ડાંગ દરબાર: ડાંગના રાજાઓને પેન્શન આપવાની ઐતિહાસિક પરંપરા.

ગુજરાત રાજ્યનો સૌથી નાનો અને પ્રાકૃતિક સૌંદર્યથી છલોછલ જિલ્લો એટલે ડાંગ. જ્યારે પણ ગુજરાતના ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિની વાત આવે છે, ત્યારે ડાંગ જિલ્લાનું નામ ખૂબ જ આદર અને ગૌરવથી લેવામાં આવે છે. આ જ ડાંગ જિલ્લાના મુખ્ય મથક આહવા ખાતે દર વર્ષે હોળીના તહેવાર પહેલાં એક અનોખો મેળો અને ઉત્સવ યોજાય છે, જેને “ડાંગ દરબાર” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ માત્ર એક સામાન્ય મેળો નથી, પરંતુ આઝાદી પહેલાના અને આઝાદી પછીના ભારતના ઇતિહાસની એક જીવંત કડી છે.

આખા ભારતમાં રજવાડાંઓનું વિલીનીકરણ થયું અને રાજાઓના સાલિયાણાં (Privy Purses) નાબૂદ કરવામાં આવ્યા, પરંતુ ડાંગના આદિવાસી રાજાઓ આજે પણ સરકાર તરફથી પેન્શન મેળવે છે. આ લેખમાં આપણે ડાંગ દરબારના ઇતિહાસ, બ્રિટિશરો સાથેના સંઘર્ષ, ૧૮૪૨ની ઐતિહાસિક સંધિ, આદિવાસી સંસ્કૃતિ અને આજના સમયમાં આ પરંપરાના મહત્વ વિશે વિગતે ચર્ચા કરીશું.

૨. ડાંગ: પ્રકૃતિ અને સંસ્કૃતિનું સંગમતીર્થ

ડાંગ એટલે ગાઢ જંગલો, ખળખળ વહેતી નદીઓ, ઊંચા પહાડો અને આદિવાસી સંસ્કૃતિનું પવિત્ર ધામ. ડાંગમાં મુખ્યત્વે ભીલ, કુંકણા, વારલી અને કોટવાળિયા જેવી આદિવાસી જનજાતિઓ વસે છે. આ લોકોનું જીવન સંપૂર્ણપણે જંગલ અને પ્રકૃતિ પર આધારિત છે.

ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ ડાંગ જિલ્લો સહ્યાદ્રિ પર્વતમાળાના ખોળામાં આવેલો છે. અહીંના સાગ (Teak) ના જંગલો વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે. ડાંગના લોકો માટે જંગલ એ જ એમની માતા, એમનું ઘર અને એમની આજીવિકા છે. વર્ષોથી આ લોકોએ જંગલનું જતન કર્યું છે અને પ્રકૃતિ સાથે તાદાત્મ્ય સાધીને પોતાનું જીવન ગુજાર્યું છે. આ જ જંગલોની સંપત્તિ અને તેના પરના અધિકારના કારણે ડાંગ દરબારની ઐતિહાસિક ઘટનાએ જન્મ લીધો હતો.

૩. ડાંગના ભીલ રાજાઓ અને તેમનું શાસન

ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો ડાંગ ક્યારેય કોઈ મોટા સામ્રાજ્યની ગુલામીમાં રહ્યું ન હતું. મુઘલો હોય, મરાઠાઓ હોય કે પછી ગાયકવાડ શાસકો—કોઈપણ ડાંગના આ દુર્ગમ જંગલો પર સંપૂર્ણ આધિપત્ય જમાવી શક્યા ન હતા. ડાંગ પર મુખ્યત્વે પાંચ ભીલ રાજાઓનું શાસન હતું. આ પાંચ રજવાડાં નીચે મુજબ છે:

1. ગાઢવી (Gadhvi)
2. દહેર (Daher / Dahshara)
3. લિંગા (Linga)
4. વાસુરણા (Vasurna)
5. પિંપરી (Pimpri)

આ ઉપરાંત અન્ય નવ જેટલા નાના નાયકો પણ હતા. ભીલ રાજાઓ સ્વભાવે ખૂબ જ ખુદ્દાર અને બહાદુર હતા. તેઓ પોતાના જંગલની રક્ષા માટે પોતાના પ્રાણની આહુતિ આપવા પણ તૈયાર રહેતા. ભીલ રાજાઓ પાસે ભલે આધુનિક હથિયારો ન હતા, પરંતુ જંગલના ખૂણેખૂણાની ભૌગોલિક જાણકારી અને ગેરિલા યુદ્ધ (છાપામાર યુદ્ધ) પદ્ધતિમાં તેઓ નિપુણ હતા.

૪. બ્રિટિશરોનું આગમન અને સંઘર્ષની શરૂઆત

૧૯મી સદીની શરૂઆતમાં બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ ભારતના મોટાભાગના પ્રદેશો પર પોતાનો કબજો જમાવી લીધો હતો. સુરત અને ખાનદેશ (મહારાષ્ટ્ર) પર પણ અંગ્રેજોનું શાસન હતું. બ્રિટિશરોને તેમના જહાજો (Navy) અને રેલવેના પાટા (Railway Sleepers) બનાવવા માટે મજબૂત લાકડાની જરૂર હતી. ડાંગના સાગના જંગલો આ જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે સર્વશ્રેષ્ઠ હતા.

જ્યારે અંગ્રેજોએ ડાંગના જંગલોમાંથી લાકડું કાપવાનો પ્રયાસ કર્યો, ત્યારે તેમને ડાંગના ભીલ રાજાઓના ભયંકર વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો. ૧૮૨૦ થી ૧૮૩૦ ના દાયકામાં અંગ્રેજો અને ડાંગના આદિવાસીઓ વચ્ચે અનેક લોહિયાળ જંગો ખેલાયા.

છાપામાર યુદ્ધ (Guerrilla Warfare): અંગ્રેજોની સેના પાસે આધુનિક બંદૂકો અને તોપો હતી, જ્યારે ભીલ રાજાઓ પાસે માત્ર તીર-કામઠાં, ભાલા અને ગોફણ હતા. પરંતુ ડાંગના ગાઢ જંગલોમાં અંગ્રેજ સેના લાચાર બની ગઈ. આદિવાસીઓ ઝાડ પાછળથી કે પહાડ પરથી અચાનક હુમલો કરતા અને જંગલમાં અદ્રશ્ય થઈ જતા. આ સંઘર્ષમાં બ્રિટિશ સેનાને ભારે નુકસાન વેઠવું પડ્યું. કેપ્ટન આઉટરામ (Captain Outram) નામના બ્રિટિશ અધિકારીએ આખરે સ્વીકારવું પડ્યું કે ડાંગના રાજાઓને યુદ્ધમાં હરાવવા અશક્ય છે.

૫. ૧૮૪૨ની ઐતિહાસિક સંધિ: યુદ્ધથી શાંતિ તરફ

અંગ્રેજો સમજી ગયા હતા કે જો ડાંગનું સાગનું લાકડું જોઈતું હોય, તો બળપ્રયોગને બદલે કૂટનીતિ અને સમજૂતીનો સહારો લેવો પડશે. પરિણામે, બ્રિટિશ અધિકારીઓએ ડાંગના રાજાઓ સમક્ષ શાંતિનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો.

વર્ષ ૧૮૪૨ માં બ્રિટિશ સરકાર અને ડાંગના પાંચ ભીલ રાજાઓ વચ્ચે એક ઐતિહાસિક સંધિ (Treaty) થઈ. આ સંધિની મુખ્ય શરતો નીચે મુજબ હતી:

• અંગ્રેજોને ડાંગના જંગલોમાંથી લાકડું કાપવાનો અને વ્યાપાર કરવાનો પટ્ટો (Lease) આપવામાં આવશે.
• જંગલની માલિકી અને અધિકાર ડાંગના રાજાઓના જ રહેશે, અંગ્રેજો માત્ર ભાડુઆત તરીકે લાકડું લઈ જશે.
• આ લાકડાના બદલામાં બ્રિટિશ સરકાર ડાંગના રાજાઓને વાર્ષિક રકમ (સાલિયાણું કે પેન્શન) ચૂકવશે.
• ડાંગના આંતરિક વહીવટમાં અંગ્રેજો દખલગીરી કરશે નહીં.

આ સંધિએ બંને પક્ષો માટે એક વચલો રસ્તો કાઢ્યો અને ડાંગમાં વર્ષોથી ચાલ્યા આવતા રક્તપાતનો અંત આવ્યો.

૬. ડાંગ દરબારની શરૂઆત

સંધિ મુજબ રાજાઓને જે વાર્ષિક રકમ ચૂકવવાની હતી, તેના માટે એક ભવ્ય કાર્યક્રમનું આયોજન કરવાનું નક્કી થયું. અંગ્રેજ શાસકો ડાંગના રાજાઓને માન-સન્માન આપવા અને પોતાની કૂટનીતિ જાળવી રાખવા દર વર્ષે એક ભવ્ય દરબાર ભરતા હતા.

આ દરબારમાં બ્રિટિશ પોલીટીકલ એજન્ટ હાજર રહેતો અને તે ડાંગના રાજાઓને સન્માનપૂર્વક બોલાવીને, તેમને “પોલીટીકલ પેન્શન” (Political Pension) એનાયત કરતો. આ પેન્શનની સાથે રાજાઓને પોશાક, ચાંદીના વાસણો અને અન્ય ભેટ-સોગાદો આપવામાં આવતી.

આ દરબાર ધીમે ધીમે એક મોટો ઉત્સવ બની ગયો, કારણ કે રાજાઓની સાથે તેમના પ્રજાજનો પણ ઢોલ-નગારા અને પારંપરિક વાદ્યો સાથે આહવા ખાતે ઉમટી પડતા હતા. ત્યારથી લઈને આજ દિન સુધી આ પરંપરા “ડાંગ દરબાર” તરીકે અવિરત ચાલુ છે.

૭. આઝાદી પછીની સ્થિતિ: શા માટે ડાંગના રાજાઓ આજે પણ પેન્શન મેળવે છે?

૧૯૪૭ માં ભારત દેશ આઝાદ થયો. સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના માર્ગદર્શન હેઠળ દેશના ૫૬૨ દેશી રજવાડાંઓનું ભારતમાં વિલીનીકરણ કરવામાં આવ્યું. રાજાઓએ પોતાના રાજ્યો ભારત સરકારને સોંપી દીધા, જેના બદલામાં તેમને સાલિયાણાં (Privy Purses) આપવામાં આવતા હતા. પરંતુ ૧૯૭૧ માં તત્કાલીન વડાપ્રધાન શ્રીમતી ઈન્દિરા ગાંધીની સરકારે બંધારણીય સુધારો લાવીને તમામ ભારતીય રાજાઓના સાલિયાણાં નાબૂદ કરી દીધા.

પરંતુ, આશ્ચર્યની વાત એ છે કે આખા ભારતમાંથી ડાંગના રાજાઓને આ કાયદામાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી. આની પાછળનું મુખ્ય કારણ શું હતું?

ભારત સરકારના કાયદા નિષ્ણાતો અને ઇતિહાસકારોએ નોંધ્યું કે ડાંગના રાજાઓ સાથે થયેલી ૧૮૪૨ ની સંધિ એ કોઈ ‘સત્તા સોંપવા’ ની સંધિ ન હતી, પરંતુ તે એક જંગલના પટ્ટા (Forest Lease) ની સમજૂતી હતી. ડાંગના રાજાઓએ પોતાનો પ્રદેશ ક્યારેય અંગ્રેજોને કે ભારત સરકારને હારીને આપ્યો ન હતો. તેઓ જંગલના મૂળ માલિક હતા અને પેન્શન એ તેમની જમીન/જંગલના ભાડાના સ્વરૂપે હતું. આ અધિકાર એક ભૌતિક અને પર્યાવરણીય કરાર હતો.

આથી, સ્વતંત્ર ભારતની સરકારે પણ ડાંગના રાજાઓનું આ ઐતિહાસિક સન્માન અને પેન્શન જાળવી રાખવાનો નિર્ણય કર્યો. આજે પણ ભારત સરકાર વતી ગુજરાત સરકાર ડાંગ દરબારમાં રાજાઓને વાર્ષિક પેન્શન (પોલીટીકલ પેન્શન) અર્પણ કરે છે.

૮. આધુનિક સમયમાં ડાંગ દરબારની ઉજવણી

આજના સમયમાં ડાંગ દરબાર એ માત્ર પેન્શન આપવાનો કાર્યક્રમ રહ્યો નથી, પરંતુ તે આદિવાસી સંસ્કૃતિ, લોકકલા અને વારસાનો એક ભવ્ય લોકોત્સવ બની ગયો છે. હોળીના ત્રણ-ચાર દિવસ પહેલા આહવા ખાતે આ ઉત્સવનો પ્રારંભ થાય છે.

૧. રાજાઓની ભવ્ય શોભાયાત્રા: કાર્યક્રમના પ્રથમ દિવસે ડાંગના પાંચેય રાજાઓ અને અન્ય નાયકોની એક ભવ્ય શોભાયાત્રા કાઢવામાં આવે છે. રાજાઓને પારંપરિક રાજવી પોશાક, સાફા અને આભૂષણો પહેરાવવામાં આવે છે. તેઓ બગીમાં (ઘોડાગાડીમાં) બેસીને આહવા નગરમાં નીકળે છે. તેમની આગળ-પાછળ હજારોની સંખ્યામાં આદિવાસી લોકો પોતાના પારંપરિક વાદ્યો વગાડતા અને નૃત્ય કરતા ચાલે છે.

૨. સન્માન સમારોહ: ગુજરાત રાજ્યના રાજ્યપાલ (Governor), મુખ્યમંત્રી અથવા જિલ્લાના ઉચ્ચ અધિકારીઓની ઉપસ્થિતિમાં મુખ્ય મંચ પર દરબાર ભરાય છે. રાજાઓને મંચ પર સન્માનિત કરવામાં આવે છે અને તેમને ચેક દ્વારા પેન્શનની રકમ, શાલ અને સ્મૃતિચિહ્ન અર્પણ કરવામાં આવે છે.

૩. લોકમેળો અને બજાર: આ સમય દરમિયાન આહવામાં એક મોટો મેળો ભરાય છે. આખા ડાંગ જિલ્લામાંથી લોકો અહી ખરીદી કરવા આવે છે. ખેતીના સાધનો, ઘરવખરીનો સામાન, શણગારની વસ્તુઓ, મીઠાઈઓ અને ખાસ કરીને ચાંદીના અને ગિલ્ટના દાગીનાનું મોટું બજાર ભરાય છે.

૯. ડાંગનું સાંસ્કૃતિક વૈવિધ્ય: સંગીત અને નૃત્યની રમઝટ

ડાંગ દરબાર એ ડાંગી સંસ્કૃતિનું જીવંત સંગ્રહાલય છે. આ ઉત્સવમાં આદિવાસી સમાજની કળાઓ પરાકાષ્ઠાએ જોવા મળે છે.

• પારંપરિક વાદ્યો: અહી પાવરી (શિંગડામાંથી બનેલું ફૂંક વાદ્ય), કહાડયા, તૂર (માટીનું ઢોલક), થાળી અને શરણાઈ જેવા વાદ્યોનો મધુર ધ્વનિ આખા વાતાવરણને ગુંજતું કરી દે છે. પાવરીનો અવાજ ડાંગની ઓળખ છે.
• ડાંગી નૃત્ય: પુરુષો અને સ્ત્રીઓ એકબીજાના કમર પર હાથ રાખીને, વર્તુળાકારમાં ગોળ ફરીને અદભુત નૃત્ય કરે છે. તેઓ માનવ પિરામિડ પણ બનાવે છે જેને જોવા દેશ-વિદેશમાંથી પ્રવાસીઓ આવે છે.
• વેશભૂષા: આદિવાસી યુવાનો અને યુવતીઓ પોતાના શ્રેષ્ઠ પોશાક, રંગબેરંગી સાડીઓ, કમરપટ્ટા અને ચાંદીના ભારે આભૂષણો પહેરીને મેળામાં મહાલવા આવે છે.

૧૦. વર્તમાન સમયમાં ડાંગના રાજાઓની સ્થિતિ

ભલે આજે ડાંગના રાજાઓનું નામ ગર્વથી લેવામાં આવતું હોય, પરંતુ તેમની આર્થિક સ્થિતિ અન્ય રજવાડાંઓ (જેમ કે રાજપૂત કે મરાઠા રાજાઓ) જેવી અત્યંત ધનાઢ્ય નથી. પેન્શનની રકમ સમયાંતરે વધારવામાં આવી છે, તેમ છતાં ઘણા રાજાઓ આજે પણ સામાન્ય ખેડૂતો જેવું જ સાદું જીવન જીવે છે.

સરકાર દ્વારા તેમના ઘરો (જેને ‘રાજવાડા’ કહેવાય છે) ના સમારકામ અને તેમના પરિવારોના આરોગ્ય અને શિક્ષણ માટે વિશેષ સહાય પણ આપવામાં આવે છે. આ રાજાઓ આજે પણ પોતાના વિસ્તારમાં ન્યાયાધીશ (પંચ) જેવી ભૂમિકા ભજવે છે. આદિવાસી સમાજના આંતરિક ઝઘડાઓ, જમીનના વિવાદો કે સામાજિક પ્રશ્નોમાં રાજાનો શબ્દ અંતિમ અને શિરોમાન્ય ગણવામાં આવે છે.

૧૧. પ્રવાસન અને ડાંગ દરબારનું આર્થિક મહત્વ

ગુજરાત સરકારના પ્રવાસન વિભાગ (Gujarat Tourism) દ્વારા ડાંગ દરબારને વૈશ્વિક સ્તરે પ્રમોટ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

• આર્થિક ટેકો: આ મેળાના કારણે સ્થાનિક આદિવાસીઓને રોજગારી મળે છે. વાંસમાંથી બનાવેલી કલાકૃતિઓ, મધ, જંગલી વનસ્પતિઓ અને હર્બલ પ્રોડક્ટ્સનું અહી મોટું વેચાણ થાય છે.
• સામાજિક મહત્વ: ડાંગના અંતરિયાળ ગામોમાં રહેતા સગાસંબંધીઓ આ મેળાના બહાને એકબીજાને મળે છે. યુવાનો માટે પોતાના જીવનસાથી પસંદ કરવાનું પણ આ એક પરંપરાગત માધ્યમ છે.

નિષ્કર્ષ

“ડાંગ દરબાર” એ માત્ર એક સરકારી કાગળ પરની ઔપચારિકતા નથી, પરંતુ તે ભારતના એકમાત્ર એવા વનવાસી રાજાઓના સ્વાભિમાનની ગાથા છે, જેમણે ક્યારેય પોતાના જંગલ સાથે બાંધછોડ ન કરી. બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય જેવી મહાસત્તાને પણ જે આદિવાસીઓની ખુદ્દારી સામે ઝૂકવું પડ્યું, તે જળ, જંગલ અને જમીનના ખરા માલિકોનું સન્માન એટલે ડાંગ દરબાર.

આજે પણ જ્યારે ડાંગના રાજાઓ ડાંગ દરબારમાં ચાલીને આવે છે, ત્યારે તેમની પાછળ તેમના પૂર્વજોનો ગૌરવશાળી ઇતિહાસ પડઘાય છે. ગુજરાત માટે આ પરંપરા એક અમૂલ્ય ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક ધરોહર છે, જેનું જતન આવનારી અનેક પેઢીઓ સુધી થતું રહેશે.