સાત કમાન: ચાંપાનેરનું વિશિષ્ટ સ્થાપત્ય.
સાત કમાન: ચાંપાનેરનું વિશિષ્ટ સ્થાપત્ય અને ઇતિહાસનો એક અડીખમ સાક્ષી
ગુજરાતની ધરતી પર ઇતિહાસના અનેક સ્તરો ધરબાયેલા છે. અહીં દરેક પથ્થર એક વાર્તા કહે છે અને દરેક ખંડેર એક ભવ્ય ભૂતકાળની સાક્ષી પૂરે છે. વડોદરાથી થોડે દૂર આવેલું અને યુનેસ્કો (UNESCO) વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટમાં સ્થાન પામેલું ચાંપાનેર-પાવાગઢ પુરાતત્વીય ઉદ્યાન આવું જ એક ઐતિહાસિક રત્ન છે. આ વિશાળ સંકુલમાં અનેક મસ્જિદો, કિલ્લાઓ, વાવ અને મહેલો આવેલા છે, પરંતુ જે સ્થાપત્ય પર્યટકો અને ઇતિહાસકારોનું ધ્યાન સૌથી વધુ ખેંચે છે, તે છે “સાત કમાન”.
પાવાગઢની ટેકરી પર અડીખમ ઉભેલી આ કમાનો માત્ર પથ્થરનું માળખું નથી, પરંતુ સલ્તનતકાલીન સ્થાપત્યકળા, સૈન્ય વ્યૂહરચના અને સમયના પ્રવાહ સામે ટકી રહેવાની જીદનું પ્રતીક છે. આ લેખમાં આપણે સાત કમાનના ઇતિહાસ, તેના સ્થાપત્ય, તેના મહત્વ અને તેની આસપાસ વણાયેલી રોચક વાતો વિશે ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરીશું.
૧. ભૌગોલિક સ્થાન અને વાતાવરણ
સાત કમાન એ પાવાગઢ પર્વતની ધાર પર, ‘માચી’ તરીકે ઓળખાતા વિસ્તારની નજીક આવેલું છે. જ્યારે કોઈ યાત્રાળુ કે પ્રવાસી પાવાગઢની તળેટીથી ઉપર તરફ પ્રયાણ કરે છે, ત્યારે રસ્તામાં જ આ ભવ્ય સંરચના દ્રષ્ટિગોચર થાય છે. તે એક ઉચ્ચપ્રદેશ જેવી જગ્યાએ સ્થિત છે, જ્યાંથી નીચેની ખીણ અને જંગલોનો નયનરમ્ય નજારો જોવા મળે છે.
ચોમાસામાં જ્યારે વાદળો પર્વતને ઘેરી લે છે, ત્યારે પીળાશ પડતા પથ્થરથી બનેલી આ કમાનો ધુમ્મસની વચ્ચે રહસ્યમય ભાસે છે. આ સ્થાનની ભૌગોલિક સ્થિતિ જ એવી છે કે ત્યાં હંમેશા પવનની લહેરખીઓ વહેતી રહે છે, જે આ સ્થાપત્યને વધુ જીવંત બનાવે છે.
૨. ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ: બેગડાનો વિજય અને ચાંપાનેરનો ઉદય
સાત કમાનના અસ્તિત્વને સમજવા માટે આપણે ૧૫મી સદીના ઇતિહાસમાં ડોકિયું કરવું પડે. ગુજરાતના ઇતિહાસમાં મહમૂદ બેગડાનું નામ સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું છે. જૂનાગઢ અને પાવાગઢ એમ બે ગઢ જીતવાને કારણે તેને ‘બેગડો’ કહેવામાં આવતો હતો.
૧૪૮૪માં મહમૂદ બેગડાએ લાંબા સંઘર્ષ બાદ પાવાગઢ પર વિજય મેળવ્યો અને ચૌહાણ વંશના રાજા પતઈ રાવળના શાસનનો અંત આવ્યો. આ વિજય બાદ, બેગડાએ તળેટીમાં વસેલા ચાંપાનેરને પોતાની રાજધાની બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો. તેણે આ શહેરને નવેસરથી વસાવ્યું અને તેને ‘મુહમ્મદાબાદ’ નામ આપ્યું. આ સમયગાળા દરમિયાન ચાંપાનેરમાં અદ્ભુત બાંધકામો થયાં, જેમાં જામા મસ્જિદ, શહેરની મસ્જિદ, કિલ્લાઓ અને બગીચાઓનો સમાવેશ થાય છે.
સાત કમાનનું નિર્માણ પણ આ જ સમયગાળા (૧૫મી સદીના અંત ભાગમાં) દરમિયાન થયું હોવાનું મનાય છે. તે સમયે પાવાગઢનો ઉપયોગ માત્ર ધાર્મિક સ્થળ તરીકે જ નહીં, પરંતુ એક મજબૂત સૈન્ય મથક તરીકે પણ થતો હતો. સાત કમાન એ આ જ સૈન્ય કિલ્લેબંધી અને મહેલાતુ બાંધકામનો એક ભાગ હતું.
૩. સ્થાપત્યકળા: પથ્થર અને ટેકનિકનું સંયોજન
સાત કમાનનું સ્થાપત્ય એ ઇન્ડો-ઇસ્લામિક શૈલીનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે, છતાં તેમાં સ્થાનિક ગુજરાત શૈલીની છાંટ પણ જોવા મળે છે. ચાલો તેની વિશેષતાઓ પર એક નજર કરીએ:
અ. પીળો સેન્ડસ્ટોન (રેતિયો પથ્થર): આ કમાનો બનાવવા માટે સ્થાનિક રીતે ઉપલબ્ધ પીળાશ પડતા રેતિયા પથ્થર (Yellow Sandstone) નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. આ પથ્થરની ખાસિયત એ છે કે તે સૂર્યપ્રકાશમાં સોનેરી ચમક આપે છે. સવારના કુમળા તડકામાં કે સાંજના સમયે આ પથ્થરો જાણે સુવર્ણવર્ણા થઈ જાય છે, જે ફોટોગ્રાફી માટે અદભુત દ્રશ્ય ખડું કરે છે.
બ. ઇન્ટરલોકિંગ સિસ્ટમ (Interlocking System): સાત કમાનની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની નિર્માણ શૈલી છે. આ કમાનો બનાવવા માટે સિમેન્ટ કે ચૂનાના મોટા જથ્થાનો ઉપયોગ કરવાને બદલે, પથ્થરોને એકબીજા સાથે ‘ફાચર’ (Wedge) આકારમાં ગોઠવીને બનાવવામાં આવી છે. આને ‘કી-સ્ટોન’ (Keystone) મિકેનિઝમ કહેવામાં આવે છે. કમાનની મધ્યમાં રહેલો મુખ્ય પથ્થર આખી રચનાને જકડી રાખે છે. સદીઓ વીતી ગઈ હોવા છતાં, ધરતીકંપો અને વાવાઝોડાં સહન કર્યા બાદ પણ આ કમાનો અડીખમ ઉભી છે, જે તે સમયના કારીગરોની કુશળતા દર્શાવે છે.
ક. કમાનોનો આકાર: અહીંની કમાનો ટ્યુડર (Tudor) શૈલીને મળતી આવે છે, જે નીચેથી પહોળી અને ઉપર તરફ જતાં સાંકડી થાય છે અને ટોચ પર સહેજ અણીદાર બને છે. આ પ્રકારની કમાનો વજન સહન કરવાની ક્ષમતામાં શ્રેષ્ઠ હોય છે.
૪. ‘સાત’ નો ભેદ: શું ખરેખર સાત કમાનો છે?
ઘણા પ્રવાસીઓને ત્યાં જઈને પ્રશ્ન થાય છે કે આનું નામ “સાત કમાન” કેમ છે, કારણ કે અત્યારે ત્યાં સાત કમાનો જોવા મળતી નથી.
વાસ્તવમાં, જ્યારે આ સંરચનાનું નિર્માણ થયું હતું ત્યારે અહીં સાત કમાનો એક હરોળમાં હતી. પરંતુ સમયની થપાટ અને કુદરતી પ્રકોપોને કારણે તેમાંથી કેટલીક કમાનો તૂટી પડી છે. આજે આપણે જે જોઈએ છીએ તે મૂળ સ્થાપત્યના અવશેષો છે. અત્યારે મુખ્યત્વે પાંચ કે છ કમાનોના ભાગો જ ઉભેલા જોવા મળે છે. તેમ છતાં, લોકજીભે ચઢેલું ‘સાત કમાન’ નામ આજે પણ તેની મૂળ ભવ્યતાની યાદ અપાવે છે. આ તૂટેલી કમાનો પણ એક અલગ જ પ્રકારનું સૌંદર્ય ધરાવે છે, જે મુલાકાતીઓને કલ્પના કરવા મજબૂર કરે છે કે જ્યારે આ સાતેય કમાનો અખંડ હશે ત્યારે તે દ્રશ્ય કેવું અદભુત હશે!
૫. સાત કમાનનો ઉદ્દેશ્ય: સૈન્ય ચોકી કે મનોરંજન સ્થળ?
ઇતિહાસકારો અને પુરાતત્વવિદો વચ્ચે સાત કમાનના ચોક્કસ ઉપયોગ વિશે મતમતાંતર છે. આ સ્થાપત્યના સ્થાન અને રચનાને જોતા તેના બે મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો હોઈ શકે છે:
૧. સૈન્ય વ્યૂહરચના અને સુરક્ષા: પાવાગઢ એ વ્યૂહાત્મક રીતે ખૂબ મહત્વનો કિલ્લો હતો. સાત કમાન જ્યાં આવેલું છે, ત્યાંથી નીચેની ખીણ અને જંગલના રસ્તાઓ પર સ્પષ્ટ નજર રાખી શકાય છે. તેથી, શક્ય છે કે આ સ્થાનનો ઉપયોગ ‘વોચ ટાવર’ (Watch Tower) અથવા સૈનિકો માટેના નિરીક્ષણ કેન્દ્ર તરીકે થતો હોય. અહીંથી દુશ્મનની ગતિવિધિઓ પર નજર રાખવી સરળ હતી.
૨. શાહી પ્રવેશદ્વાર અથવા મનોરંજન સ્થળ: બીજી એક માન્યતા એવી છે કે આ કમાનો કોઈ મહેલના સંકુલનો ભાગ અથવા ભવ્ય પ્રવેશદ્વાર હોઈ શકે છે. માચીના ઉચ્ચપ્રદેશ પર રાજાઓ અને ઉમરાવો માટે હવા ખાવાનું સ્થળ અથવા આરામગૃહ હોઈ શકે છે. આ કમાનો નીચે બેસીને તેઓ ખીણની સુંદરતા અને શીતળ પવનનો આનંદ માણતા હશે. આ સંરચનાની કલાત્મકતા જોતા તે માત્ર લશ્કરી હેતુ માટે જ હોય તેવું માનવું થોડું મુશ્કેલ છે; તેમાં સૌંદર્યલક્ષી દ્રષ્ટિકોણ પણ સ્પષ્ટ દેખાય છે.
૬. ચાંપાનેરની ટાઉન પ્લાનિંગમાં મહત્વ
ચાંપાનેર શહેરનું આયોજન મધ્યકાલીન ભારતના શ્રેષ્ઠ આયોજનોમાંનું એક ગણાય છે. મહમૂદ બેગડાએ શહેરને અલગ અલગ ઝોનમાં વહેંચ્યું હતું – જેમાં શાહી પરિસરો, સામાન્ય નાગરિકોના રહેઠાણો અને લશ્કરી થાણાઓનો સમાવેશ થતો હતો.
સાત કમાન એ પર્વત પરના કિલ્લેબંધીના નેટવર્કનો એક હિસ્સો હતો. તેની નજીકમાં જ ‘બુઢિયા દરવાજા’ જેવા મજબૂત દરવાજાઓ આવેલા છે. આ દર્શાવે છે કે સાત કમાન એ શહેરની સુરક્ષા વ્યવસ્થા અને સ્થાપત્યકીય સુંદરતા બંનેને સંતુલિત કરતું એક મહત્વનું અંગ હતું. તે નીચેના શહેર (ચાંપાનેર) અને ઉપરના ગઢ (કાળકા માતાના મંદિર તરફ જતા રસ્તા) વચ્ચેનું એક જોડાણ હતું.
૭. ખંડેરોની કવિતા: વર્તમાન સ્થિતિ
આજે સાત કમાન એક ‘ખંડેર’ છે, પણ તે ઉદાસીન નથી. તે ગૌરવવંતું છે. આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (ASI) દ્વારા આ સાઇટનું સંરક્ષણ કરવામાં આવે છે. જોકે, કુદરતી પરિબળો જેમ કે વરસાદ, પવન અને વૃક્ષોના મૂળિયાંઓએ આ સ્થાપત્યને નુકસાન પહોંચાડ્યું છે.
કમાનની આસપાસ જંગલી વનસ્પતિ ઉગી નીકળી છે, જે તેને એક ‘રુઇન બ્યુટી’ (Ruin Beauty) નો લુક આપે છે. ચોમાસામાં કાળા પથ્થરો પર લીલ જામી જાય છે અને પીળા પથ્થરો વધુ ચમકીલા બને છે ત્યારે આ દ્રશ્ય કોઈ પેઇન્ટિંગ જેવું લાગે છે. કમાનોની વચ્ચેથી દેખાતું આકાશ અને પાછળ ઉભેલો વિશાળ પાવાગઢ પર્વત એક અદભુત ફ્રેમ બનાવે છે.
૮. પર્યટન અને અનુભૂતિ
ગુજરાત પ્રવાસન માટે સાત કમાન એક હોટસ્પોટ છે. ફોટોગ્રાફરો, પ્રી-વેડિંગ શૂટ કરાવનારા યુગલો, ઇતિહાસ પ્રેમીઓ અને ટ્રેકર્સ માટે આ પ્રિય સ્થળ છે.
મુલાકાતીનો અનુભવ: જ્યારે તમે સાત કમાન પાસે ઉભા રહો છો, ત્યારે તમને એક અલગ જ શાંતિનો અનુભવ થાય છે. પવનનો સુસવાટો કમાનોમાંથી પસાર થાય ત્યારે એક વિચિત્ર સંગીત ઉત્પન્ન થાય છે. નીચે જોતા લીલીછમ ખીણ અને દૂર દેખાતું વડનું તળાવ (વડા તળાવ) મનને શીતળતા આપે છે. અહીં ઉભા રહીને કલ્પના કરી શકાય છે કે ૫૦૦ વર્ષ પહેલાં અહીં કદાચ સૈનિકો ચોકી કરતા હશે કે રાજાની સવારી નીકળી હશે.
ફોટોગ્રાફી માટે સ્વર્ગ: ખાસ કરીને સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત સમયે અહીંનો નજારો જોવા જેવો હોય છે. સૂર્યના કિરણો જ્યારે કમાનની આરપાર નીકળે છે ત્યારે પડછાયાની એક સુંદર રમત રચાય છે. સિલુએટ (Silhouette) ફોટોગ્રાફી માટે આ શ્રેષ્ઠ જગ્યા છે.
૯. સંરક્ષણ અને પડકારો
આટલું મહત્વનું સ્થાપત્ય હોવા છતાં, સાત કમાનને સાચવવું એક પડકાર છે.
- કુદરતી ઘસારો: સદીઓથી ખુલ્લા આકાશ નીચે હોવાથી પથ્થરો ઘસાઈ રહ્યા છે.
- માનવીય હસ્તક્ષેપ: ઘણા પ્રવાસીઓ સ્મારકો પર નામ કોતરવા કે કચરો ફેંકવા જેવી પ્રવૃત્તિઓ કરે છે, જે આ વારસાને નુકસાન પહોંચાડે છે.
- સ્ટ્રક્ચરલ સ્ટેબિલિટી: જે કમાનો બચી છે તેને પડતી બચાવવા માટે ASI દ્વારા સમયાંતરે રિસ્ટોરેશન (સમારકામ) કરવામાં આવે છે, પરંતુ મૂળ સામગ્રી અને પદ્ધતિ જાળવી રાખવી અઘરી હોય છે.
આપણી ફરજ છે કે આપણે આ વારસાનું જતન કરીએ જેથી આવનારી પેઢીઓ પણ આ ઇતિહાસને જોઈ શકે.
૧૦. અન્ય સ્થાપત્યો સાથે તુલના
ચાંપાનેરમાં જ આવેલી જામા મસ્જિદ તેના બારીક કોતરણીકામ અને મિનારાઓ માટે પ્રખ્યાત છે, જ્યારે સાત કમાન તેની ભૌમિતિક રચના અને ‘મિનિમલિસ્ટ’ (ઓછામાં ઓછા શણગાર સાથેની) સુંદરતા માટે જાણીતી છે. શહેરની મસ્જિદ કે કેવડા મસ્જિદમાં જે જટિલ કોતરણી છે, તેવી કોતરણી સાત કમાનમાં નથી. અહીં પથ્થરોની ગોઠવણી અને કમાનનો આકાર જ તેનું મુખ્ય ઘરેણું છે. આ સાદગી જ તેને ભવ્ય બનાવે છે.
૧૧. નિષ્કર્ષ: સમયને ઓળંગતી વિરાસત
સાત કમાન માત્ર ઈંટો કે પથ્થરોનો ઢગલો નથી; તે ગુજરાતના ગૌરવવંતા ઇતિહાસનું એક જીવંત પ્રકરણ છે. તે ચાંપાનેર-પાવાગઢના ઉત્થાન અને પતનની મૂક સાક્ષી છે. મહમૂદ બેગડાની મહત્વાકાંક્ષા, કારીગરોની નિપુણતા અને કાળક્રમે કુદરતનો પ્રભાવ—આ બધું જ અહીં એક સાથે જોવા મળે છે.
જ્યારે પણ તમે પાવાગઢ જાવ, ત્યારે માત્ર માતાજીના દર્શન કરીને પાછા ફરવાને બદલે, થોડો સમય આ ખંડેરો વચ્ચે વિતાવજો. સાત કમાનની નીચે ઉભા રહીને આંખો બંધ કરશો તો તમને ઇતિહાસના પડઘા સંભળાશે. તે આપણને શીખવે છે કે સામ્રાજ્યો આવે છે અને જાય છે, રાજાઓ જીતે છે અને હારે છે, પણ કલા અને સ્થાપત્ય સમયની છાતી પર હંમેશા માટે અંકિત થઈ જાય છે.
ચાંપાનેરનું આ વિશિષ્ટ સ્થાપત્ય ‘સાત કમાન’ ખરેખર ગુજરાતની અસ્મિતા અને વિશ્વ વારસાનું એક અમૂલ્ય મોતી છે.
