ગુજરાતનો મહાન સમ્રાટ: રાજા કુમારપાળ સોલંકી (૧૧૪૩ – ૧૧૭૨)

ગુજરાતના ઈતિહાસમાં સોલંકી કાળને ‘સુવર્ણ યુગ’ માનવામાં આવે છે. આ યુગને તેજસ્વી બનાવવામાં સિદ્ધરાજ જયસિંહ પછી જે રાજાનો સૌથી મોટો ફાળો છે, તે છે મહારાજા કુમારપાળ. કુમારપાળ માત્ર એક યોદ્ધા જ નહોતા, પરંતુ તેઓ એક ધર્મપ્રિય, અહિંસક અને પ્રજાકલ્યાણકારી શાસક હતા.

ગુજરાતનો મહાન સમ્રાટ: રાજા કુમારપાળ સોલંકી Video

૧. પ્રારંભિક જીવન અને પરિચય

• જન્મ: વિક્રમ સંવત ૧૧૪૯ (દધિસ્થલી – હાલનું દેથલી, સિદ્ધપુર પાસે).
• પિતા: ત્રિભુવનપાળ સોલંકી (સિદ્ધરાજ જયસિંહના પિતરાઈ ભાઈ).
• માતા: કાશ્મીર દેવી.
• વંશ: સોલંકી (ચૌલુક્ય) વંશ.
• શાસનકાળ: ઈ.સ. ૧૧૪૩ થી ઈ.સ. ૧૧૭૨.
• બિરુદ: ગુર્જરેશ્વર, પરમ અર્હત, ઉમાપતિ-વર-લબ્ધપ્રસાદ.

૨. સંઘર્ષ અને રાજ્યાભિષેક

કુમારપાળનો સત્તા સુધી પહોંચવાનો રસ્તો સરળ ન હતો. ગુજરાતના મહારાજા સિદ્ધરાજ જયસિંહને નિઃસંતાન હોવાથી ચિંતા હતી, પરંતુ તેઓ કુમારપાળને પસંદ કરતા નહોતા. જ્યોતિષીઓએ ભવિષ્યવાણી કરી હતી કે સિદ્ધરાજ પછી ગાદી પર કુમારપાળ આવશે, જે સિદ્ધરાજને મંજૂર ન હતું.

• હત્યાના પ્રયાસો: સિદ્ધરાજે કુમારપાળને ગાદી પર આવતા રોકવા અનેક પ્રયત્નો કર્યા, જેમાં તેમની હત્યાના કાવતરાનો પણ સમાવેશ થતો હતો. કુમારપાળે પોતાના જીવ બચાવવા માટે ઘણા વર્ષો સુધી વેશ બદલીને ભટકવું પડ્યું હતું.
• ઉદયન મહેતાની મદદ: ખંભાતના ચતુર અને સાહસિક જૈન મંત્રી ઉદયન મહેતાએ કુમારપાળને આ મુશ્કેલ સમયમાં ઘણી મદદ કરી હતી.
• રાજ્યાભિષેક: સિદ્ધરાજ જયસિંહના મૃત્યુ બાદ, મંત્રીઓ અને સામંતોના ટેકાથી ઈ.સ. ૧૧૪૩માં અણહિલવાડ પાટણની ગાદી પર કુમારપાળનો રાજ્યાભિષેક થયો. તે સમયે તેમની ઉંમર લગભગ ૫૦ વર્ષની હતી.

૩. ધાર્મિક દ્રષ્ટિકોણ: શૈવ અને જૈન ધર્મનો સમન્વય

કુમારપાળના જીવનનો સૌથી રસપ્રદ ભાગ તેમનો ધાર્મિક ઝુકાવ છે. ઇતિહાસમાં તેમને શૈવ અને જૈન બંને ધર્મોના પોષક માનવામાં આવે છે.

• મૂળ શૈવ ધર્મી: કુમારપાળ જન્મથી શૈવ હતા અને ભગવાન શિવ (સોમેશ્વર)ની પૂજા કરતા હતા. તેમના શિલાલેખોમાં તેમને “મહેશ્વર-નૃપ-અગ્રણી” (શિવજીના ભક્તોમાં અગ્રણી રાજા) તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યા છે. તેમણે પોતાના શાસનની શરૂઆતમાં વૈદિક વિધિઓ અને યજ્ઞોમાં પણ ભાગ લીધો હતો.
• હેમચંદ્રાચાર્યનો પ્રભાવ: પાછળના સમયમાં તેઓ જૈન આચાર્ય કલિકાલ સર્વજ્ઞ હેમચંદ્રાચાર્યના સંપર્કમાં આવ્યા. ગુરુના ઉપદેશથી પ્રભાવિત થઈને તેમણે જૈન ધર્મના સિદ્ધાંતો સ્વીકાર્યા. જોકે, તેમણે હિંદુ ધર્મનો ત્યાગ કર્યો ન હતો, પરંતુ જૈન ધર્મના અહિંસાના મૂલ્યોને રાજ્યના કાયદામાં વણી લીધા હતા.

૪. અહિંસાની સ્થાપના (અમારી ઘોષણા)

હેમચંદ્રાચાર્યના પ્રભાવ હેઠળ કુમારપાળે પોતાના રાજ્યમાં કડક સુધારાઓ લાગુ કર્યા, જેણે તેમને ‘પરમ અર્હત’ બનાવ્યા:

1. જીવહત્યા પર પ્રતિબંધ: રાજ્યમાં કોઈપણ પ્રકારની જીવહત્યા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. યજ્ઞોમાં થતી પશુબલિ અટકાવી.
2. વ્યસન મુક્તિ: દારૂ, જુગાર અને શિકાર જેવી પ્રવૃત્તિઓ પર કડક પ્રતિબંધો લાદવામાં આવ્યા.
3. અપુત્રિકા ધનનો ત્યાગ: તે સમયે નિયમ હતો કે જો કોઈ વ્યક્તિ નિઃસંતાન મૃત્યુ પામે તો તેની સંપત્તિ રાજા જપ્ત કરી લેતા. કુમારપાળે પ્રજાની લાગણી સમજીને આ કુરિવાજ બંધ કરાવ્યો, જે તેમની ઉદારતા દર્શાવે છે.

૫. સ્થાપત્ય અને નિર્માણ કાર્યો

કુમારપાળ એક મહાન નિર્માતા હતા. તેમણે હિંદુ અને જૈન બંને ધર્મો માટે ભવ્ય મંદિરો અને પ્રજા માટે કિલ્લાઓ બંધાવ્યા હતા.

હિંદુ સ્થાપત્યો:

• સોમનાથ મંદિરનો જીર્ણોદ્ધાર: ગઝનીના આક્રમણ બાદ ભીમદેવ પહેલાએ જે મંદિર બંધાવ્યું હતું, તેનું કુમારપાળે વિસ્તરણ કર્યું. તેમણે ઈ.સ. ૧૧૬૯માં ‘કૈલાશ-મેરુ’ સમાન ભવ્ય પથ્થરનું મંદિર બનાવ્યું. આ મંદિરના ગૂઢમંડપની છત ભારતની સૌથી વિશાળ છતોમાંની એક હતી.
• કેદારેશ્વર મંદિર: પાટણમાં કેદારેશ્વર મહાદેવના મંદિરનો જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યો.
• અન્ય: રાજસ્થાનના પાલીમાં પણ સોમનાથ મંદિર બંધાવ્યું.

જૈન સ્થાપત્યો:

• તારંગાનું અજિતનાથ મંદિર: મહેસાણા નજીક તારંગા પર્વત પર ભગવાન અજિતનાથનું ભવ્ય મંદિર બંધાવ્યું, જે આજે પણ સોલંકી સ્થાપત્યનો ઉત્તમ નમૂનો છે.
• ગિરનાર અને શેત્રુંજય: આ પવિત્ર પર્વતો પર પગથિયાં અને મંદિરોનું નિર્માણ કરાવ્યું.
• વિહારો: પ્રભાસ પાટણમાં પિતા ત્રિભુવનપાળની યાદમાં ‘ત્રિભુવન-વિહાર’ અને ‘કુમારવિહાર’ બંધાવ્યા. આ ઉપરાંત જાલોર, ખંભાત, થરાદ, ઇડર અને દીવમાં પણ અનેક જૈન મંદિરો (વિહારો) નિર્માણ કર્યા. કહેવાય છે કે પશ્ચાતાપ રૂપે તેમણે ૧૪૪૦ જેટલા વિહારો અને ૩૨ જૈન મંદિરો બંધાવ્યા હતા.

નાગરિક સુવિધાઓ:

• વડનગરનો કિલ્લો: ઈ.સ. ૧૧૫૨ના શિલાલેખ મુજબ તેમણે વડનગર ફરતે મજબૂત કિલ્લો બંધાવ્યો હતો.
• વાવ અને તળાવ: વઢવાણની પ્રખ્યાત ‘ગંગા વાવ’ (ઈ.સ. ૧૧૬૯) અને વાયડ ગામની વાવ તેમના સમયની છે. ભદ્રેસર (કચ્છ) ખાતે પાણીની ટાંકી અને તળાવોનું નિર્માણ પણ કરાવ્યું હતું.

૬. સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિ

કુમારપાળના દરબારમાં વિદ્વાનોનું સન્માન થતું હતું.

• હેમચંદ્રાચાર્ય જેવા મહાન જ્ઞાની તેમના ગુરુ અને સલાહકાર હતા.
• આ સમયગાળામાં અનેક ગ્રંથો લખાયા, જેમ કે યશપાલનું ‘મોહપરાજય-નાટક’ અને રામચંદ્રના નાટકો.
• ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્યનો વિકાસ આ સમયગાળામાં વેગવંતો બન્યો.

૭. મૃત્યુ અને વારસો

મહારાજા કુમારપાળનું શાસન આશરે ૩૦ વર્ષ ચાલ્યું. તેમના ગુરુ હેમચંદ્રાચાર્યના મૃત્યુના માત્ર ૬ મહિના પછી, વિક્રમ સંવત ૧૨૩૦ (ઈ.સ. ૧૧૭૨) માં ૮૦ વર્ષની જૈફ વયે કુમારપાળનું અવસાન થયું.

તેમનું શાસન વેપાર, વાણિજ્ય, કલા અને સંસ્કૃતિની દ્રષ્ટિએ ગુજરાતનો સુવર્ણ કાળ હતો. તેમના પછી અજયપાળ ગાદી પર આવ્યા. કુમારપાળને આજે પણ એક આદર્શ, ધર્મપ્રેમી અને પ્રજાહિતેચ્છુ રાજા તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.