાદી: તેઓ આજીવન ખાદી પહેરતા હતા. તેમણે સાદું જીવન અને ઉચ્ચ વિચારના સિદ્ધાંતને માત્ર અપનાવ્યો જ ન હતો, પણ તેને જીવી બતાવ્યો હતો.
• આહાર અને બ્રહ્મચર્ય: તેઓ કડક શાકાહારી હતા. તેમણે માત્ર ૩૨ વર્ષની ઉંમરે બ્રહ્મચર્યનું વ્રત લીધું હતું અને આજીવન તેનું પાલન કર્યું.
• સ્વમૂત્ર ચિકિત્સા (Urine Therapy): મોરારજી દેસાઈનો સૌથી ચર્ચિત વિષય તેમની સ્વમૂત્ર ચિકિત્સા હતી. તેઓ માનતા હતા કે આ એક સસ્તી અને અસરકારક તબીબી સારવાર છે. તેઓ જાહેરમાં પણ આ વિશે વાત કરવામાં જરાય સંકોચ અનુભવતા ન હતા, જેના કારણે ઘણીવાર પશ્ચિમી મીડિયામાં તેમની મજાક પણ ઉડાવવામાં આવી હતી, પરંતુ તેઓ ક્યારેય કોઈની ટીકાથી ડગ્યા ન હતા.
• કઠોર અને અડગ વ્યક્તિત્વ: તેમના વ્યક્તિત્વની ઘણીવાર એવી ટીકા થતી કે તેઓ સ્વભાવે ખૂબ જ જક્કી અને અહંકારી છે. તેઓ જે સાચું માને તે જ કરતા, ભલે તેમાં તેમનું રાજકીય નુકસાન થતું હોય. બીજા સાથે બાંધછોડ (Compromise) કરવાની તેમની વૃત્તિ ન હતી, જેને કારણે તેઓ ઘણા રાજકીય મિત્રો બનાવી શક્યા નહીં.

૧૧. નિવૃત્તિ, વારસો અને સન્માન

વડાપ્રધાન પદેથી રાજીનામું આપ્યા પછી ૧૯૮૦ માં તેમણે સક્રિય રાજકારણમાંથી નિવૃત્તિ લઈ લીધી અને પોતાનું બાકીનું જીવન મુંબઈમાં અત્યંત સાદગીપૂર્વક વિતાવ્યું. તેમણે પોતાનો આત્મકથા ગ્રંથ “મારું જીવનવૃત્તાંત” (The Story of My Life) લખ્યો, જે ભારતીય રાજકારણનો એક મૂલ્યવાન દસ્તાવેજ છે.

મોરારજી દેસાઈ વિશ્વના એવા એકમાત્ર રાજનેતા છે જેમને ભારત અને પાકિસ્તાન બંને રાષ્ટ્રોના સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન પ્રાપ્ત થયા હોય:

1. નિશાન-એ-પાકિસ્તાન (૧૯૯૦): ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે શાંતિ અને સમજણ વધારવાના તેમના નિષ્ઠાવાન પ્રયાસો બદલ પાકિસ્તાન સરકારે તેમને પોતાનો સર્વોચ્ચ નાગરિક એવોર્ડ એનાયત કર્યો હતો.
2. ભારત રત્ન (૧૯૯૧): ૧૯૯૧ માં ભારત સરકારે તેમના દેશ પ્રત્યેના અમૂલ્ય યોગદાન, આઝાદીની ચળવળમાં તેમની ભૂમિકા અને એક વહીવટકર્તા તરીકે તેમની નિષ્ઠા બદલ તેમને દેશનો સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર ‘ભારત રત્ન’ મરણોત્તર નહીં, પરંતુ તેમના હયાત કાળમાં જ અર્પણ કર્યો.

૧૦ એપ્રિલ ૧૯૯૫ ના રોજ, ૯૯ વર્ષની જૈફ વયે મુંબઈમાં મોરારજી દેસાઈએ અંતિમ શ્વાસ લીધા. અમદાવાદમાં સાબરમતી આશ્રમની નજીક તેમનો અગ્નિસંસ્કાર કરવામાં આવ્યો અને તેમની સમાધિ ‘અભયઘાટ’ નામે ઓળખાય છે. ‘અભય’ એટલે ડર વિનાનું, અને મોરારજીભાઈનું આખું જીવન નિર્ભયતાનું પ્રતીક હતું.

નિષ્કર્ષ

મોરારજી દેસાઈનું જીવન એ ભારતના ઇતિહાસનું એક એવું પ્રકરણ છે જે દર્શાવે છે કે રાજકારણમાં પણ મૂલ્યો, નૈતિકતા અને સિદ્ધાંતો જાળવી શકાય છે. ભલે તેમના કડક નિર્ણયો અને અડગ વલણને કારણે તેમને ઘણીવાર ટીકાઓનો સામનો કરવો પડ્યો, પરંતુ ભારતીય લોકશાહીને કટોકટીના અંધકારમાંથી બહાર કાઢીને પુનઃ પ્રકાશિત કરવાનો શ્રેય તેમને જ જાય છે. ભારતના પ્રથમ ગુજરાતી અને પ્રથમ બિન-કોંગ્રેસી વડાપ્રધાન તરીકે મોરારજી દેસાઈનું નામ ભારતના ઇતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું રહેશે. તેમની શિસ્ત, નિર્ભયતા અને દેશપ્રેમ આવનારી પેઢીઓ માટે હંમેશા પ્રેરણાદાયક બની રહેશે.