નર્મદથી નરસિંહ સુધી: ગુજરાતી અસ્મિતાના ઘડવૈયાઓની અદભૂત જીવનયાત્રા

ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્યનો ઇતિહાસ માત્ર શબ્દોનો ઇતિહાસ નથી, પરંતુ તે એક પ્રજાની, એક સંસ્કૃતિની અને એક અસ્મિતાની વિકાસયાત્રા છે. “ગુજરાતી અસ્મિતા” શબ્દ કાને પડતાં જ આપણા રોમ-રોમમાં એક અનેરો રોમાંચ જાગી ઊઠે છે. આ અસ્મિતા કોઈ એક રાતમાં નથી ઘડાઈ. સદીઓની યાત્રા, અનેક કવિઓ, લેખકો, સમાજ સુધારકો અને સંતોના યોગદાનથી આ ઇમારત ચણાઈ છે.

સામાન્ય રીતે ઇતિહાસ કાળક્રમ મુજબ વંચાય છે, એટલે કે આદિકવિ નરસિંહ મહેતાથી શરૂ કરીને અર્વાચીન યુગના પ્રણેતા નર્મદ સુધી. પરંતુ, જો આપણે આ યાત્રાને ઊલટા ક્રમમાં – એટલે કે ‘નર્મદથી નરસિંહ સુધી’ નિહાળીએ, તો આધુનિક વિચારધારાથી લઈને શુદ્ધ ભક્તિરસ સુધીનો એક અદભૂત અને રોમાંચક પ્રવાસ જોવા મળે છે.

આ લેખમાં આપણે તે મહાન વિભૂતિઓની જીવનયાત્રા અને તેમના યોગદાનને સમજીશું જેમણે ગુજરાતી અસ્મિતાને ઘડી છે.

૧. વીર નર્મદ: અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્ય અને અસ્મિતાના જનક

“જય જય ગરવી ગુજરાત, દીપે અરુણું પરભાત…” આ પંક્તિઓ માત્ર એક કાવ્ય નથી, પણ ગુજરાતી પ્રજાનો શ્વાસ છે. ૧૯મી સદીના મધ્યમાં જ્યારે ગુજરાત અને ભારત અંગ્રેજી શાસન અને અનેક સામાજિક કુરિવાજોની બેડીઓમાં જકડાયેલા હતા, ત્યારે સુરતની ધરતી પરથી એક બુલંદ અવાજ ઊઠ્યો – નર્મદાશંકર લાલશંકર દવે, એટલે કે આપણા વીર નર્મદ.

નર્મદની જીવનયાત્રા અને સંઘર્ષ

નર્મદનો જન્મ ૨૪ ઓગસ્ટ ૧૮૩૩ના રોજ સુરતમાં થયો હતો. તેમનું જીવન એક સતત સંગ્રામ હતું. તેમણે સમાજમાં વ્યાપેલા અંધવિશ્વાસ, બાળલગ્ન, વિધવા વિવાહ પરનો પ્રતિબંધ અને સ્ત્રી-શિક્ષણના અભાવ સામે ખુલ્લી બગાવત કરી.

તેમણે “ડાંડિયો” નામનું પાક્ષિક શરૂ કર્યું, જેના થકી તેમણે સમાજના દંભી લોકો પર કલમના પ્રહારો કર્યા. નર્મદ માત્ર કવિ ન હતા, તેઓ એક નીડર પત્રકાર અને નિબંધકાર પણ હતા. ગુજરાતી ભાષાનો સૌપ્રથમ શબ્દકોશ ‘નર્મકોશ’ તૈયાર કરવાનું ભગીરથ કાર્ય તેમણે એકલે હાથે કર્યું. તેમણે ગુજરાતીઓને પોતાની માતૃભાષા અને સંસ્કૃતિ પર ગર્વ કરતા શીખવ્યું. તેમની આ જ નીડરતા અને માતૃભૂમિ પ્રત્યેના પ્રેમને કારણે તેઓ “અર્વાચીન યુગના પ્રણેતા” કહેવાયા.

૨. મધ્યકાલીન સાહિત્યના મહારથીઓ: અસ્મિતાના સંરક્ષકો

નર્મદથી પાછળ તરફ જઈએ એટલે મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યનો સુવર્ણકાળ આવે છે. આ એવો સમય હતો જ્યારે પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ ન હતા, છતાં લોકોના હૈયે અને હોઠે સાહિત્ય જીવંત હતું.

દયારામ: ગરબીના ગાયક

૧૮મી સદીના અંતમાં અને ૧૯મી સદીની શરૂઆતમાં થયેલા ભક્તકવિ દયારામ તેમની ‘ગરબીઓ’ માટે જાણીતા છે. શ્યામ રંગ સમીપે ન જવાની ગોપીઓની જીદ અને કૃષ્ણ પ્રત્યેનો તેમનો અનન્ય પ્રેમ દયારામે અદભૂત રીતે વર્ણવ્યો છે. દયારામે ગુજરાતી ભાષાને શૃંગાર અને ભક્તિનો અનોખો સમન્વય આપ્યો.

અખો: જ્ઞાન અને વૈરાગ્યનો ચાબખો

૧૭મી સદીમાં અમદાવાદના સોનીવાડામાં જન્મેલા અખા ભગતે સમાજના દંભ પર સીધો પ્રહાર કર્યો. “એક મૂરખને એવી ટેવ, પથ્થર એટલા પૂજે દેવ.” અખાના ‘છપ્પા’ એ ગુજરાતી સાહિત્યમાં કટાક્ષ અને વેદાંત જ્ઞાનનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. તેમણે સમાજમાં વ્યાપેલા આડંબર, અંધશ્રદ્ધા અને જ્ઞાતિપ્રથાનો કડક વિરોધ કર્યો. અખાની આ બળવાખોર વૃત્તિમાં આપણે નર્મદના વિચારોનું મૂળ જોઈ શકીએ છીએ.

પ્રેમાનંદ: આખ્યાન શિરોમણી

૧૭મી સદીમાં જ વડોદરામાં થઈ ગયેલા મહાકવિ પ્રેમાનંદને ગુજરાતી ભાષાના સૌથી મોટા ગૌરવ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેમણે પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી કે જ્યાં સુધી ગુજરાતી ભાષાને અન્ય ભાષાઓ (ખાસ કરીને હિન્દી/વ્રજ) જેટલું સન્માન નહીં મળે, ત્યાં સુધી તેઓ પાઘડી નહીં પહેરે.

માણભટ્ટ તરીકે જાણીતા પ્રેમાનંદે તાંબાની માણ પર આંગળીઓમાં પહેરેલા વેઢ વગાડીને લોકોને રામાયણ, મહાભારત અને પુરાણોની કથાઓ ગુજરાતીમાં સંભળાવી. ‘ઓખાહરણ’, ‘સુદામાચરિત્ર’, ‘નળાખ્યાન’ અને ‘કુંવરબાઈનું મામેરું’ જેવા તેમના આખ્યાનોએ ગુજરાતના ગામેગામ સંસ્કારોનું સિંચન કર્યું.

૩. શામળ અને ભાલણ: પદ્યવાર્તા અને આખ્યાનના પાયા

પ્રેમાનંદની સમાંતરે શામળ ભટ્ટે પદ્યવાર્તાઓ આપી. ‘સિંહાસન બત્રીસી’, ‘મદનમોહના’ અને ‘નંદબત્રીસી’ જેવી વાર્તાઓએ જનમાનસમાં મનોરંજનની સાથે નીતિ અને ચાતુર્યના પાઠ ભણાવ્યા.

તેમની પહેલા ૧૫મી સદીમાં થઈ ગયેલા કવિ ભાલણે બાણભટ્ટની ‘કાદંબરી’નું ગુજરાતીમાં રૂપાંતર કર્યું અને ‘આખ્યાન’ના બીજ રોપ્યા. આમ, મધ્યકાળ દરમિયાન ગુજરાતી ભાષા ધીમે ધીમે પોતાના પગ પર ઊભી રહી હતી અને લોકજીવનનો અભિન્ન હિસ્સો બની રહી હતી.

૪. નરસિંહ મહેતા: ગુજરાતી અસ્મિતા અને સાહિત્યના આદિકવિ

નર્મદથી શરૂ કરેલી આપણી આ યાત્રાનું અંતિમ અને સૌથી પવિત્ર શિખર એટલે ૧૫મી સદીના સંત કવિ નરસિંહ મહેતા. નરસિંહ મહેતાને ગુજરાતી ભાષાના ‘આદિકવિ’ (પ્રથમ કવિ) માનવામાં આવે છે.

પ્રભાતિયાં અને વૈષ્ણવ જન

ભાવનગર જિલ્લાના તળાજામાં જન્મેલા અને જૂનાગઢને પોતાની કર્મભૂમિ બનાવનારા નરસિંહ મહેતાનું જીવન એક ચમત્કારથી કમ નથી. ભાભીના મહેણાંથી કંટાળીને ગોપનાથ મહાદેવના મંદિરમાં શિવ આરાધના, રાસલીલાનાં દર્શન અને ત્યારબાદ સંપૂર્ણ કૃષ્ણભક્તિમાં લીન થઈ જવું – આ પ્રસંગો ગુજરાતના ઘરે-ઘરે જાણીતા છે.

નરસિંહ મહેતાના પ્રભાતિયાં (સવારના ભજનો) આજે પણ ગુજરાતના ગામડાઓમાં મળસ્કે ગવાય છે:

• “જળ કમળ છાંડી જાને બાળા, સ્વામી અમારો જાગશે…”
• “અખિલ બ્રહ્માંડમાં એક તું શ્રી હરિ…”

પરંતુ, નરસિંહ મહેતાનું સૌથી મોટું યોગદાન છે તેમનું પદ: “વૈષ્ણવ જન તો તેને રે કહીએ, જે પીડ પરાઈ જાણે રે…” આ પદ માત્ર ગુજરાતીઓ પૂરતું સીમિત ન રહેતા, મહાત્મા ગાંધીજીના આશ્રમ ભજનાવલિ મારફતે સમગ્ર વિશ્વમાં માનવતાનું ગીત બની ગયું છે. સાચો માણસ કોને કહેવાય, તેની વ્યાખ્યા નરસિંહ મહેતાએ સદીઓ પહેલા આપી દીધી હતી.

સામાજિક સમરસતાના પ્રતીક

નરસિંહ મહેતા માત્ર ભક્ત ન હતા, તેઓ એક મહાન સમાજ સુધારક પણ હતા. એ જમાનામાં તેમણે અસ્પૃશ્યતાનો વિરોધ કર્યો અને હરિજનોના વાસમાં જઈને ભજનો ગાયા. તેમના આ જ ક્રાંતિકારી વિચારો ક્યાંક ને ક્યાંક ભવિષ્યમાં નર્મદ, ગાંધીજી અને મેઘાણી જેવા ગુજરાતી અસ્મિતાના ઘડવૈયાઓને પ્રેરણા આપતા રહ્યા.

નિષ્કર્ષ: એક અખંડ ધારા

‘નર્મદથી નરસિંહ સુધી’ની આ યાત્રા ખરા અર્થમાં ગુજરાતી આત્માની યાત્રા છે. નરસિંહ મહેતાએ જે ભક્તિ અને જ્ઞાનના બીજ રોપ્યા, પ્રેમાનંદ અને અખાએ જેનું સંવર્ધન કર્યું, તે જ વૃક્ષને વીર નર્મદે આધુનિકતા અને માતૃભૂમિના પ્રેમનું ખાતર આપીને એક વિશાળ વટવૃક્ષ બનાવ્યું.

આજે જ્યારે આપણે ‘ગુજરાતી અસ્મિતા’ની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે તેમાં નરસિંહ મહેતાની અખૂટ શ્રદ્ધા, અખાનું બ્રહ્મજ્ઞાન, પ્રેમાનંદનો ભાષાપ્રેમ અને નર્મદનો ક્રાંતિકારી જુસ્સો સમાયેલો છે. આ મહાન વિભૂતિઓએ માત્ર સાહિત્યનું સર્જન નથી કર્યું, પરંતુ એક એવી પ્રજાનું ઘડતર કર્યું છે જે વેપાર અને વ્યવહારની સાથે સાથે પોતાની સંસ્કૃતિ, ભાષા અને મૂલ્યોને પણ એટલું જ જતનથી સાચવે છે. નર્મદથી નરસિંહ સુધીનો આ સુવર્ણ સેતુ જ આપણા ગરવા ગુજરાતની સાચી ઓળખ છે.