સોમનાથની પ્રથમ મહાવિનાશ અને પુનર્નિર્માણની ગાથા: ૧૨ જ્યોતિર્લિંગમાં પ્રથમ મંદિર

ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશમાં, વેરાવળ પાસે પ્રભાસ પાટણ નામના પવિત્ર સ્થળે, જ્યાં કપિલા, હિરણ અને સરસ્વતી નામની ત્રણ નદીઓનો સંગમ સાગર સાથે થાય છે, ત્યાં ભગવાન શિવનું એક એવું મંદિર ઊભું છે જેની ગાથા માત્ર સ્થાપત્યની નથી, પરંતુ એક સંસ્કૃતિની ટકી રહેવાની, વારંવાર પડી જવાની અને ફરી ઊભા થવાની અડગ શક્તિની છે. આ છે સોમનાથ મંદિર — બાર જ્યોતિર્લિંગોમાં પ્રથમ ગણાતું આદિ જ્યોતિર્લિંગ. હજારો વર્ષોના ઇતિહાસમાં આ મંદિર અનેક વાર ધ્વસ્ત થયું, લૂંટાયું, બાળી નાખવામાં આવ્યું, અને દરેક વખતે શ્રદ્ધાળુ પ્રજાએ, રાજાઓએ અને છેલ્લે સ્વતંત્ર ભારતના નેતાઓએ તેને ફરી બેઠું કર્યું. સોમનાથની આ કથા એ કેવળ એક મંદિરની કથા નથી, એ ભારતીય સંસ્કૃતિની અવિનાશી ચેતનાનું પ્રતીક છે — જે કહે છે કે “સર્જનની શક્તિ હંમેશા વિનાશની શક્તિ કરતાં વધુ પ્રબળ હોય છે.”

આ લેખમાં આપણે સોમનાથના પૌરાણિક મહાત્મ્યથી શરૂ કરીને, મધ્યકાલીન આક્રમણોની શ્રેણી, વચ્ચે વચ્ચે થયેલા પુનર્નિર્માણના પ્રયાસો, અંગ્રેજ શાસનકાળના ખંડિયેરો અને છેલ્લે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ તથા કનૈયાલાલ મુનશીના નેતૃત્વ હેઠળ થયેલા આધુનિક પુનર્નિર્માણ સુધીની સંપૂર્ણ યાત્રા જોઈશું.

પૌરાણિક અને પ્રાચીન મહાત્મ્ય

સોમનાથનું નામ જ તેના મહાત્મ્યની ગાથા કહે છે — “સોમનાથ” એટલે “સોમનો નાથ”, એટલે કે ચંદ્રદેવના સ્વામી. પુરાણોમાં એવી કથા છે કે ચંદ્રદેવને દક્ષ પ્રજાપતિના શ્રાપથી ક્ષય રોગ થયો હતો, અને તેમણે અહીં પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં ભગવાન શિવની આરાધના કરીને પોતાનો શ્રાપ દૂર કરાવ્યો હતો. તેથી જ આ સ્થળે સ્થાપિત જ્યોતિર્લિંગને “સોમનાથ” નામ મળ્યું.

પ્રભાસ ક્ષેત્ર માત્ર શૈવ પરંપરામાં જ નહીં, પરંતુ મહાભારત અને શ્રીકૃષ્ણની કથાઓમાં પણ મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. કહેવાય છે કે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ પોતાની અંતિમ લીલા આ જ ભૂમિ પર, ભાલકા તીર્થ પાસે સંકેલી હતી. આમ સોમનાથ ક્ષેત્ર હિંદુ ધર્મની અનેક પરંપરાઓનું સંગમસ્થાન છે.

ઐતિહાસિક દૃષ્ટિએ જોઈએ તો, સોમનાથનું મંદિર પ્રાચીન કાળથી અત્યંત સમૃદ્ધ અને પ્રખ્યાત તીર્થસ્થાન રહ્યું છે. અગિયારમી સદીના પ્રખ્યાત પર્શિયન વિદ્વાન અલ-બિરૂનીએ પણ પોતાના લખાણોમાં આ મંદિરની સમૃદ્ધિ અને પ્રસિદ્ધિનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જેના કારણે દૂર દેશોમાં પણ સોમનાથની કીર્તિ અને તેની અઢળક સંપત્તિની વાતો પ્રસરી ગઈ હતી. કહેવાય છે કે તે સમયે મંદિરમાં ત્રણસો જેટલા સંગીતકારો, પાંચસો નૃત્યાંગનાઓ અને સેંકડો પુરોહિતો સેવારત હતા, અને મંદિરનું શિવલિંગ સોના-ચાંદી અને રત્નોથી શણગારેલું હતું. કેટલીક લોકવાયકાઓ પ્રમાણે તો મૂળ શિવલિંગ ચુંબકીય શક્તિથી હવામાં તરતું હોવાની પણ કથા પ્રચલિત હતી — જોકે આ વાતની ઐતિહાસિક પ્રમાણિકતા વિવાદાસ્પદ છે.

આ અપાર સમૃદ્ધિ જ કદાચ સોમનાથના દુર્ભાગ્યનું કારણ પણ બની. પોતાની સોનેરી કીર્તિના કારણે જ સોમનાથ સદીઓ સુધી ઉત્તર-પશ્ચિમથી આવતા આક્રમણકારીઓની લોભી નજરનું કેન્દ્ર બની રહ્યું.

પ્રથમ મહાવિનાશ: મહમૂદ ગઝનવીનું આક્રમણ (ઈ.સ. ૧૦૨૬)

સોમનાથના ઇતિહાસમાં સૌથી કરુણ અને સૌથી વધુ ચર્ચિત પ્રકરણ છે અફઘાનિસ્તાનના ગઝની પ્રાંતના શાસક મહમૂદ ગઝનવીનું આક્રમણ. તે સમયે ગુજરાત પર ચૌલુક્ય (સોલંકી) વંશના રાજા ભીમદેવ પ્રથમનું શાસન હતું. ઈ.સ. ૧૦૨૫ના અંતભાગમાં અથવા ૧૦૨૬ની શરૂઆતમાં, મહમૂદ ગઝનવી પોતાની વિશાળ સેના લઈને સોમનાથ તરફ કૂચ કરી ગયો. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ મંદિરમાં સંગ્રહાયેલી અઢળક સંપત્તિ લૂંટવાનો હતો.

પ્રભાસ પાટણના રહેવાસીઓ અને મંદિરના રક્ષકોએ ભારે વીરતાથી પ્રતિકાર કર્યો. બે દિવસ સુધી ચાલેલા ભીષણ યુદ્ધમાં હજારો — કેટલાક ઐતિહાસિક વર્ણનો પ્રમાણે લગભગ પચાસ હજારથી સિત્તેર હજાર જેટલા — રક્ષકો અને શ્રદ્ધાળુઓએ પોતાના પ્રાણોનું બલિદાન આપ્યું. અંતે મહમૂદની સેનાએ નગર અને મંદિર પર કબજો જમાવ્યો. તેણે મંદિરની અપાર સંપત્તિ લૂંટી, જ્યોતિર્લિંગને તોડી નાખ્યું, અને મંદિરના ભવ્ય માળખાનો નાશ કર્યો. કહેવાય છે કે લૂંટના ધનમાં એટલું બધું સોનું-ચાંદી-રત્નો હતાં કે તેને લઈ જવા માટે અનેક ઊંટોના કાફલા જોઈ પડ્યા હતા.

આ ઘટના માત્ર એક લૂંટ ન હતી — તે ભારતીય સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક ઓળખ પર કરવામાં આવેલો સીધો પ્રહાર હતો. મહમૂદ ગઝનવીના આ આક્રમણે સોમનાથને ભારતીય ઇતિહાસમાં પ્રતિકારક શ્રદ્ધા અને સાંસ્કૃતિક સ્થિતિસ્થાપકતાનું પ્રતીક બનાવી દીધું. આ ઘટનાના એક હજાર વર્ષ પૂરાં થવાના પ્રસંગે તાજેતરના વર્ષોમાં “સોમનાથ સ્વાભિમાન પર્વ” જેવા આયોજનો દ્વારા આ ઐતિહાસિક પ્રસંગને યાદ કરવામાં આવ્યો છે.

પ્રથમ પુનર્નિર્માણ: રાજા ભીમદેવ અને કુમારપાળનું યોગદાન

મહમૂદ ગઝનવીના આક્રમણ પછી તરત જ મંદિરનું સંપૂર્ણ પુનર્નિર્માણ થયું ન હતું. ઐતિહાસિક પ્રમાણો સૂચવે છે કે વિનાશ પછી લગભગ એક સદી સુધી મંદિર જર્જરિત અવસ્થામાં જ રહ્યું. જોકે રાજા ભીમદેવ પ્રથમે યુદ્ધ પછી પ્રાથમિક સમારકામનો પ્રયાસ કર્યો હોવાની વાત નોંધાયેલી છે, પરંતુ મંદિરનું ખરેખરું ભવ્ય પુનર્નિર્માણ બારમી સદીમાં ચૌલુક્ય વંશના મહાન રાજા કુમારપાળના શાસનકાળમાં થયું.

ઈ.સ. ૧૧૬૯ના એક શિલાલેખમાં ઉલ્લેખ મળે છે કે કુમારપાળે “સોમનાથના જર્જરિત મંદિરને ઉત્કૃષ્ટ પથ્થરથી પુનઃનિર્માણ કરાવ્યું અને તેને રત્નોથી શણગાર્યું.” કુમારપાળ પોતે જૈન ધર્મ તરફ ઢળેલા હોવા છતાં, તેમણે સોમનાથના પુનર્નિર્માણમાં ભારે રસ લીધો, જે તત્કાલીન ગુજરાતના શાસકોની સર્વધર્મ પ્રત્યેની ઉદારતા અને સાંસ્કૃતિક જવાબદારીનું ઉદાહરણ છે. કુમારપાળના આ પ્રયાસને સોમનાથના ઇતિહાસમાં પ્રથમ મોટા પાયાનું પુનર્નિર્માણ ગણવામાં આવે છે, અને તેમના પ્રયાસોના કારણે જ મંદિર ફરી પોતાની ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક ગરિમા પ્રાપ્ત કરી શક્યું.

વારંવારના આક્રમણોનું ચક્ર

કુમારપાળના પુનર્નિર્માણ પછી પણ સોમનાથનું ભાગ્ય શાંત ન રહ્યું. આગામી કેટલીક સદીઓ સુધી મંદિર ફરી ફરી વિધ્વંસનો ભોગ બન્યું:

ઈ.સ. ૧૨૯૯ (અથવા કેટલાક સ્રોતો પ્રમાણે ૧૨૯૭) — અલાઉદ્દીન ખિલજી: દિલ્હી સલ્તનતના શાસક અલાઉદ્દીન ખિલજીની સેનાએ, જેનું નેતૃત્વ તેના સેનાપતિ ઉલુગ ખાને કર્યું હતું, ગુજરાત પર આક્રમણ કરી સોમનાથ મંદિરને ફરી ધ્વસ્ત કર્યું. તત્કાલીન ફારસી ઇતિહાસકાર અમીર ખુસરોએ પોતાની કૃતિ “ખઝાઇન-ઉલ-ફુતુહ”માં આ વિનાશની વિગતવાર નોંધ કરી છે.

ઈ.સ. ૧૩૯૪/૧૩૯૫ — ઝફર ખાન: દિલ્હી સલ્તનતના ગુજરાતના છેલ્લા સૂબેદાર અને પાછળથી ગુજરાત સલ્તનતના સ્થાપક ઝફર ખાને મંદિરને ત્રીજી વખત ધ્વસ્ત કર્યું.

ઈ.સ. ૧૭૦૨-૧૭૦૬ — ઔરંગઝેબ: મુઘલ સામ્રાજ્યના શાસક ઔરંગઝેબે પોતાના શાસનકાળના અંતિમ ભાગમાં સોમનાથ મંદિરના સંપૂર્ણ ધ્વંસનો હુકમ આપ્યો. આ મંદિરનો છેલ્લો મોટો વિધ્વંસ ગણાય છે, જેના પછી સદીઓ સુધી મંદિર પોતાના મૂળ સ્વરૂપમાં ફરી ઊભું ન થઈ શક્યું.

આ સમગ્ર ગાળા દરમિયાન, ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે સોમનાથ મંદિર કુલ મળીને સત્તર જેટલી વખત લૂંટ અને વિધ્વંસનો ભોગ બન્યું હોવાનું મનાય છે. છતાં દરેક વખતે સ્થાનિક પ્રજા, વેપારીઓ અને શ્રદ્ધાળુ રાજાઓએ મંદિરને કોઈ ને કોઈ સ્વરૂપે ફરી ઊભું કરવાનો પ્રયાસ કર્યો — જે દર્શાવે છે કે વિનાશની આ સાંકળ ક્યારેય પ્રજાની શ્રદ્ધાને સંપૂર્ણપણે ડગાવી ન શકી.

અહલ્યાબાઈ હોલકરનું યોગદાન

ઔરંગઝેબના અંતિમ વિધ્વંસ પછી લગભગ એંસી વર્ષ સુધી મંદિર ખંડિયેર અવસ્થામાં જ પડ્યું રહ્યું. અઢારમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં, ઈ.સ. ૧૭૮૩ની આસપાસ, માળવાની મહારાણી અહલ્યાબાઈ હોલકરે — જેઓ પોતાની ધર્મપરાયણતા અને મંદિર-નિર્માણ કાર્યો માટે સમગ્ર ભારતમાં પ્રખ્યાત હતાં — સોમનાથના મૂળ ખંડિયેર સ્થળની નજીક એક નવું શિવ મંદિર બંધાવ્યું. જોકે સુરક્ષાના કારણોસર આ મંદિર મૂળ સ્થળથી થોડું અલગ, ભૂગર્ભ પ્રકારના ગર્ભગૃહ સાથે બનાવવામાં આવ્યું હતું. અહલ્યાબાઈનું આ મંદિર આજે પણ “અહલ્યાબાઈ મંદિર” તરીકે સોમનાથ સંકુલમાં હયાત છે, અને તે ભારતીય મહિલા શાસકોની ધર્મ અને સંસ્કૃતિ પ્રત્યેની નિષ્ઠાનું જીવંત ઉદાહરણ છે.

જોકે અહલ્યાબાઈનું મંદિર બન્યું ત્યાં સુધીમાં, મૂળ ઐતિહાસિક સોમનાથ મંદિરના અવશેષો પરની ભવ્ય જ્યોતિર્લિંગ સંસ્કૃતિ મોટા ભાગે ભૂંસાઈ ચૂકી હતી. ઓગણીસમી અને વીસમી સદીના પ્રારંભ સુધીમાં, અંગ્રેજ શાસનકાળ દરમિયાન, મૂળ સ્થળ પર માત્ર ખંડિયેર જ બચ્યાં હતાં, અને તેની બાજુમાં એક મસ્જિદ પણ ઊભી થઈ ગઈ હતી.

સ્વતંત્રતા પૂર્વેની સ્થિતિ: ખંડિયેરોમાં ધરબાયેલી ગરિમા

વીસમી સદીના પ્રારંભ સુધીમાં સોમનાથનું ભવ્ય ઇતિહાસ માત્ર ખંડિયેરો અને લોકકથાઓમાં જ સચવાયેલો રહી ગયો હતો. જૂનાગઢ રાજ્યના શાસન હેઠળ આવતું આ ક્ષેત્ર, બ્રિટિશ સંસ્થાનવાદી કાળમાં પોતાની પ્રાચીન ગરિમા ગુમાવી ચૂક્યું હતું. મંદિરના અવશેષો પર ધૂળ અને સમયનું આવરણ ચડી ગયું હતું, પરંતુ સ્થાનિક પ્રજાના હૃદયમાં સોમનાથ પ્રત્યેની શ્રદ્ધા ક્યારેય ઓસરી ન હતી. પ્રભાસ પાટણના લોકો પેઢી દર પેઢી પોતાના બાળકોને સોમનાથની ગૌરવગાથા સંભળાવતા રહ્યા, અને એક દિવસ આ મંદિર ફરી પોતાની પ્રાચીન ભવ્યતામાં ઊભું થશે એવી આશા જીવંત રાખતા રહ્યા.

આધુનિક ભારતમાં પુનર્જાગૃતિ: સરદાર પટેલનો સંકલ્પ

ભારતના ભાગલા અને સ્વતંત્રતા પછીના અરાજક સમયમાં, જ્યારે નવા રાષ્ટ્રનું નિર્માણ કાર્ય પૂરજોશમાં ચાલી રહ્યું હતું, ત્યારે સોમનાથના પુનર્નિર્માણનું બીજ રોપાયું. નવેમ્બર ૧૯૪૭માં, જ્યારે જૂનાગઢ રાજ્યનું ભારતીય સંઘમાં જોડાણ થઈ રહ્યું હતું, ત્યારે તત્કાલીન નાયબ વડાપ્રધાન અને ગૃહમંત્રી સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ, જાણીતા સાહિત્યકાર અને રાજકારણી કનૈયાલાલ મુનશી (કે. એમ. મુનશી) તથા એન. વી. ગાડગિલ સાથે જૂનાગઢની મુલાકાતે ગયા. ૧૨ નવેમ્બર ૧૯૪૭ના રોજ, જ્યારે સરદાર પટેલ સોમનાથના ખંડિયેરોની સામે ઊભા રહ્યા, ત્યારે તેમના હૃદયમાં એક દૃઢ સંકલ્પ જાગ્યો — આ પ્રાચીન તીર્થને તેની મૂળ ભવ્યતામાં ફરી ઊભું કરવાનું.

સરદાર પટેલે જાહેર કર્યું કે સોમનાથનું પુનર્નિર્માણ સરકારી ખર્ચે નહીં, પરંતુ જનતાના સ્વૈચ્છિક દાનથી થશે — જેથી તે ખરા અર્થમાં પ્રજાનું, ધર્મનું અને શ્રદ્ધાનું કાર્ય બની રહે. તેમના આ આહ્વાનને જબરદસ્ત પ્રતિસાદ મળ્યો. કહેવાય છે કે તેમના ભાષણ પછી તરત જ નવાનગરના જામસાહેબે એક લાખ રૂપિયાનું દાન જાહેર કર્યું, અને ત્યારપછી દેશભરમાંથી દાનનો પ્રવાહ વહેવા લાગ્યો.

જોકે આ પ્રયાસ સહેલો ન હતો. તત્કાલીન વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુ અને તેમની સાથેના કેટલાક નેતાઓએ આ પ્રોજેક્ટ સામે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી, કારણ કે તેમને ડર હતો કે એક બિનસાંપ્રદાયિક (સેક્યુલર) રાષ્ટ્રમાં સરકારના ઉચ્ચ પદાધિકારીઓની સામેલગીરીથી ધાર્મિક કાર્યમાં રાજકીય રંગ ભળી શકે. પરંતુ સરદાર પટેલ પોતાના નિર્ણય પર અડગ રહ્યા, અને તેમણે આ કાર્યને પોતાના જીવનનું એક પવિત્ર કર્તવ્ય માન્યું.

નિર્માણ કાર્યની શરૂઆત

૮ મે ૧૯૫૦ના રોજ સોમનાથના નવા મંદિરના પાયાનો શિલાન્યાસ કરવામાં આવ્યો. જૂના ખંડિયેરોને ધીમે ધીમે હટાવવામાં આવ્યા, અને ઓક્ટોબર ૧૯૫૦માં તે સ્થળ પર ઊભેલી મસ્જિદને થોડા કિલોમીટર દૂર અન્યત્ર ખસેડવામાં આવી, જેથી નવા મંદિરના નિર્માણ માટે મૂળ ઐતિહાસિક સ્થળ ઉપલબ્ધ થઈ શકે.

દુર્ભાગ્યવશ, સરદાર પટેલ પોતે આ ભવ્ય મંદિરના પૂર્ણ સ્વરૂપને જોઈ ન શક્યા. ડિસેમ્બર ૧૯૫૦માં તેમનું અવસાન થયું, અને તેમની સાથે મહાત્મા ગાંધીનું પણ અગાઉ જ નિધન થઈ ચૂક્યું હતું — બંને એ મહાન નેતાઓ જેમણે આ પુનર્નિર્માણના સ્વપ્નને પ્રેરણા આપી હતી. પરંતુ તેમના પછી કનૈયાલાલ મુનશીએ, જેઓ તે સમયે જવાહરલાલ નેહરુની સરકારમાં ખાદ્ય અને નાગરિક પુરવઠા મંત્રી હતા, આ કાર્યની જવાબદારી પોતાના ખભે ઉપાડી અને તેને પૂર્ણતા સુધી પહોંચાડ્યું.

સ્થાપત્યકલા અને નિર્માણશૈલી

નવા સોમનાથ મંદિરનું નિર્માણ ચૌલુક્ય (સોલંકી) શૈલી, જેને “કૈલાસ મહામેરુ પ્રાસાદ” શૈલી પણ કહેવાય છે, તેમાં કરવામાં આવ્યું — જે મારુ-ગુર્જર સ્થાપત્યકલાનો જ એક ભાગ છે અને પ્રાચીન ગુજરાતના મંદિર-નિર્માણની પરંપરાગત શૈલી ગણાય છે. આ ડિઝાઇન સૌરાષ્ટ્રના પ્રખ્યાત સોમપુરા શિલ્પી સમુદાયના માર્ગદર્શન હેઠળ તૈયાર કરવામાં આવી, જેમાં મુખ્ય શિલ્પી પ્રભાશંકર સોમપુરાનું નામ વિશેષ ઉલ્લેખનીય છે. સોમપુરા સમુદાય સદીઓથી ગુજરાત અને રાજસ્થાનમાં મંદિર-નિર્માણની કળામાં નિપુણ રહ્યો છે, અને સોમનાથના પુનર્નિર્માણમાં તેમની કલા-કારીગરીનો ઉત્કૃષ્ટ નમૂનો જોવા મળે છે.

મંદિરના મુખ્ય ભાગોમાં ગર્ભગૃહ (જ્યાં જ્યોતિર્લિંગ સ્થાપિત છે), અંતરાલ, સ્તંભોવાળો સભામંડપ, અને નૃત્યમંડપનો સમાવેશ થાય છે. મંદિરના પ્રવેશદ્વાર પર “દિગ્વિજય દ્વાર” નામનું ભવ્ય પ્રવેશદ્વાર બનાવવામાં આવ્યું છે. મંદિરના મુખ્ય પ્રવેશ પાસે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની પ્રતિમા પણ સ્થાપિત કરવામાં આવી છે, જે તેમના આ ઐતિહાસિક પ્રદાનની યાદ કાયમ માટે તાજી રાખે છે. મંદિરના મધ-રંગી પથ્થર પર કોતરેલી બારીક નકશીકામ ભારતીય શિલ્પકળાની ઉત્કૃષ્ટતાનું જીવંત ઉદાહરણ છે.

પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા: ૧૧ મે ૧૯૫૧

૧૧ મે ૧૯૫૧ના રોજ સોમનાથના ઇતિહાસમાં એક સુવર્ણ અધ્યાય ઉમેરાયો. ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ, કે. એમ. મુનશીના આમંત્રણ પર, નવનિર્મિત જ્યોતિર્લિંગની પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા (પવિત્રીકરણ) વિધિ કરવા સ્વયં ઉપસ્થિત રહ્યા. આ પ્રસંગે તેમણે એક ઐતિહાસિક વક્તવ્યમાં કહ્યું હતું કે “સર્જનની શક્તિ હંમેશા વિનાશની શક્તિ કરતાં વધુ પ્રબળ હોય છે” — આ શબ્દો સોમનાથની સમગ્ર ગાથાનો સાર બની ગયા.

આ પ્રસંગ માત્ર ધાર્મિક જ નહીં, પરંતુ સ્વતંત્ર ભારતના સાંસ્કૃતિક પુનર્જાગરણનું પણ પ્રતીક બની રહ્યો. તે નવજાત પ્રજાસત્તાકના ઇતિહાસમાં એક એવો ક્ષણ હતો, જ્યાં એક નવું, બિનસાંપ્રદાયિક રાષ્ટ્ર પોતાના પ્રાચીન સાંસ્કૃતિક વારસાને ગૌરવપૂર્વક પુનર્જીવિત કરી રહ્યું હતું.

નિર્માણ કાર્ય ત્યાર પછી પણ ચાલુ રહ્યું, અને છેલ્લે ૧૩ મે ૧૯૬૫ના રોજ મંદિરના ધ્વજારોહણ અને કળશ પ્રતિષ્ઠાની વિધિ સાથે સંપૂર્ણ મંદિર-નિર્માણ કાર્ય પૂર્ણતાને પામ્યું.

શ્રી સોમનાથ ટ્રસ્ટ અને મંદિરનું સંચાલન

મંદિરના નિર્માણ અને ત્યારબાદના સંચાલન માટે ૧૯૪૯માં તત્કાલીન બોમ્બે સરકારની અધિસૂચના હેઠળ “શ્રી સોમનાથ ટ્રસ્ટ”ની સ્થાપના કરવામાં આવી. આ ટ્રસ્ટના પ્રારંભિક ટ્રસ્ટીઓમાં સરદાર પટેલ અને કે. એમ. મુનશી ઉપરાંત મોરારજી દેસાઈ જેવા મહાનુભાવોનો સમાવેશ થતો હતો. સમય જતાં આ ટ્રસ્ટના ટ્રસ્ટીપદે એલ. કે. અડવાણી, કેશુભાઈ પટેલ અને હાલમાં નરેન્દ્ર મોદી જેવા નેતાઓ પણ જોડાયા છે. ટ્રસ્ટ મંદિરની જાળવણી, યાત્રાળુઓની સુવિધા, મંદિર-સંગ્રહાલય તથા મંદિરના પ્રકાશ-શણગાર (લાઇટ એન્ડ સાઉન્ડ શો) જેવી પ્રવૃત્તિઓનું સંચાલન કરે છે.

સોમનાથનું આજનું મહત્વ

આજે સોમનાથ મંદિર ગુજરાતના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ધાર્મિક અને પર્યટન સ્થળોમાંનું એક છે. તે માત્ર બાર જ્યોતિર્લિંગોમાં પ્રથમ હોવાના કારણે જ નહીં, પરંતુ ભારતીય સંસ્કૃતિની અડગ ટકાવ-શક્તિના પ્રતીક તરીકે પણ પૂજાય છે. વર્ષ દરમિયાન લાખો શ્રદ્ધાળુઓ અહીં દર્શન માટે આવે છે, ખાસ કરીને મહાશિવરાત્રિ અને કારતક પૂર્ણિમા જેવા પવિત્ર પ્રસંગોએ મંદિરમાં ભારે ભીડ જોવા મળે છે. શિયાળાના મહિનાઓ, ઓક્ટોબરથી ફેબ્રુઆરી સુધીનો સમય, અહીંની મુલાકાત માટે સૌથી અનુકૂળ ગણાય છે.

સોમનાથ મંદિર ભારતીય રાજકારણ અને ઇતિહાસલેખનમાં પણ એક મહત્વપૂર્ણ સંદર્ભબિંદુ બની રહ્યું છે — તે મધ્યકાલીન આક્રમણોના અભ્યાસનું, ચૌલુક્ય-સોલંકી સ્થાપત્યકલાની પરંપરાનું, અને આધુનિક ભારતમાં ધર્મ તથા રાજ્યના સંબંધો અંગેની ચર્ચાનું એક કેન્દ્રબિંદુ ગણાય છે.

ઉપસંહાર

સોમનાથની ગાથા એ કોઈ એક રાજા કે એક કાળખંડની ગાથા નથી — તે સદીઓ સુધી ટકી રહેલી એક શ્રદ્ધા, એક સંસ્કૃતિ અને એક પ્રજાની અડગ ઇચ્છાશક્તિની ગાથા છે. મહમૂદ ગઝનવીથી લઈને ઔરંગઝેબ સુધીના અનેક આક્રમણોએ આ મંદિરને ધૂળમાં મેળવવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ દરેક વખતે — પછી ભલે તે કુમારપાળ હોય, અહલ્યાબાઈ હોલકર હોય, કે છેલ્લે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ અને કે. એમ. મુનશી — ભારતીય પ્રજાએ પોતાની શ્રદ્ધાના બળે આ પવિત્ર સ્થાનને ફરી ફરી ઊભું કર્યું.

આજે જ્યારે આપણે સોમનાથના ભવ્ય શિખરો તરફ નજર કરીએ છીએ, ત્યારે તે માત્ર પથ્થર અને શિલ્પકળાનું સ્મારક નથી લાગતું — તે એક જીવંત સંદેશ આપે છે કે સાચી શ્રદ્ધા અને સંકલ્પ સામે સમય પણ હારી જાય છે. સોમનાથની પડતી અને બેઠકની આ ગાથા આવનારી પેઢીઓ માટે એક શાશ્વત પ્રેરણા બની રહેશે — કે ગમે તેટલી વાર પડી જવાય, ફરી ઊભા થવાની શક્તિ જ ખરી સંસ્કૃતિની ઓળખ છે.