પોર્ટુગીઝો અને દીવ/દમણ: ગુજરાતના દરિયાકિનારે સંસ્થાનવાદનો પ્રારંભ અને લડાઈઓ.

ગુજરાતનો દરિયાકિનારો પ્રાચીન સમયથી જ વેપાર, સંસ્કૃતિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંપર્કોનું મુખ્ય કેન્દ્ર રહ્યો છે. અરબ, પર્શિયન, આફ્રિકન અને યુરોપિયન વેપારીઓ સદીઓથી ગુજરાતના બંદરો પર આવતા હતા. ખંભાત, સુરત, ઘોઘા, ભરૂચ, દીવ અને દમણ જેવા બંદરો ભારતને પશ્ચિમ વિશ્વ સાથે જોડતા મહત્વના દરિયાઈ માર્ગો હતા.

15મી સદીના અંતમાં યુરોપમાં નવા દરિયાઈ માર્ગોની શોધ શરૂ થઈ. તેનો મુખ્ય હેતુ એશિયાના મસાલા, કાપડ અને કિંમતી માલસામાન સુધી સીધી પહોંચ મેળવવાનો હતો. આ જ પ્રયત્નોના પરિણામે પોર્ટુગીઝો ભારત પહોંચ્યા અને ધીમે ધીમે તેમણે માત્ર વેપાર જ નહીં પરંતુ રાજકીય અને સૈન્ય પ્રભુત્વ સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ શરૂ કર્યો.

દીવ અને દમણ ગુજરાતના ઇતિહાસમાં એવા બે સ્થળો છે જ્યાંથી ભારતમાં યુરોપીયન સંસ્થાનવાદનો એક મહત્વપૂર્ણ અધ્યાય શરૂ થયો હતો.

યુરોપમાં દરિયાઈ શોધોનો યુગ

15મી સદી દરમિયાન યુરોપમાં “Age of Discovery” શરૂ થયો.

તેના મુખ્ય કારણો હતા:

• મસાલાના વેપાર ઉપર અરબો અને વેનિસનો કબજો
• સીધો દરિયાઈ માર્ગ શોધવાની ઇચ્છા
• ખ્રિસ્તી ધર્મના પ્રચારનો હેતુ
• નવા બજારોની શોધ
• સોનું અને સંપત્તિ મેળવવાની લાલસા

આ પરિસ્થિતિમાં પોર્ટુગલ સૌથી આગળ નીકળ્યું.

વાસ્કો દ ગામાનો ભારત આગમન

1498માં વાસ્કો દ ગામા કેરળના કાલિકટ પહોંચ્યો.

આ ઘટનાએ વિશ્વના વેપારના ઇતિહાસમાં ક્રાંતિ સર્જી.

હવે યુરોપથી ભારત સુધી સીધો દરિયાઈ માર્ગ ખુલ્યો.

ત્યારબાદ પોર્ટુગીઝોએ ઝડપથી ભારતીય મહાસાગરમાં પોતાનું નૌકાદળ મજબૂત બનાવ્યું.

ગુજરાતનું દરિયાઈ મહત્વ

તે સમયના ગુજરાત સલ્તનતના બંદરો સમગ્ર એશિયામાં પ્રસિદ્ધ હતા.

મુખ્ય બંદરો:

• ખંભાત
• ભરૂચ
• ઘોઘા
• સુરત
• દીવ
• દમણ

અહીંથી નિકાસ થતી વસ્તુઓ:

• કપાસ
• રેશમ
• ઇન્ડિગો
• મસાલા
• અફીણ
• કિંમતી પથ્થરો
• મોતી
• હાથીદાંત

આ વેપાર ઉપર નિયંત્રણ મેળવવું પોર્ટુગીઝો માટે અત્યંત મહત્વનું હતું.

દીવનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ

દીવ માત્ર બંદર નહોતું.

તે અરબી સમુદ્રના મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગ ઉપર આવેલું હતું.

જે જહાજો:

• ગુજરાત
• અરબ દેશો
• આફ્રિકા
• પર્શિયન ગલ્ફ

વચ્ચે જતા હતા તેઓ દીવ પાસેથી પસાર થતા.

એટલા માટે દીવ ઉપર કબજો એટલે સમગ્ર પશ્ચિમ ભારતના દરિયાઈ વેપાર ઉપર અસર.

પોર્ટુગીઝો અને ગુજરાત સલ્તનત વચ્ચે પ્રથમ સંપર્ક

શરૂઆતમાં બંને વચ્ચે વેપાર આધારિત સંબંધો હતા.

પરંતુ થોડા જ સમયમાં મતભેદો શરૂ થયા.

કારણો:

• દરિયાઈ કર વસૂલવાનો પ્રશ્ન
• વેપાર ઉપર એકાધિકાર
• મુસ્લિમ વેપારીઓનો વિરોધ
• જહાજોની તપાસ
• વેપારીઓ ઉપર દબાણ

કાર્ટાઝ (Cartaz) પ્રથા

પોર્ટુગીઝોએ ભારતીય મહાસાગરમાં નવી પ્રથા શરૂ કરી.

તેને “કાર્ટાઝ” કહેવામાં આવતી.

તે મુજબ:

દરેક વેપારી જહાજે પોર્ટુગીઝો પાસેથી પરવાનો લેવો ફરજિયાત હતો.

જો પરવાનો ન હોય તો:

• જહાજ જપ્ત
• માલ લૂંટી લેવો
• વેપારીઓને કેદ
• કેટલીકવાર જહાજ ડૂબાડી દેવું

આ કારણે ગુજરાતના વેપારીઓમાં ભારે અસંતોષ ફેલાયો.

દીવની પ્રથમ લડાઈ (1509)

1509માં દીવ નજીક એક ઐતિહાસિક નૌકાયુદ્ધ થયું.

પોર્ટુગીઝો સામે:

• ગુજરાત સલ્તનત
• મમલૂક ઈજિપ્ત
• ઓટોમન સમર્થન
• અરબ વેપારીઓ

આ યુદ્ધમાં પોર્ટુગીઝોની જીત થઈ.

આ જીત પછી ભારતીય મહાસાગરમાં તેમનું પ્રભુત્વ ખૂબ વધી ગયું.

પોર્ટુગીઝ નૌકાદળની વિશેષતા

તેમની સફળતાના કારણો:

• આધુનિક તોપો
• મજબૂત જહાજો
• ઉત્તમ નૌકાસંચાલન
• લાંબી દરિયાઈ મુસાફરીનો અનુભવ
• શિસ્તબદ્ધ સૈન્ય

ભારતીય રાજ્યો પાસે એટલી મજબૂત દરિયાઈ શક્તિ નહોતી.

ગુજરાત સલ્તનતની મુશ્કેલીઓ

તે સમય દરમિયાન ગુજરાત આંતરિક રાજકીય સંઘર્ષોમાં ફસાયેલું હતું.

પરિણામે:

• નૌકાદળ નબળું પડ્યું
• બંદરોની સુરક્ષા ઘટી
• પોર્ટુગીઝો સામે એકતા ન રહી

બહાદુરશાહ અને પોર્ટુગીઝો

ગુજરાતના સુલતાન બહાદુરશાહના સમયમાં સ્થિતિ વધુ જટિલ બની.

તેને મુઘલ સમ્રાટ હુમાયુનો ભય હતો.

આથી તેણે પોર્ટુગીઝો સાથે સમજૂતી કરવાનો નિર્ણય લીધો.

1535ની સંધિ

1535માં મહત્વપૂર્ણ સંધિ થઈ.

તે મુજબ:

• પોર્ટુગીઝોને દીવમાં કિલ્લો બનાવવાની મંજૂરી મળી.
• તેમને સૈન્ય રાખવાનો અધિકાર મળ્યો.
• બંદર ઉપર તેમનો પ્રભાવ વધ્યો.

આ સંધિએ ગુજરાતના ઇતિહાસની દિશા બદલી નાખી.

દીવનો કિલ્લો

પોર્ટુગીઝોએ દીવમાં અત્યંત મજબૂત કિલ્લો બનાવ્યો.

તેની વિશેષતાઓ:

• દરિયાકિનારે વ્યૂહાત્મક સ્થાન
• જાડા પથ્થરના કિલ્લેબંધી
• વિશાળ તોપો
• પાણીની વ્યવસ્થા
• ગોળા-બારૂદનો સંગ્રહ

આ કિલ્લો આજે પણ પોર્ટુગીઝ સ્થાપત્યનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

બહાદુરશાહનું મૃત્યુ

1537માં બહાદુરશાહ અને પોર્ટુગીઝો વચ્ચે મતભેદ વધ્યા.

વાટાઘાટ દરમિયાન સમુદ્રમાં થયેલી અથડામણમાં બહાદુરશાહનું મૃત્યુ થયું.

આ ઘટના ગુજરાત માટે મોટો રાજકીય આઘાત હતી.

દીવનો ઘેરો (1538)

બહાદુરશાહના મૃત્યુ પછી ઓટોમન સામ્રાજ્યે પોર્ટુગીઝોને બહાર કાઢવાનો પ્રયાસ કર્યો.

વિશાળ સૈન્ય દીવ પહોંચ્યું.

લાંબા સમય સુધી ઘેરો ચાલ્યો.

પરંતુ:

• પોર્ટુગીઝો ટકી રહ્યા.
• કિલ્લો બચાવી લીધો.

1546નો બીજો ઘેરો

ફરી એક વખત દીવ ઉપર હુમલો થયો.

પરંતુ ફરી પોર્ટુગીઝોએ વિજય મેળવ્યો.

આ પછી દીવ ઉપર તેમનું શાસન લગભગ અડગ બની ગયું.

દમણ ઉપર કબજો

1559માં પોર્ટુગીઝોએ દમણ ઉપર કબજો કર્યો.

દમણના ફાયદા:

• દીવ સાથે દરિયાઈ જોડાણ
• વેપાર ઉપર નિયંત્રણ
• નૌકાદળ માટે સુરક્ષિત બંદર

આથી દીવ અને દમણ બંને તેમના મહત્વના કેન્દ્રો બન્યા.

દીવ અને દમણનું વહીવટ

પોર્ટુગીઝોએ અહીં યુરોપિયન પ્રકારનું શાસન સ્થાપ્યું.

તેમાં:

• ગવર્નર
• સૈન્ય અધિકારીઓ
• કરવેરા અધિકારીઓ
• ચર્ચ સંચાલન
• ન્યાય વ્યવસ્થા

વેપાર ઉપર અસર

પોર્ટુગીઝોની નીતિઓને કારણે:

• વેપાર ખર્ચ વધ્યો
• કાર્ટાઝ ફરજિયાત બન્યો
• ઘણા વેપારીઓએ માર્ગ બદલ્યા
• કેટલાક વેપાર સુરત તરફ વળ્યા

સુરતનું વધતું મહત્વ

17મી સદીમાં સુરતનો વિકાસ થયો.

મુઘલ શાસન હેઠળ સુરત આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારનું મુખ્ય કેન્દ્ર બન્યું.

પછી:

• અંગ્રેજો
• ડચ
• ફ્રેન્ચ

પણ અહીં આવ્યા.

પોર્ટુગીઝો અને સ્થાનિક સમાજ

દીવ અને દમણમાં:

• ચર્ચોનું નિર્માણ
• ખ્રિસ્તી ધર્મનો પ્રચાર
• યુરોપિયન સ્થાપત્ય
• નવી શૈક્ષણિક વ્યવસ્થા

કેટલાક સ્થાનિક લોકોએ ખ્રિસ્તી ધર્મ સ્વીકાર્યો.

સ્થાપત્ય ઉપર અસર

આજે પણ દીવ અને દમણમાં જોવા મળે છે:

• પોર્ટુગીઝ કિલ્લા
• ચર્ચ
• જૂની હવેલીઓ
• પથ્થરના રસ્તા
• યુરોપિયન શૈલીના મકાનો

ભાષા અને સંસ્કૃતિ

પોર્ટુગીઝ શાસનથી કેટલીક ભાષાકીય અસર પણ જોવા મળી.

ગુજરાતીમાં કેટલાક પોર્ટુગીઝ મૂળના શબ્દો પ્રચલિત થયા.

સ્થાનિક ખાણીપીણી અને સંગીત ઉપર પણ થોડો પ્રભાવ પડ્યો.

ધાર્મિક સ્થાપત્યો

દીવ અને દમણના અનેક ચર્ચો આજે ઐતિહાસિક વારસો છે.

તેમની વિશેષતા:

• સુંદર કોતરણી
• ઊંચા ઘંટમિનારા
• યુરોપિયન ચિત્રકળા
• લાકડાનું સુંદર કામ

પોર્ટુગીઝો અને અન્ય યુરોપિયન શક્તિઓ

સમય જતાં:

• અંગ્રેજો મજબૂત બન્યા.
• ડચોએ વેપારમાં સ્પર્ધા શરૂ કરી.
• ફ્રેન્ચ પણ આવ્યા.

ધીમે ધીમે પોર્ટુગીઝોનું પ્રભુત્વ ઘટવા લાગ્યું.

બ્રિટિશ યુગ દરમિયાન દીવ અને દમણ

ભારતના મોટા ભાગ ઉપર બ્રિટિશ શાસન આવ્યું.

પરંતુ:

દીવ અને દમણ હજુ પણ પોર્ટુગલના કબજામાં રહ્યા.

આ અનોખી સ્થિતિ લગભગ ચાર સદી સુધી ચાલુ રહી.

સ્વતંત્ર ભારત પછીની સ્થિતિ

1947માં ભારત સ્વતંત્ર બન્યું.

પરંતુ:

• ગોવા
• દીવ
• દમણ

પોર્ટુગીઝો પાસે જ રહ્યા.

ભારત સરકારે અનેક વખત શાંતિપૂર્ણ રીતે હસ્તાંતરણની માંગ કરી.

પોર્ટુગલે ઇનકાર કર્યો.

ઓપરેશન વિજય (1961)

ડિસેમ્બર 1961માં ભારત સરકારે સૈન્ય કાર્યવાહી કરી.

થોડા જ સમયમાં:

• ગોવા
• દીવ
• દમણ

ભારત સાથે જોડાઈ ગયા.

આ સાથે લગભગ 450 વર્ષનો પોર્ટુગીઝ શાસનનો અંત આવ્યો.

આજનું દીવ

આજે દીવ:

• લોકપ્રિય પ્રવાસન સ્થળ
• ઐતિહાસિક કિલ્લો
• સુંદર બીચ
• ચર્ચ
• મ્યુઝિયમ

માટે જાણીતું છે.

આજનું દમણ

દમણ આજે:

• દરિયાકિનારા
• પોર્ટુગીઝ સ્થાપત્ય
• ઐતિહાસિક ચર્ચો
• કિલ્લાઓ
• પર્યટન

માટે પ્રસિદ્ધ છે.

ગુજરાતના ઇતિહાસમાં દીવ અને દમણનું સ્થાન

દીવ અને દમણ માત્ર બે શહેરો નથી.

તેઓ:

• ભારતીય મહાસાગરના વેપારનો ઇતિહાસ
• યુરોપિયન સંસ્થાનવાદની શરૂઆત
• દરિયાઈ યુદ્ધો
• આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણ
• ગુજરાતની વેપારી પરંપરા

ના જીવંત સાક્ષી છે.

રસપ્રદ તથ્યો

• દીવની પ્રથમ નૌકાયુદ્ધને ભારતીય મહાસાગરના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ યુદ્ધોમાં ગણવામાં આવે છે.
• દીવનો કિલ્લો પોર્ટુગીઝ સૈન્ય સ્થાપત્યનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
• દમણનો કિલ્લો આજે પણ સારી સ્થિતિમાં છે.
• પોર્ટુગીઝોએ લગભગ સાડા ચાર સદી સુધી દીવ અને દમણ ઉપર શાસન કર્યું.
• કાર્ટાઝ પ્રણાલીએ ભારતીય વેપારમાં મોટો ફેરફાર લાવ્યો.
• દીવ અને દમણમાં આજે પણ પોર્ટુગીઝ સંસ્કૃતિની ઝાંખી જોવા મળે છે.

ઉપસંહાર

પોર્ટુગીઝોનું દીવ અને દમણમાં આગમન માત્ર વેપાર માટે નહોતું; તે ભારતમાં યુરોપીયન સંસ્થાનવાદના પ્રારંભનું પ્રતીક હતું. ગુજરાતના સમૃદ્ધ બંદરો પર નિયંત્રણ મેળવવા માટે થયેલી લડાઈઓએ ભારતીય મહાસાગરના રાજકારણ અને વેપારને નવી દિશા આપી. દીવની લડાઈઓ, બહાદુરશાહ સાથેની સંધિ, કાર્ટાઝ પ્રથા અને દમણ પરનો કબજો – આ તમામ ઘટનાઓ દર્શાવે છે કે ગુજરાતનો દરિયાકિનારો વૈશ્વિક ઇતિહાસનો એક અગત્યનો ભાગ રહ્યો છે.

આજે દીવ અને દમણના કિલ્લાઓ, ચર્ચો અને ઐતિહાસિક સ્મારકો આપણને યાદ અપાવે છે કે કેવી રીતે ગુજરાતના દરિયાકિનારે યુરોપીયન શક્તિઓએ પોતાની હાજરી મજબૂત કરી અને ભારતના રાજકીય તથા આર્થિક ઇતિહાસમાં એક નવા યુગની શરૂઆત કરી. આ વારસાનું સંરક્ષણ અને તેના ઇતિહાસનું અધ્યયન આપણને ગુજરાતના વૈશ્વિક મહત્વને વધુ સારી રીતે સમજવામાં મદદ કરે છે.