ચરોતરનો સત્યાગ્રહ: ખેડૂતોના અધિકારો માટેની લડત.
ગુજરાતના ઈતિહાસમાં અને ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં ‘ચરોતર’ પ્રદેશનું નામ સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું છે. ચરોતર એટલે ખેડા જિલ્લો અને તેની આસપાસનો ફળદ્રુપ વિસ્તાર, જે તેના સાહસિક ખેડૂતો અને દેશભક્તિ માટે જાણીતો છે. ૧૯૧૮નો ખેડા સત્યાગ્રહ (જેને ચરોતરનો સત્યાગ્રહ પણ કહેવામાં આવે છે) એ ગાંધીજીના નેતૃત્વમાં ભારતનો પ્રથમ સાચો ‘ખેડૂત સત્યાગ્રહ’ હતો.
ચરોતરનો સત્યાગ્રહ Video
અહીં ચરોતરનો સત્યાગ્રહ: ખેડૂતોના અધિકારો માટેની લડત વિશેનો સંપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક લેખ પ્રસ્તુત છે.
🚩 ચરોતરનો સત્યાગ્રહ: ખેડૂતોના આત્મસન્માન અને અધિકારોની વિજયગાથા
ચરોતરની ધરતી હંમેશા ક્રાંતિની ધરતી રહી છે. આ સત્યાગ્રહે જ ભારતને તેના બે સૌથી મોટા નેતાઓ આપ્યા – મહાત્મા ગાંધી અને સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ.
૧. 📜 સત્યાગ્રહની પૃષ્ઠભૂમિ (The Context)
૧૯૧૭-૧૮ના વર્ષમાં ખેડા જિલ્લામાં (ચરોતર વિસ્તારમાં) અતિવૃષ્ટિ અને પ્લેગના રોગચાળાને કારણે પાક નિષ્ફળ ગયો હતો. ખેડૂતોની સ્થિતિ અત્યંત દયનીય હતી.
- કાયદો શું કહેતો હતો? તત્કાલીન બ્રિટિશ મહેસૂલ કાયદા મુજબ, જો પાક સામાન્ય કરતાં ૨૫% થી ઓછો થયો હોય, તો ખેડૂતોને મહેસૂલ (લેન્ડ ટેક્સ) માંથી સંપૂર્ણ મુક્તિ મળવી જોઈએ.
- અંગ્રેજોની જિદ્દ: પાક નિષ્ફળ ગયો હોવા છતાં, બ્રિટિશ સરકારે મહેસૂલ માફ કરવાની ના પાડી અને ઉલટું, મહેસૂલમાં વધારો ઝીંકી દીધો. ખેડૂતો પાસે ખાવા માટે અનાજ નહોતું, તો તેઓ ટેક્સ ક્યાંથી ભરે?
૨. 🤝 ગાંધીજી અને સરદાર પટેલનું આગમન
ચરોતરના ખેડૂતોએ આ અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવવા ગાંધીજીની મદદ માંગી. ગાંધીજીએ તપાસ કરી અને જોયું કે ખેડૂતોની માંગણી વ્યાજબી હતી.
- વલ્લભભાઈ પટેલનો પ્રવેશ: આ સત્યાગ્રહ દ્વારા જ વલ્લભભાઈ પટેલે પોતાની વકીલાત છોડીને દેશસેવામાં ઝંપલાવ્યું. ગાંધીજીએ તેમને આ સત્યાગ્રહના સેનાપતિ બનાવ્યા. વલ્લભભાઈએ ગામેગામ ભ્રમણ કરીને ખેડૂતોમાં નિડરતા ભરી.
- શપથ: ૨૨ માર્ચ, ૧૯૧૮ના રોજ નડિયાદમાં એક મોટી સભા ભરાઈ, જ્યાં હજારો ખેડૂતોએ પ્રતિજ્ઞા લીધી કે, “અમે મહેસૂલ નહીં ભરીએ, ભલે અમારી જમીન જપ્ત થાય કે અમને જેલ થાય.”
૩. ⚔️ સંઘર્ષની મુખ્ય ઘટનાઓ
બ્રિટિશ સરકારે ખેડૂતોને ડરાવવા માટે દમનચક્ર શરૂ કર્યું.
- મિલકત જપ્તી: સરકાર દ્વારા ખેડૂતોના ઢોર-ઢાંક અને ઘરવખરી જપ્ત કરવામાં આવી. પણ ખેડૂતો ‘ચરોતરી ખમીર’ બતાવતા મક્કમ રહ્યા.
- મોહનલાલ પંડ્યા અને ‘ડુંગળી ચોર’: આ સત્યાગ્રહનો એક મનોરંજક અને પ્રેરણાદાયી કિસ્સો છે. સરકારે એક ખેડૂતની જમીન જપ્ત કરી હતી, તે જમીન પર ડુંગળીનો પાક તૈયાર હતો. ગાંધીજીની સૂચનાથી મોહનલાલ પંડ્યા અને તેમના સાથીઓએ તે જમીન પરથી ડુંગળી ઉતારી લીધી. પોલીસે તેમની ધરપકડ કરી, ત્યારે ગાંધીજીએ તેમને ‘ડુંગળી ચોર’ નું માનવંતું બિરુદ આપ્યું.
૪. ✨ સત્યાગ્રહનું પરિણામ અને વિજય
આખરે લોકજુવાળ સામે અંગ્રેજ સરકારને નમવું પડ્યું. સરકારે એક ગુપ્ત સમજૂતી કરી:
- જે ખેડૂતો મહેસૂલ ભરી શકે તેમ હોય તેમની પાસેથી જ મહેસૂલ લેવું.
- ગરીબ ખેડૂતોનું મહેસૂલ માફ કરવું.
- જપ્ત કરેલી મિલકતો પરત આપવી.
આ રીતે, ચરોતરના ખેડૂતોની જીત થઈ. આ લડતે સાબિત કર્યું કે અહિંસક સત્યાગ્રહ દ્વારા સામ્રાજ્યવાદી સરકારને પણ હરાવી શકાય છે.
🏛️ ૫. સત્યાગ્રહનું ઐતિહાસિક મહત્વ
- સરદાર પટેલનું ઘડતર: આ આંદોલને વલ્લભભાઈ પટેલને એક લોકનેતા તરીકે સ્થાપિત કર્યા. તેમની સંગઠનશક્તિ જોઈને ગાંધીજી ગદગદિત થઈ ગયા હતા.
- ખેડૂતોમાં જાગૃતિ: ભારતના ખેડૂતોને પહેલીવાર અહેસાસ થયો કે તેઓ સંગઠિત થઈને સરકાર સામે લડી શકે છે.
- આઝાદીની લડતનો પાયો: ખેડા (ચરોતર) સત્યાગ્રહે આવનારા મોટા આંદોલનો માટે પાયો તૈયાર કર્યો.
💡 નિષ્કર્ષ
ચરોતરનો સત્યાગ્રહ એ માત્ર ટેક્સ માફીની લડત નહોતી, પણ તે ખેડૂતોના સ્વાભિમાનની લડત હતી. આજે પણ ચરોતરનો આ ઈતિહાસ આપણને અન્યાય સામે લડવાની અને એકતાની પ્રેરણા આપે છે. સરદાર પટેલ અને ગાંધીજીના એ આદર્શો જ આજના આધુનિક ગુજરાતના પાયામાં રહેલા છે.
