તાપી નદી અને સુરતનો પૂરનો ઇતિહાસ: ભૌગોલિક અને સામાજિક અસરો.

સુરત અને તાપી નદીનો સંબંધ માતા અને સંતાન જેવો રહ્યો છે, છતાં ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે જ્યારે આ માતા રૌદ્ર સ્વરૂપ ધારણ કરે છે ત્યારે સંતાન (સુરત) તબાહ થઈ જાય છે. સૂર્યપુત્રી તરીકે ઓળખાતી તાપી નદી પશ્ચિમ ભારતની એક પ્રમુખ નદી છે અને સુરત શહેરની જીવાદોરી છે. સદીઓથી સુરતનો વ્યાપાર, સંસ્કૃતિ અને વિકાસ તાપીના કિનારે પાંગર્યો છે. જોકે, આ વરદાન ઘણીવાર શ્રાપમાં પણ ફેરવાઈ ગયું છે. સુરત શહેરના ઇતિહાસના પાના પૂરના પાણીથી ધોવાયેલા છે. ૧૯મી સદીથી લઈને ૨૧મી સદીના ભયાનક ૨૦૦૬ના પૂર સુધી, સુરતે અનેકવાર જળબંબાકાર જોયો છે. આ લેખમાં આપણે તાપી નદીની ભૌગોલિક સ્થિતિ, સુરતમાં આવતા પૂરનો ઐતિહાસિક ક્રમ, તેના કુદરતી અને માનવસર્જિત કારણો તેમજ સુરતના સમાજજીવન પર તેની ઘેરી અસરો વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.

૧. તાપી નદી: ભૌગોલિક પરિપ્રેક્ષ્ય

તાપી નદી મધ્ય ભારતના સાતપુડા પર્વતમાળામાંથી, મધ્યપ્રદેશના બેતુલ જિલ્લાના મુલતાઈ પાસેથી નીકળે છે. નર્મદા અને માહી સાથે તાપી એ ત્રણ મુખ્ય નદીઓમાંની એક છે જે પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ વહે છે.

નદીનો પ્રવાહ અને માર્ગ

તાપી નદીની કુલ લંબાઈ આશરે ૭૨૪ કિલોમીટર છે. તે મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતમાંથી પસાર થઈને અરબી સમુદ્રને મળે છે. સુરત શહેર તાપી નદીના મુખ (Estuary) પર વસેલું છે, જ્યાં નદી સમુદ્રને મળે છે. ભૌગોલિક રીતે આ સ્થાન ખૂબ જ સંવેદનશીલ છે.

૧. કેચમેન્ટ વિસ્તાર (Catchment Area): તાપી નદીનો જળગ્રહણ વિસ્તાર (કેચમેન્ટ એરિયા) ખૂબ વિશાળ છે, જે આશરે ૬૫,૧૪૫ ચોરસ કિલોમીટર છે. આ વિસ્તારમાં જ્યારે ભારે વરસાદ થાય છે, ત્યારે તેનું બધું પાણી નીચાણવાળા વિસ્તારો તરફ ધસી આવે છે. ૨. ઉકાઈ ડેમ: સુરત શહેરથી આશરે ૧૦૦ કિલોમીટર ઉપરવાસમાં તાપી નદી પર ઉકાઈ ડેમ (વલ્લભ સાગર સરોવર) બાંધવામાં આવ્યો છે. આ ડેમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સિંચાઈ, વીજળી ઉત્પાદન અને પૂર નિયંત્રણનો હતો. જોકે, કાળક્રમે આ ડેમનું સંચાલન જ સુરત માટે પૂરનું કારણ અથવા નિવારણ બનતું આવ્યું છે. ૩. કાકરાપાર વિયર: ઉકાઈથી નીચે અને સુરતથી ઉપર કાકરાપાર વિયર આવેલું છે, જે પાણીના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરવામાં અને નહેરોમાં વાળવામાં મદદ કરે છે.

સુરતની ભૌગોલિક રચના

સુરત શહેર તાપી નદીના તટ પર અને મુખપ્રદેશ નજીક હોવાથી, અહીં ભરતી (High Tide) ની અસર જોવા મળે છે. જ્યારે ઉપરવાસમાંથી નદીમાં પૂર આવે અને તે જ સમયે અરબી સમુદ્રમાં અમાસ કે પૂનમની મોટી ભરતી હોય, ત્યારે નદીનું પાણી સમુદ્રમાં જઈ શકતું નથી અને શહેરમાં ફરી વળે છે. આ “લોકીંગ ઇફેક્ટ” (Locking Effect) સુરતની પૂર સમસ્યાનું એક મુખ્ય ભૌગોલિક કારણ છે.

૨. સુરતમાં પૂરનો ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ

સુરતમાં પૂરનો ઇતિહાસ કોઈ નવી વાત નથી. બ્રિટિશ કાળના ગેઝેટિયર્સ અને જૂના દસ્તાવેજો મુજબ, સુરતમાં ૧૮મી અને ૧૯મી સદીમાં પણ ભયાનક પૂર આવ્યા હતા. જોકે, આધુનિક સમયમાં, ખાસ કરીને ઉકાઈ ડેમ બન્યા પહેલા અને પછીના પૂરોએ શહેરની સામાજિક અને આર્થિક કરોડરજ્જુ તોડી નાખી હતી.

૧૯મી સદી અને ૨૦મી સદીના પૂર્વાર્ધના પૂર

ઐતિહાસિક નોંધો મુજબ ૧૮૩૭, ૧૮૮૩, ૧૮૮૪ અને ૧૯૪૪ માં મોટા પૂર આવ્યા હતા. તે સમયે વસ્તી ઓછી હતી અને નદીના પટમાં દબાણો નહિવત હતા, છતાં નુકસાન નોંધપાત્ર હતું. ૧૯૫૯ અને ૧૯૬૮ ના પૂર સુરતના આધુનિક ઇતિહાસમાં સીમાચિહ્નરૂપ ગણાય છે.

૧૯૬૮નું મહાપૂર: ઉકાઈ ડેમની જરૂરિયાત

૧૯૬૮માં આવેલું પૂર ઉકાઈ ડેમના નિર્માણ પહેલાનું છેલ્લું મોટું પૂર હતું. તાપી નદીમાં ૧૫ લાખ ક્યુસેક પાણીનો પ્રવાહ વહી રહ્યો હતો. આ સમયે નાનપુરા, હોડી બંગલા અને નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં પાણી ફરી વળ્યા હતા. આ હોનારત બાદ જ ઉકાઈ ડેમનું કામ ઝડપી કરવામાં આવ્યું અને પૂર નિયંત્રણને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી.

૧૯૯૪નું પૂર અને પ્લેગની મહામારી

૧૯૯૪નું પૂર માત્ર પાણીનું સંકટ નહોતું, પણ તે સુરતની ઓળખ બદલનારી ઘટના હતી.

• ઘટના: સપ્ટેમ્બર ૧૯૯૪માં ભારે વરસાદ અને ડેમમાંથી પાણી છોડવાને કારણે પૂર આવ્યું.
• પરિણામ: પૂરના પાણી ઓસર્યા પછી, શહેરમાં ઠેર-ઠેર કાદવ, કચરો અને મરેલા ઢોરના કારણે ગંદકી ફેલાઈ ગઈ. આ ગંદકીએ ‘ન્યુમોનિક પ્લેગ’ (Pneumonic Plague) જેવી ભયાનક બીમારીને જન્મ આપ્યો.
• સામાજિક અસર: લોકો ભયના માર્યા શહેર છોડીને ભાગવા લાગ્યા. સુરતને “પ્લેગ સિટી” તરીકે ઓળખ મળી. વિશ્વભરમાં સુરતની છબી ખરડાઈ. જોકે, આ ઘટના બાદ સુરતે જે રીતે “ફિનિક્સ પક્ષી”ની જેમ બેઠા થઈને સફાઈ અભિયાન હાથ ધર્યું અને દેશના સૌથી સ્વચ્છ શહેરોમાં સ્થાન મેળવ્યું, તે એક અલગ જ ઇતિહાસ છે.

૧૯૯૮નું પૂર

૧૯૯૮માં ફરીથી ઉકાઈ ડેમમાંથી ૭ લાખ ક્યુસેક પાણી છોડવામાં આવ્યું હતું. આ સમયે પણ સુરતના અડાજણ અને રાંદેર જેવા વિસ્તારોમાં પાણી ભરાયા હતા. આ પૂરથી વહીવટી તંત્રને ચેતવણી મળી હતી કે નદીના પટમાં થઈ રહેલા દબાણો જોખમી છે.

૨૦૦૬નું મહાવિનાશક પૂર: એક કાળો અધ્યાય

સુરતના ઇતિહાસમાં ૨૦૦૬નું પૂર (ઓગસ્ટ ૨૦૦૬) સૌથી વધુ વિનાશક અને વિવાદાસ્પદ ગણાય છે. આ કોઈ સામાન્ય પૂર નહોતું, પણ એક માનવસર્જિત આપત્તિ (Man-made Disaster) તરીકે પણ જોવામાં આવે છે.

• પાર્શ્વભૂમિ: ઓગસ્ટના પહેલા સપ્તાહમાં મહારાષ્ટ્ર અને ઉકાઈના કેચમેન્ટ વિસ્તારમાં ભારે વરસાદ થયો હતો. ડેમની સપાટી ભયજનક રીતે વધી રહી હતી.
• નિર્ણયમાં વિલંબ: જ્યારે ડેમ લગભગ ભરાઈ ગયો હતો, ત્યારે અચાનક ૯ લાખ ક્યુસેકથી વધુ પાણી છોડવાનો નિર્ણય લેવાયો.
• તબાહી: આટલી મોટી માત્રામાં પાણી આવતા સુરત શહેરનો ૮૦% થી ૯૦% વિસ્તાર જળમગ્ન થઈ ગયો હતો. વીજળી, મોબાઈલ નેટવર્ક અને વાહનવ્યવહાર ઠપ થઈ ગયા હતા. લોકો ૩-૪ દિવસ સુધી ધાબાઓ પર ભૂખ્યા-તરસ્યા ફસાયેલા રહ્યા હતા.
• આર્થિક નુકસાન: સુરતના ડાયમંડ અને ટેક્સટાઈલ ઉદ્યોગને કરોડો રૂપિયાનું નુકસાન થયું. મશીનરીઓ ખરાબ થઈ ગઈ, કાપડનો જથ્થો નાશ પામ્યો અને હીરાના કારખાનાઓ બંધ રહ્યા. કુલ નુકસાનનો અંદાજ ૨૦,૦૦૦ કરોડથી વધુનો હતો.

૩. પૂરના કારણો: કુદરતી વિરુદ્ધ માનવસર્જિત

સુરતમાં પૂર આવવા પાછળ માત્ર ભારે વરસાદ જ જવાબદાર નથી. ભૌગોલિક અને માનવસર્જિત પરિબળોનું મિશ્રણ આ પરિસ્થિતિનું નિર્માણ કરે છે.

અ. કુદરતી કારણો (Geographical Factors)

૧. ભારે વરસાદ: તાપીના ઉપરવાસમાં (મધ્યપ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્ર) જ્યારે એકસાથે ભારે વરસાદ થાય છે, ત્યારે ઉકાઈ ડેમમાં પાણીની આવક (Inflow) ખૂબ વધી જાય છે. ૨. ભરતીની અસર (Tidal Effect): અમાસ કે પૂનમની ભરતી દરમિયાન દરિયાની સપાટી ઊંચી હોય છે. જો તે સમયે નદીમાં પૂરનું પાણી આવે, તો દરિયો તે પાણી સ્વીકારતો નથી અને પાણી પાછું શહેરમાં ધકેલાય છે. ૩. કાંપનું પ્રમાણ (Siltation): નદીના તળિયે વર્ષોથી જમા થયેલા કાંપને કારણે નદીની પાણી વહન કરવાની ક્ષમતા (Carrying Capacity) ઘટી ગઈ છે. પહેલા તાપી જે ૬-૭ લાખ ક્યુસેક પાણી આરામથી વહન કરી શકતી હતી, હવે ૩-૪ લાખ ક્યુસેકમાં પણ પૂર જેવી સ્થિતિ સર્જાય છે.

બ. માનવસર્જિત કારણો (Anthropogenic Factors)

૧. ડેમ મેનેજમેન્ટ (Rule Curve): ઉકાઈ ડેમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પાણીનો સંગ્રહ કરવાનો છે. ચોમાસા દરમિયાન સત્તાવાળાઓ ડેમને વધુમાં વધુ ભરવાનો પ્રયાસ કરે છે જેથી ઉનાળામાં પાણી મળી રહે. પરંતુ, છેલ્લી ઘડી સુધી પાણી રોકી રાખવું અને પછી એકસાથે છોડવું, તે ૨૦૦૬ જેવી હોનારતો સર્જે છે. ૨. નદીના પટમાં દબાણો (Encroachment): સુરતનો વિકાસ એટલો ઝડપી થયો કે લોકો નદીના પટમાં (Flood Plains) ઘૂસી ગયા. અડાજણ, પાલ, અને ભાઠા જેવા વિસ્તારો જે ખરેખર નદીના પૂરના મેદાનો હતા, ત્યાં મોટી ઈમારતો બની ગઈ. આનાથી નદીનો પ્રવાહ સાંકડો થયો. ૩. સુહાલી અને હજીરાનો વિકાસ: નદીના મુખ પાસે હજીરા ઔદ્યોગિક વિસ્તારમાં થયેલા જમીન પુરાણ (Reclamation) અને બાંધકામોને કારણે નદીનું મુખ સાંકડું થઈ ગયું છે, જેથી પાણીનો નિકાલ ધીમો થયો છે. ૪. ડ્રેજિંગનો અભાવ: નદીના મુખ પર અને શહેરી વિસ્તારમાં જમા થયેલા કાંપને દૂર કરવા માટે નિયમિત ડ્રેજિંગનો અભાવ જોવા મળે છે.

૪. પૂરની સામાજિક અને મનોવૈજ્ઞાનિક અસરો

પૂર માત્ર ઈમારતો કે રસ્તાઓને જ નુકસાન નથી પહોંચાડતું, તે સમાજ વ્યવસ્થા અને માનવસિકતા પર પણ ઊંડી અસર કરે છે. સુરતવાસીઓ પર પૂરની અસરો નીચે મુજબ વર્ણવી શકાય:

૧. સ્થળાંતર અને આવાસની સમસ્યા

જ્યારે પણ પૂર આવે છે, ત્યારે નદી કિનારે રહેતા ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના લોકોને સૌથી વધુ અસર થાય છે. ઝૂંપડપટ્ટીઓ તણાઈ જાય છે અને કાચા મકાનો પડી જાય છે. ૨૦૦૬ના પૂર બાદ ઘણા લોકોએ નીચાણવાળા વિસ્તારો (જેમ કે વેડ રોડ, કતારગામનો નીચલો ભાગ, અડાજણના અમુક ભાગો) છોડીને ઊંચાણવાળા વિસ્તારો (જેમ કે વેસુ, વીઆઈપી રોડ) તરફ સ્થળાંતર કર્યું. આનાથી શહેરમાં ડેમોગ્રાફિક ફેરફારો (Demographic Shift) આવ્યા.

૨. સ્વાસ્થ્ય પર અસર

પૂરના પાણી ઓસર્યા પછી રોગચાળો ફાટી નીકળવો એ સામાન્ય બાબત છે. ૧૯૯૪નો પ્લેગ તેનું જીવંત ઉદાહરણ છે. આ ઉપરાંત મેલેરિયા, ડેન્ગ્યુ, લેપ્ટોસ્પાઈરોસિસ અને ગેસ્ટ્રો જેવી બીમારીઓ ફેલાય છે. દૂષિત પાણી અને ગંદકીને કારણે જાહેર આરોગ્ય તંત્ર પર ભારે દબાણ આવે છે.

૩. આર્થિક ફટકો અને રોજગારી

સુરત “ડાયમંડ સિટી” અને “સિલ્ક સિટી” છે. પૂરના કારણે આ બંને ઉદ્યોગો ઠપ થઈ જાય છે.

• રત્નકલાકારો: હીરાના કારખાનાઓમાં પાણી ઘૂસવાથી રત્નકલાકારો બેરોજગાર બને છે. તેઓ રોજનું કમાઈને રોજ ખાનારા હોય છે, તેથી તેમના પરિવારો પર ભૂખમરો આવી પડે છે.
• ટેક્સટાઈલ: ભીના થયેલા કાપડમાં ફૂગ લાગી જાય છે, લૂમ્સ મશીનોમાં કાટ લાગે છે.
• આર્થિક નુકસાનને ભરપાઈ કરવામાં ઉદ્યોગોને મહિનાઓ કે વર્ષો લાગી જાય છે. ૨૦૦૬ના પૂર બાદ અનેક નાના વેપારીઓ દેવાના ડુંગર નીચે દબાઈ ગયા હતા અને કેટલાકે આત્મહત્યા પણ કરી હતી.

૪. શિક્ષણ પર અસર

પૂર દરમિયાન શાળાઓ અને કોલેજો બંધ રહે છે. શૈક્ષણિક સાધનો, પુસ્તકો અને લાઈબ્રેરીઓ નાશ પામે છે. વિદ્યાર્થીઓના અભ્યાસમાં મોટો વિક્ષેપ પડે છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં, શાળાઓનો ઉપયોગ આશ્રયસ્થાનો તરીકે થતો હોવાથી લાંબા સમય સુધી શિક્ષણ કાર્ય શરૂ થઈ શકતું નથી.

૫. મનોવૈજ્ઞાનિક આઘાત (Psychological Trauma)

સુરતીઓમાં એક પ્રકારનો “હાઈડ્રો-ફોબિયા” (પાણીનો ડર) જોવા મળે છે. ખાસ કરીને જે લોકોએ ૨૦૦૬નું પૂર જોયું છે, તેઓ ચોમાસામાં ઉકાઈ ડેમની સપાટીના સમાચાર સાંભળીને જ ગભરાઈ જાય છે. સામાન્ય વરસાદમાં પણ લોકો જીવનજરૂરી વસ્તુઓનો સંગ્રહ કરવા લાગે છે. આ એક સામાજિક ચિંતા (Social Anxiety) નું રૂપ લઈ ચૂક્યું છે.

૬. સુરતી મિજાજ અને એકતા (Resilience)

સિક્કાની બીજી બાજુ એ છે કે, આફતોએ સુરતીઓની એકતા મજબૂત કરી છે. પૂરના સમયે સુરતમાં જ્ઞાતિ, ધર્મ કે વર્ગના ભેદભાવ ભૂલીને લોકો એકબીજાની મદદે આવે છે. ફૂડ પેકેટ્સનું વિતરણ હોય કે ફસાયેલા લોકોને બચાવવા, સુરતીઓ અને સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ હંમેશા વહીવટી તંત્રની આગળ રહીને કામ કરે છે. “સુરત સોનાની મુરત” ફરીથી બેઠી થવા માટે જાણીતી છે.

૫. પૂર વ્યવસ્થાપન અને ભવિષ્યનું આયોજન

૨૦૦૬ના પૂર બાદ સરકાર અને સ્થાનિક તંત્ર (SMC) જાગૃત થયા છે અને અનેક પગલાં લેવામાં આવ્યા છે.

૧. અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમ (Early Warning System)

હવે ઉકાઈ ડેમ અને કેચમેન્ટ વિસ્તારમાં વરસાદ અને પાણીની આવક પર ચોવીસ કલાક નજર રાખવામાં આવે છે. આધુનિક ટેકનોલોજી અને સેટેલાઇટ ડેટાનો ઉપયોગ કરીને પૂરની આગોતરી જાણકારી મેળવવામાં આવે છે. સુરત મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન દ્વારા “SMC App” અને SMS દ્વારા નાગરિકોને ચેતવણી આપવામાં આવે છે.

૨. પાળા અને રેવાઈ (Embankment) સ્કીમ

તાપી નદીના બંને કાંઠે મજબૂત સંરક્ષણ દીવાલો (Retaining Walls) અને પાળાઓ બનાવવામાં આવ્યા છે. આ પાળાઓ નદીના પાણીને શહેરમાં પ્રવેશતા રોકે છે. ખાસ કરીને રાંદેર, અડાજણ અને કતારગામ વિસ્તારમાં પાળાઓની ઊંચાઈ વધારવામાં આવી છે.

૩. રૂલ કર્વ (Rule Curve) માં સુધારો

સેન્ટ્રલ વોટર કમિશન (CWC) ની માર્ગદર્શિકા મુજબ ઉકાઈ ડેમના રૂલ કર્વમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. હવે ચોમાસાની શરૂઆતમાં ડેમ ખાલી રાખવામાં આવે છે જેથી ઓગસ્ટ-સપ્ટેમ્બરમાં આવતા ભારે પાણીને સમાવી શકાય. પાણી છોડવા માટે તબક્કાવાર પદ્ધતિ અપનાવવામાં આવે છે.

૪. તાપી રિવરફ્રન્ટ પ્રોજેક્ટ (Tapi Riverfront)

અમદાવાદના સાબરમતી રિવરફ્રન્ટની જેમ સુરતમાં પણ તાપી રિવરફ્રન્ટ પ્રોજેક્ટ આકાર લઈ રહ્યો છે. આ પ્રોજેક્ટનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર સૌંદર્યકરણ નથી, પરંતુ નદીના કિનારાને મજબૂત કરવાનો અને દબાણો દૂર કરવાનો પણ છે. જોકે, પર્યાવરણવિદો માને છે કે કોંક્રીટની દીવાલો નદીના કુદરતી ઇકોલોજીને નુકસાન કરી શકે છે.

૫. તાપી શુદ્ધિકરણ

પૂર ઉપરાંત પ્રદૂષણ પણ એક સમસ્યા છે. તાપી શુદ્ધિકરણ પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત ગટરના પાણીને નદીમાં જતા રોકવા માટે ડ્રેનેજ લાઈનો અને સુએજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ (STP) અપગ્રેડ કરવામાં આવી રહ્યા છે.

૬. ભવિષ્યના પડકારો: ક્લાઈમેટ ચેન્જ અને શહેરીકરણ

સુરતનું ભવિષ્ય ઉજળું છે, પણ તેની સામે પૂરના જોખમો હજુ પણ તોળાઈ રહ્યા છે.

• ક્લાઈમેટ ચેન્જ (Climate Change): ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે અનિયમિત વરસાદની ઘટનાઓ વધી છે. ઓછા સમયમાં અત્યંત ભારે વરસાદ (Cloud Burst) થવો હવે સામાન્ય બની રહ્યું છે. જો કેચમેન્ટ એરિયામાં આવી ઘટના બને, તો ઉકાઈ ડેમ પણ પાણી રોકવા માટે અસમર્થ બની શકે છે.
• દરિયાઈ સપાટીમાં વધારો: ક્લાઈમેટ ચેન્જને કારણે દરિયાની સપાટી વધી રહી છે. સુરત દરિયા કિનારે હોવાથી, ભવિષ્યમાં નદીના પાણીનો નિકાલ મુશ્કેલ બની શકે છે.
• અનિયંત્રિત શહેરીકરણ: શહેરનો વ્યાપ વધી રહ્યો છે. ઓલપાડ અને કામરેજ જેવા વિસ્તારોમાં ખેતીની જમીનો કોંક્રીટના જંગલોમાં ફેરવાઈ રહી છે. જમીન પચાવવાની ક્ષમતા ઘટવાથી શહેરી પૂર (Urban Flooding) ની સમસ્યા વધી શકે છે.

શું કરવું જોઈએ?

૧. સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ: નદીના ઇકો-ઝોનને જાળવી રાખીને વિકાસ કરવો જોઈએ. વેટલેન્ડ્સ (Wetlands) અને મેન્ગ્રોવ્સનું રક્ષણ કરવું જરૂરી છે, જે કુદરતી સ્પંજ તરીકે કામ કરે છે. ૨. નદીની વહન ક્ષમતા વધારવી: નિયમિત ડ્રેજિંગ કરીને નદીના મુખને ખુલ્લું રાખવું જોઈએ. ૩. ભાડભૂત બેરેજ પ્રોજેક્ટ: નર્મદા નદી પર બની રહેલા ભાડભૂત બેરેજની જેમ તાપી પર પણ બેરેજ બનાવીને મીઠા પાણીનો સંગ્રહ અને ખારાશને આગળ વધતી અટકાવવાના પ્રોજેક્ટ્સને વેગ આપવો જોઈએ, જે આડકતરી રીતે પૂર નિયંત્રણમાં પણ મદદ કરી શકે.

નિષ્કર્ષ

તાપી નદી સુરત માટે અસ્તિત્વનો આધાર છે. ઈતિહાસ ગવાહ છે કે સુરતે પૂરની થપાટો ખાઈને પણ પ્રગતિની હરણફાળ ભરી છે. ૧૯૯૪ના પ્લેગ પછી સુરત જે રીતે બદલાયું, અને ૨૦૦૬ના પૂર પછી જે રીતે બેઠું થયું, તે સુરતીઓની અદમ્ય જિજીવિષા (Spirit) નું પ્રતીક છે.

પરંતુ, કુદરત સાથે સતત ચેડાં કરીને આપણે સલામત રહી શકીએ નહીં. પૂર એ માત્ર કુદરતી કોપ નથી, પણ આપણા અણઘડ આયોજનનું પરિણામ પણ છે. ઉકાઈ ડેમનું વૈજ્ઞાનિક સંચાલન, નદીના પટમાંથી દબાણો દૂર કરવા અને ક્લાઈમેટ ચેન્જને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવેલી નીતિઓ જ ભવિષ્યમાં સુરતને સુરક્ષિત રાખી શકશે. જો આપણે તાપી મૈયાનું સન્માન કરીશું, તો જ તે આપણને પોષશે, અન્યથા તેનું રૌદ્ર સ્વરૂપ વિનાશ નોતરતું રહેશે. સુરતનો ઈતિહાસ શીખવે છે કે “પાણી પહેલાં પાળ બાંધવી” એ કહેવત સુરત માટે સૌથી વધુ લાગુ પડે છે.